ଆଗଚ୍ଛନ୍ନପି ଯସ୍ତସ୍ଯା ନାମ ଗୃହ୍ଣାତି ମାନଵଃ। ଜୀଵନ୍ସୁଖଂ ସ ଆପ୍ନୋତି ମୃତୋ ଭଵତି ଖେଚରଃ
ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଜୀବନରେ ସୁଖ ପାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେବତା ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ର ଯେ ଶୁଭକର୍ମାଣସ୍ତ୍ଯଜଂତି ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ନରାଃ। ତେ ଵିଦ୍ଯାଧରରାଜାନୋ ଭଵଂତି ସୁଖିନୋ ଜନାଃ
ଯେଉଁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ରାଜା ହୋଇ ସୁଖରେ ରହନ୍ତି।
ନରାଣାଂ ସ୍ଵର୍ଗନିଃଶ୍ରେଣୀ ସ୍ନାନାତ୍ପାନାତ୍ସରସ୍ଵତୀ। ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଯେଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ସୁସମାହିତାଃ
ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଜଳ ପିଇବା ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ। ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଶୁଭ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ତେ ମୃତାଃ ସ୍ଵର୍ଗମାସାଦ୍ଯ ମୋଦଂତେ ସୁମନୋରମାଃ। ସରସ୍ଵତୀ ସଦା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତତ୍ର ସୌଭାଗ୍ଯଦାଯିକା
ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚି ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀ ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସଦା ଶୁଭ ଦିଅନ୍ତି।
ଉପୋଷିତା ତୃତୀଯାଯାମପି ସୌଭାଗ୍ଯଭାଜନା। ତତ୍ର ତଦ୍ଦର୍ଶନେନାପି ମୁଚ୍ଯତେ ପାପସଂଚଯାତ୍
ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଲାଭ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ସ୍ପୃଶଂତି ଯେ ନରାଃ କେଚିତ୍ତେପି ଜ୍ଞେଯା ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ। ରଜତସ୍ଯ ପ୍ରଦାନେନ ରୂପଵାନ୍ଜାଯତେ ନରଃ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାମୁନି ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ଏଠାରେ ଚାନ୍ଦି ଦାନ କଲେ, ପୁରୁଷ ଶୋଭାବାନ୍ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ପୁଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯଜଲୋପେତା ନଦୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତା। ନଂଦା ନାମେତି ଵିପୁଲା ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଦକ୍ଷିଣାମୁଖୀ
ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ନଦୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କନ୍ୟା ନନ୍ଦା ନାମରେ ପରିଚିତ, ବିଶାଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହୁଛି।
ଗତ୍ଵା ତତୋ ନାତିଦୂରଂ ପୁନର୍ଯାତା ପରାଙ୍ମୁଖୀ। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ସା ଦେଵୀ ପ୍ରସଭଂ ପ୍ରକଟା ସ୍ଥିତା
ସେଠାରୁ ବହୁ ଦୂରକୁ ଯାଇନାହିଁ, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ଦେବୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତଟେଷୁ ପୁଣ୍ଯେଷୁ ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ। ସଂସେଵିତାନି ମୁନିଭିଃ ସିଦ୍ଧୈଶ୍ଚାପି ସମଂତତଃ
ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର କୂଳରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭଵତି ଧର୍ମହେତୁସ୍ସରସ୍ଵତୀ। ସ୍ନାନାତ୍ପାନାତ୍ପ୍ରଦାନାଦ୍ଵା ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ମହାନଦୀ
ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ସରସ୍ୱତୀ ଧର୍ମର କାରଣ। ଏହି ମହାନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ପାନ କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ହାଟକକ୍ଷିତିଗୌରୀଣାଂ ନଂଦାତୀର୍ଥେ ମହୋଦଯଂ। ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ନରୈଃ ସ୍ନାତୈର୍ଜନଯତ୍ଯକ୍ଷଯଂ ଫଲଂ
ନନ୍ଦା ତୀରେ, ସୁନାବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେନ୍ତି, ତାହା ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦିଏ।
ଧାନ୍ଯପ୍ରଦାନଂ ପ୍ରଵଦଂତି ଶସ୍ତଂ ଵସୁପ୍ରଦାନଂ ଚ ତଥା ମୁନୀଂଦ୍ରାଃ । ଯୈସ୍ତେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ନରୈଃ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତଦ୍ଧର୍ମହେତୁଃ ପ୍ରଵରଂ ପ୍ରଦିଷ୍ଟମ୍
ଧାନ ଓ ଧନ ଦାନ କରିବାକୁ ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକରେ ପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମର କାରଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ପ୍ରାଯୋପଵେଶଂ ପ୍ରଯତଃ ପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ଯସ୍ତତ୍ର କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରମଦା ପୁମାନ୍ଵା। ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଯୁଜ୍ଯମଵାପ୍ଯ ସୋଽଯଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମଗୃହେ ଯଥେଷ୍ଟଂ
ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ନାରୀ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତା ପାଆନ୍ତି ଓ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯୋପକଂଠେ ତୁ ମୃତାସ୍ତୁ ଯେ ଵୈ କର୍ମକ୍ଷଯାତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମାଶ୍ଚ। ତୈଶ୍ଚାପି ସର୍ଵୈଃ ସହସା ପ୍ରସହ୍ଯ ଲଭ୍ଯେତ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଫଲଂ ଦୁରାପମ୍
ଏବଂ ସେଠି ନିକଟରେ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଶେଷ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉନ୍ତୁ ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଅଚାନକ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଦୁର୍ଲଭ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଯାନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ସା ଧର୍ମଫଲପ୍ରଦା ଭଵେଜ୍ଜନ୍ମାଦି ଦୁଃଖାର୍ଦିତ ଚେତସାଂ ନୃଣାମ୍। ସର୍ଵାତ୍ମନା ପୁଣ୍ଯଫଲା ସରସ୍ଵତୀ ସେଵ୍ଯା ପ୍ରଯତ୍ନାତ୍ପୁରୁଷୈର୍ମହାନଦୀ
ଏହିପରି, ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ଧର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ମନିଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ପୁଷ୍କରସ୍ଯ ଚ ନଂଦାଯାଃ ଶ୍ରୁତଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମଂ। ଋଷିକୋଟିର୍ଯଦାଯାତା ପୁଷ୍କରେ ମୁଖଦର୍ଶନାତ୍
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ପୁଷ୍କର ଓ ନନ୍ଦାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ଋଷି ପୁଷ୍କରକୁ ଆସିଲେ, କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମାତ୍ର—
ସର୍ଵୈଃ ସୁରୂପତା ଲବ୍ଧା ସର୍ଵମେତନ୍ମଯା ଶ୍ରୁତଂ। ଯଜ୍ଞୋପଵୀତୈର୍ଭକ୍ତାନି ଯାନି ତାନି ଵଦସ୍ଵ ମେ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପାଇଲେ; ଏହି ସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଓ ଭକ୍ତିମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ମୋତେ କୁହ।
କଥଂ ତୀର୍ଥଵିଭାଗସ୍ତୁ କୃତସ୍ତୈସ୍ସୁ ମହାତ୍ମଭିଃ। ଆଶ୍ରମେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି କୃତାନ୍ଯପି ମହର୍ଷିଭିଃ
ସେ ମହାତ୍ମାମାନେ କିପରି ତୀର୍ଥମାନେ ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ? ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆଶ୍ରମରେ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ?
