ସତ୍ଯେନ ଗୌଃ କ୍ଷୀରଧାରାଂ ପ୍ରମୁଂଚତି ହଵିଃ ପ୍ରିଯାମ୍। ସ ଵୈ ଧନ୍ଯତମୋ ଗୋପୋ ଯସ୍ତ୍ଵତ୍କ୍ଷୀରେଣ ଜୀଵତି
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗାଁଠି ପ୍ରିୟ ଦାନ ଭାବରେ ଦୁଧ ଝରେ; ସେଇ ଗୋପାଳ ଧନ୍ୟ, ଯିଏ ତୁମ ଦୁଧରେ ଜୀବନ୍ତ।
ଭୂମିପ୍ରଦେଶା ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ସତୃଣା ଵୀରୁଧଃ ଶୁଭେ। ତେ ଧନ୍ଯାଶ୍ଚ କୃତାର୍ଥାଶ୍ଚ ତୈରେଵ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍
ଶୁଭେ, ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ତୁମ ଘାସ ଉଗୁଏ, ସେଉଁଠି ଭୂମି ଧନ୍ୟ; ତାହାରେ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ସଫଳ।
ତୈରାପ୍ତଂ ଜନ୍ମନଃ ସାରଂ ଯେ ପିବଂତି ପଯସ୍ତଵ। ମୃଗେଂଦ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଗତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତଃ
ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଦୁଧ ପିଉନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ମୂଳ ଲାଭ କରନ୍ତି; ମୃଗରାଜ ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ପାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା।
ପ୍ରତ୍ଯାଦେଶୋଽଯମସ୍ମାକଂ ସତ୍ଯଂ ଦେଵୈଃ ପ୍ରଦର୍ଶିତଃ। ସତ୍ଯମିଷ୍ଟଂ ଗଵାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ମେ ଵାଞ୍ଛାସ୍ତି ଜୀଵିତୁମ୍
ଏହି ଆଦେଶ ଆମର, ଦେବମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ସତ୍ୟ; ଗାଁଠିର ସତ୍ୟ ଦେଖି, ମୋର ଜୀବନ ଚାହିଦା ନାହିଁ।
ତତ୍କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କର୍ମ ଯେନ ମୁଚ୍ଯେଯ କିଲ୍ବିଷାତ୍। ମଯା ଜୀଵସହସ୍ରାଣି ଭକ୍ଷିତାନି ଶତାନି ଚ
ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି; ମୋର ଦ୍ୱାରା ହଜାର ଏବଂ ଶତ ଜୀବ ଖାଇଯାଇଛି।
ଗତିଂ କାମିହ ଗଚ୍ଛାମି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋଃ ସତ୍ଯମୀଦୃଶମ୍। ଅହଂ ପାପୋ ଦୁରାଚାରୋ ନୃଶଂସୋ ଜୀଵଘାତକଃ
ମୁଁ ମାର୍ଗ ଚାହି, ଗାଁଠିର ଏପରି ସତ୍ୟ ଦେଖି ଯାଉଛି; ମୁଁ ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ନିର୍ଦୟ, ଜୀବ ହନନକାରୀ।
କାଂସ୍ତୁ ଲୋକାନ୍ଗମିଷ୍ଯାମି କୃତ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦାରୁଣମ୍। ଗମିଷ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାନି କରିଷ୍ଯେ ପାପଶୋଧନମ୍
ମୁଁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର କାମ କରିବା ପରେ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବି? ମୁଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବି ଏବଂ ପାପରୁ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।
ପତିଷ୍ଯେ ଗିରିମାରୁହ୍ଯ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯେ ଵା ହୁତାଶନମ୍। ଧେନୋଽଦ୍ଯ ଯନ୍ମଯା କାର୍ଯଂ ତପଃ ପାପାଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧଯେ
ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ି ତାହାରୁ ଝାପି ପଡ଼ିବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ଓ ଗାଈ, ଆଜି ପାପରୁ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା କରିବି?
ତଦାଦିଶସ୍ଵ ସଂକ୍ଷେପାନ୍ନ କାଲୋ ଵିସ୍ତରସ୍ଯ ତୁ। ଧେନୁରୁଵାଚ। ତପଃ କୃତେ ପ୍ରଶଂସଂତି ତ୍ରେତାଯାଂ ଜ୍ଞାନମେଵ ଚ
ତେଣୁ ଦୟାକରି ସଂକ୍ଷେପରେ କହ, ଦୀର୍ଘ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ସମୟ ନାହିଁ। ଗାଈ କହିଲେ: କୃତଯୁଗରେ ତପସ୍ୟାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନକୁ।
ଦ୍ଵାପରେ ଯଜ୍ଞମିତ୍ଯାହୁର୍ଦାନମେକଂ କଲୌ ଯୁଗେ। ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦାନାନାମିଦମେଵୈକମୁତ୍ତମମ୍
ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦାନ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ।
ଅଭଯଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନାସ୍ତି ଦାନମତଃ ପରମ୍। ଚରାଚରାଣାଂ ଭୂତାନାମଭଯଂ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରିବା ଦାନଠାରୁ ବଡ଼ ଦାନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରେ,
ସ ଚ ସର୍ଵଭଯାନ୍ମୁକ୍ତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି। ନାସ୍ତ୍ଯହିଂସା ସମଂ ଦାନଂ ନାସ୍ତ୍ଯହିଂସା ସମଂ ତପଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଅହିଂସା ସମାନ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ, ଅହିଂସା ସମାନ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଯଥା ହସ୍ତିପଦେଷ୍ଵନ୍ଯତ୍ପଦଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଲୀଯତେ। ସର୍ଵେ ଧର୍ମାସ୍ତଥା ଵ୍ଯାଘ୍ର ପ୍ରଲୀଯଂତେ ହ୍ଯହିଂସଯା
ଯେପରି ହାତୀର ପାଦରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଦ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଓ ବାଘ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଅହିଂସାରେ ଲିନ ହୁଏ।
ଯୋଗଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଛାଯା ଯା ତାପତ୍ରଯଵିନାଶିନୀ। ଧର୍ମଜ୍ଞାନେ ଚ ପୁଷ୍ପାଣି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଫଲାନି ଚ
ଯୋଗ ଗଛର ଛାୟା ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ; ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତାହାର ଫୁଲ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ତାହାର ଫଳ।
ଦୁଃଖତ୍ରଯାଭିତପ୍ତସ୍ଯ ଛାଯା ଯୋଗତରୋଃ ସ୍ମୃତା। ନ ବାଧ୍ଯତେ ପୁନର୍ଦୁଃଖୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ଵାଣମୁତ୍ତମମ୍
ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ ଗଛର ଛାୟା ସ୍ମରଣୀୟ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ନିର୍ବାଣ ପାଇଲେ, ସେ ଆଉ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେତତ୍ପରମଂ ଶ୍ରେଯଃ କୀର୍ତିତଂ ତେ ସମାସତଃ। ଜ୍ଞାତଂ ଚୈଵ ତ୍ଵଯା ସର୍ଵଂ କେଵଲଂ ମାଂ ତୁ ପୃଚ୍ଛସି
ଏପରି ଉଚ୍ଚତମ ମଙ୍ଗଳ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିଦିଆଯାଇଛି; ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ବୁଝିଛ, ତଥାପି ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ।
ଦ୍ଵୀପ୍ଯୁଵାଚ। ଅହଂ ମୃଗ୍ଯା ପୁରା ଶପ୍ତୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତଃ। ତତଃ ପ୍ରାଣିଵଧାତ୍ସର୍ଵମଶେଷଂ ମମ ଵିସ୍ମୃତମ୍
ବାଘ କହିଲେ: ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ମୃଗ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇ ବାଘ ରୂପରେ ଅଛି; ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟାର ଫଳରେ ମୋର ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ହରାଇଗଲା।
ତ୍ଵତ୍ସଂପର୍କୋପଦେଶାଭ୍ଯାଂ ସଂଜାତଂ ସ୍ମରଣଂ ପୁନଃ। ତ୍ଵଂ ଚାପ୍ଯନେନ ସତ୍ଯେନ ଗମିଷ୍ଯସି ପରାଂ ଗତିଂ
ତୁମର ସାଙ୍ଗ ଓ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ଫେରିଛି; ଏହି ସତ୍ୟର ଫଳରେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
ତଦହଂ ତ୍ଵାଂ ପୁନଃ ପୃଚ୍ଛେ ପ୍ରଶ୍ନମେକଂ ହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍। ସାଗ୍ରଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଜାତଂ ଚିଂତଯାନସ୍ଯ ମେ ଶୁଭେ
ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନଃ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଯାହା ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ମୋର ହୃଦୟରେ ଅଛି, ଓ ଶୁଭେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲି।
ଭଵତ୍ଯା ଭାଗ୍ଯଯୋଗେନ କଦାଚିତ୍ସ୍ଵର୍ଗଶୋଭନେ। କୃତଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ସତାଂ ମାର୍ଗେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ତୁମର ଭାଗ୍ୟର ଯୋଗରେ, କେବେ ନା କେବେ ଶୁଭ ସ୍ୱର୍ଗରେ, ଧର୍ମର ଆଧାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସତ୍ପଥରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।
କିଂ ତେଽଭିଧାନଂ କଲ୍ଯାଣି ବ୍ରୂହି ମେଽଜ୍ଞସ୍ଯ ସୁଵ୍ରତେ। ନଂଦୋଵାଚ। ମମ ନଂଦେତି ସଂଜ୍ଞା ତୁ କୃତା ନଂଦେନ ସ୍ଵାମିନା
ତୁମର ନାମ କଣ, ଓ କଳ୍ୟାଣୀ? ମୋତେ କହ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞ ଅଛି, ଓ ସୁବ୍ରତେ। ଗାଈ କହିଲେ: ମୋର ନାମ ନନ୍ଦା, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ।
ସାଂପ୍ରତଂ ଭକ୍ଷଯାମୀତି ହ୍ଯତିଷ୍ଠଃ କେନ ହେତୁନା। ନଂଦେତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତନ୍ନାମ ମୁକ୍ତଶାପଃ ପ୍ରଭଂଜନଃ୪୫୦ 1.18.