ପଦନ୍ଯାସଃ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ଯଜ୍ଞପର୍ଵତେ। ନାଗୈସ୍ତତ୍ର ପଂଚତୀର୍ଥଂ କୃତଂ ତୈସ୍ତୁ ମହାଵିଷୈଃ
ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞ ପାହାଡ଼ରେ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ରଖିଥିଲେ; ସେଠି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କର ବିଷରେ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ପିଂଡପ୍ରଦାନଵାପୀ ଚ କେନ ପୂର୍ଵଂ ଵିନିର୍ମିତା। ଉଦଙ୍ମୁଖୀ ଭୂମିଗତା କଥଂ ଗଂଗାସରସ୍ଵତୀ
ପିଣ୍ଡ ଦାନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅଗ୍ରକୁଣ୍ଡ ପ୍ରଥମେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସେ କିଏ କରିଥିଲେ? ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଓ ସାରସ୍ୱତୀ କିପରି ଭୂମି ତଳେ ଗଲେ?
ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ କଥଂ ଯାତ୍ରା ତ୍ରିପୁଷ୍କରେ। କର୍ତଵ୍ଯା ଯତ୍ଫଲଂ ତସ୍ଯା ଜାଯତେ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତ୍ରିପୁଷ୍କରରେ କିପରି ଯାତ୍ରା କରିବେ? ଏହାର କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ମୋତେ କୁହ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପ୍ରଶ୍ନଭାରୋ ମହାନେଷ ଭଵତା ପରିକଲ୍ପିତଃ। ତଦେକାଗ୍ରମନା ଭୂତ୍ଵା ଶୃଣୁ ତୀର୍ଥ ମହାଫଲଂ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମେ ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହିପାଇଁ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ତୀର୍ଥର ମହାଫଳ ଶୁଣ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ଚୈଵ ସୁସଂଯତଂ। ଵିଦ୍ଯାତପଶ୍ଚ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯାହାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ସଂଯମିତ, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତି ଅଛି—ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଯେନକେନ ଚିତ୍। ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଦାନ ନେବାରୁ ଦୂରେ ରହେ, ଯାହା ପାଏ ତାହିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥାଏ, ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛି—ସେ ତୀର୍ଥ ଫଳ ପାଏ।
ଅକ୍ରୋଧନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଶୀଲୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ। ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ହେ ରାଜା, ଯିଏ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ମାନେ—ସେ ତୀର୍ଥ ଫଳ ଲାଭ କରେ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଭରତସତ୍ତମ। ପୂର୍ଵଂ ଯତ୍ର ମହାରାଜ ସତ୍ରେ ପୈତାମହେ ତଥା
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ହେ ମହାରାଜା, ପୈତୃକ ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା—
ଯତୀନାମୁଗ୍ରତପସାଂ ଯେଷାଂ କୋଟିଃ ସମାଗତା। ମୁଖଦର୍ଶନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଥିତାସ୍ତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁଷ୍କରେ
ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଅନେକ ଯତିମାନେ, କୋଟି କୋଟି ମିଶି, ମୁଖ ଦର୍ଶନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କରରେ ରହିଥିଲେ।
ସୁରୂପତାଂ ପରାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରୀତାସ୍ତେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ। ହର୍ଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ପାଇ, ସେମାନେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଶା କରିଲେ।
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତୈସ୍ତେ ଭୂମିଂ ମାପ୍ଯ ସର୍ଵେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଶଂ। କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥଂ ଵିଭାଗଂ ଚ ସ୍ଥିତା ଭକ୍ତିପରାଯଣାଃ
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଚାରିଦିଗର ଭୂମିକୁ ମାପି, ତୀର୍ଥମାନେ ବିଭାଗ କରି, ଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ରହିଲେ।
ଆସନ୍ନଶ୍ଚ ତତସ୍ତେଷାଂ ତଦା ତୁଷ୍ଟଃ ପିତାମହଃ। କୋଟିଂ କୃତ୍ଵା ତଦା ତେଷାଂ ମାନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନୀଷିଣାଂ
ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ, ପିତାମହା ବଡ଼ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ମନୀଷୀମାନଙ୍କର ସେଇ ଅନେକ ସଂଖ୍ୟା ଦେଖି, ସେମାନେ ଗୌରବ କରିଲେ।