ଏବେ ତୁମେ କହୁଛ, 'ମୁଁ ନନ୍ଦାକୁ ଭକ୍ଷିବି'—କେଉଁ କାରଣରେ ଏପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲ? ନନ୍ଦା ନାମ ଶୁଣି ଶାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶେଷ ହେଲା।
ପୁନର୍ନୃପତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ବଲରୂପସମନ୍ଵିତଃ। ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଧର୍ମସ୍ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସତ୍ଯଵାଦିନୀମ୍
ପୁନଃ ସେ ରାଜା ହେବା ସହିତ ଶକ୍ତି ଓ ରୂପରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟବାଦି ଜାଣି,
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମାଗତସ୍ତତ୍ର ପ୍ରାବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍। ତଵ ସତ୍ଯଵ୍ରତାଦ୍ଧୃଷ୍ଟୋ ଧର୍ମୋହମିହ ଚାଗତଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଗାଈକୁ କହିଲେ: ତୁମର ସତ୍ୟବ୍ରତରୁ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଧର୍ମ ଏଠାରେ ଆସିଛି।
ନଂଦେ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵରଂ ଵରତମଂ ହି ଯତ୍। ଏଵମୁକ୍ତା ହି ସା ଦେଵୀ ନଂଦା ତଂ ପ୍ରାର୍ଥଯଦ୍ଵରମ୍
ନନ୍ଦା, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କର, ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ମୁଁ ଦେବି। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଦେବୀ ନନ୍ଦା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଚାହିଲେ।
ତଵାନୁଭାଵାତ୍ସସୁତା ଗଚ୍ଛାମି ପଦମୁତ୍ତମମ୍। ଭଵେଦିଦଂ ଶୁଭଂ ତୀର୍ଥଂ ମୁନୀନାଂ ଧର୍ମଦାଯକମ୍
ତୁମ ଦୟାରୁ, ହେ ପାପରହିତ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିବି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମଦାୟକ ହେଉ।
ମନ୍ନାମ୍ନା ଚ ସରିଦିଯଂ ନଂଦା ନାମ ସରସ୍ଵତୀ। ଵରପ୍ରଦାନାଦ୍ଦେଵେଶ ତଦେତତ୍ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ମଯା
ମୋର ନାମରେ ଏହି ନଦୀ 'ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ' ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଉ। ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଏହି ଦାନ ଦେଇ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସା ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଗତା ଦେଵୀ ସ୍ଥାନଂ ସତ୍ଯଵତାଂ ଶୁଭମ୍। ପ୍ରଭଂଜନୋପି ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରାଗୁପାର୍ଜିତମ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେ ଦେବୀ ସତ୍ୟବାନମାନଙ୍କର ଶୁଭ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ରାଜ୍ୟକୁ ପୁଣି ପାଇଲେ।
ନଂଦା ଯେନ ଗତା ସ୍ଵର୍ଗଂ ନଂଦାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ତେନାଖ୍ଯଯା ବୁଧୈସ୍ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ନଂଦା ସରସ୍ଵତୀ
ନନ୍ଦା ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ ହେଲେ, ସେଥିପାଇଁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସରସ୍ଵତୀ ପୁନସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵନାତ୍ଖର୍ଜୂରସଂଜ୍ଞିତାତ୍। ଦକ୍ଷିଣେନ ପୁନର୍ଯାତା ପ୍ଲାଵଯଂତୀ ଧରାତଲମ୍
ସରସ୍ୱତୀ ପୁଣି ସେଇ ଖର୍ଜୁର ନାମକ ଅରଣ୍ୟରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହି, ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଗଲେ।