କୁତ୍ସିତଂ ନ କରିଷ୍ଯାମି ଵିଯୋନିକରଣଂ ମହତ୍। କୁର୍ଵତା ମାଂସଲୋଭେନ ମୃଗଯାଂ ପରିଧାଵତା
'ମୁଁ ପୁଣି ଏପରି ନିଚ କାମ କରିବିନି, ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଦେବିନି; ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୁଁ ଶିକାର କରି ଦୌଡ଼ିଥିଲି।'
ଆପଦାସହିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମାନୁଷାଣାଂ ଭଯାଵହମ୍। ଦର୍ଶନଂ ଦୁଃଖଦଂ ମହ୍ଯଂ ମୃଗାଣାଂ ମାନୁଷୈଃ ସହ
'ମୁଁ ଦୁଃଖ ଓ ଆପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି; ମୃଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏକାଠି ଦେଖିବା ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।'
ପାପେନ ପାପତାଂ ନୀତୋ ହ୍ଯପାପେଽପି ସତାଂ କୁଲେ। ଉତ୍ପନ୍ନୋ ଵିକୃତିଂ ନୀତଃ ପଶ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯମ୍
'ପାପ କରି, ମୁଁ ପାପୀ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି; ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଦେଖ, ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ।'
ତସ୍ମାନ୍ମେ ସୁକୃତଂ ନାସ୍ତି ହିଂସାପ୍ଯେକା ଵିଗର୍ହିତା। ତଯା ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ନ ଚ ମୋକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ତେଣୁ, ମୋର କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; ଏକଟି ହିଁସା କାମ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ମିଳେ, ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।'
କଥଂ ମେ ଭଵିତା ମୋକ୍ଷଃ କଥଂ ସତ୍ଯା ମୃଗୀ ଭଵେତ୍। ଗତେ ଵର୍ଷଶତେ ତସ୍ଯ ଵସତସ୍ତଦ୍ଵନେ ତଦା
ମୁଁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି? ସତ୍ୟ ମୃଗୀ କିପରି ହେବ? ସେ ଜଣେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକଶତ ବର୍ଷ ରହିଲାପରେ—
ଆଯାତଂ ଗୋକୁଲଂ କାଲେ ଯଵସୋଦକକାରଣାତ୍। ଗୋଵାଟଵାଟୀସଂସ୍ଥାନଂ ତତ୍ତତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମ୍
ସମୟ ଆସିଲା, ଯବ ଓ ପାଣି ପାଇଁ ସେ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଲା, ଗୋବାଢି ଓ ଗୋଘର ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରହିଗଲା।
ଵନୋପକଣ୍ଠେ ମଂଥାନରଵେଣାପୂରିତଂ ଚ ଯତ୍। କ୍ଷୀବୈର୍ଗୋପୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ପାଦପୈରପିତଦ୍ଵନମ୍
ଏହି ଜଙ୍ଗଲର କୂଳରେ, ମଠା ମାରିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଦରେ ମତାଳା ଗୋପମାନେ ଭିତରେ ରହିଥିଲେ, ଗଛମାନେ ଛାୟା ଦେଇଥିଲେ।
ନିଶିଵଂଶରଵୋପେତଂ ଗୋପୀନାଂ ଚ ଶୁଭପ୍ରଦମ୍। ଏଵଂ ତୁ ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ଖର୍ଜୂରଵନସଂସଦି
ନିଶାପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଥିଲା, ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଖରଜୁର ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିଲା।
ହୃଷ୍ଟା ତୁଷ୍ଟା ଚ ପୁଷ୍ଟା ଚ ନଂଦା ଵୈ ନାମ ନାମତଃ। ଗୋମଂଡଲସ୍ଯ ସାମୁଖ୍ଯା ହଂସଵର୍ଣା ଘଟସ୍ରଵା
ଏଠାରେ ଏକ ଗାଈ ଥିଲା, ନାମ ନନ୍ଦା, ସେ ଖୁସି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ, ଗୋମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ, ହଂସର ରଙ୍ଗର, ଚାଲିବାରେ ଝରିବା ପାଣି ପରି।
ଦୀର୍ଘଘୋଣା ଵିଭକ୍ତାଂଗୀ ବଂଧୁରାଂଗୀ ତନୁତ୍ଵଚା। ନୀଲକଂଠା ଶୁଭଗ୍ରୀଵା ଘଂଟାଲୀ ମଧୁରସ୍ଵନା
ଦୀର୍ଘ ନାକ, ଭଲ ଗଠିତ ଅଙ୍ଗ, ପତଳା ଦେହ, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ଶୁଭ ଗଳା, ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା, ମଧୁର ସ୍ୱର।
ସା ଚ ଯୂଥସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ପୁରଶ୍ଚରତି ନିର୍ଭଯା। ଘାସସ୍ଥାନଂ ଚରେଚ୍ଛନ୍ନଂ ଗତ୍ଵୈକା ଚ ଯଥାସୁଖମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଗୋମଣ୍ଡଳର ଆଗରେ ନିର୍ଭୟ ଚାଲିଥିଲା, ଘାସ ଖାଇବା ସ୍ଥାନକୁ ଇଚ୍ଛାମତି ଯାଉଥିଲା, କେବେ କେବେ ଏକା ଇଚ୍ଛାମତି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା।
ଯଥେଷ୍ଟକାମା ସୁରଭୀ ଛନ୍ନଂ ଚରତି ଵୈ ତୃଣମ୍। ରୋହିତୋ ନାମ ତତ୍ରାନ୍ଯଃ ପର୍ଵତଃ ସରିତସ୍ତଟେ
ସୁରଭୀ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରି ଚୁପଚାପ ଘାସ ଖାଉଥିଲା, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପାହାଡ ଥିଲା, ନାମ ରୋହିତ, ନଦୀ କୂଳରେ।
ଅନେକକଂଦରଦରୀ ଗୁହାସତ୍ଵ ନିଷେଵିତଃ। ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେଭାଗେ ଘୋରେ ତୃଣସମାକୁଲେ
ଏହି ପାହାଡର ଗୁହା ଓ ଗାର୍ତ୍ତରେ ଅନେକ ପଶୁ ରହୁଥିଲେ, ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଘାସରେ ଭରିଥିଲା।
ସଂକଟେ ଵିଷମେ ଦୁର୍ଗେ ଭୈରଵେ ଲୋମହର୍ଷଣେ। ମୃଗସିଂହସମାକୀର୍ଣେ ବହୁ ଶ୍ଵାପଦ ସେଵିତେ
ସେଠି ତିତିକ୍ତ, ଅସମ, ଦୁର୍ଗମ ଓ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ମୃଗ ଓ ସିଂହ ଭରିଥିଲେ, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲି ପଶୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଵଲ୍ଲୀଵୃକ୍ଷାଦିଗହନେ ଶିଵାଶତ ନିନାଦିତେ। ଦୁର୍ଗେସ୍ମିନ୍ଵସତେ ରୌଦ୍ରଃ କାମରୂପୀ ଭଯଂକରଃ
ଲତା ଓ ଗଛର ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଶୟାଳମାନଙ୍କର ଶତ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଏହି ଦୁର୍ଗରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ରୂପ ବଦଳାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ରହୁଥିଲା।
ଦ୍ଵୀପୀ ଶୋଣିତ ଦିଗ୍ଧାଂସୋ ଘୋରଦଂଷ୍ଟ୍ରାନଖାଯୁଧଃ। ନଂଦୋ ନାମ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ ଚ ଗୋପୀହିତେ ରତଃ
ଏକ ଚିତା, ରକ୍ତରେ ଲତିଥିବା ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ଅସ୍ତ୍ର, ନାମ ନନ୍ଦ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲଗିଥିବା।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନାଗ୍ରୈସ୍ତୃଣୈର୍ଦୀର୍ଘୈର୍ଗୋଧନଂ ପରିରକ୍ଷତି। ତସ୍ଯ ଯୂଥପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ସାନଂଦା ତୃଣଲିପ୍ସଯା
ସେ ଦୀର୍ଘ ଅଖଣ୍ଡ ତିର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଗୋମଣ୍ଡଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା; ତାଙ୍କ ଦଳରୁ, ନନ୍ଦା ଘାସ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଲଗା ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା।
ଚରଂତୀ ଵ୍ଯାଘ୍ରପୁରତଃ ସା ଧେନୁଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵଚ୍ଚ ତାଂ ଦ୍ଵୀପୀ ତିଷ୍ଠତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ଘାସ ଖାଉଥିବାବେଳେ ବାଘର ସାମ୍ନାରେ ଗାଈ ଆସିଗଲା; ଚିତା ତାକୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଗଲା ଓ କହିଲା, 'ଥା, ଥା!'
ତ୍ଵମଦ୍ଯ ଵିହିତୋ ଭକ୍ଷଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାସି ଧେନୁକେ। ଦ୍ଵୀପିନଶ୍ଚ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଷ୍ଠୁରଂ ରୋମହର୍ଷଣଂ
'ଆଜି ତୁମେ ଭୋଜନ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଗାଈ, ତୁମେ ନିଜେ ଆସିଛ।' ଚିତାର ଏହି କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି—
ଶୁକ୍ଲରୂପାନ୍ଵିତଂ ବାଲଂ ଭଦ୍ରମିଂଦୁସମପ୍ରଭମ୍। ଵତ୍ସଂ ସ୍ମରତି ସା ଧେନୁଃ ସ୍ନେହାକ୍ତା ଗଦ୍ଗଦାକ୍ଷରମ୍
ସେ ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୁଆକୁ ମନେ କଲା, ଧଳା ରୂପ, ଶୁଭ, ଚାନ୍ଦ ପରି ଚମକୁଥିବା, ସ୍ନେହରେ ଭରି, ଗାଈ ଗଦଗଦ ଶବ୍ଦରେ କହିଲା।
ଦହ୍ଯଂତୀ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ନଂଦା ସା ପୁତ୍ରଵତ୍ସଲା। ରୁଦଂତୀ କରୁଣଂ ଚୈଵ ନିରାଶା ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେ
ପୁଅ ଶୋକରେ ଜଳିଉଠି, ନନ୍ଦା ପୁଅକୁ ଭଲପାଇଥିବା, କରୁଣ ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ପୁଅକୁ ଦେଖିବାର ଆଶା ନଥିଲା।
ଦ୍ଵୀପୀ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଧେନୁଂ କ୍ରଂଦମାନାଂ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍। ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଘୋରଂ ଧେନୁକେ କିଂ ପ୍ରରୁଦ୍ଯତେ
ଚିତା ଦେଖିଲା ଗାଈ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ଭୟଙ୍କର କଥା କହିଲା: 'ଗାଈ, କାହିଁକି ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ?'
ଦୈଵାତ୍ସୁଖୋପପନ୍ନାସି ଭକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଂ ମେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ରୁଦଂତ୍ଯା ଵା ହସଂତ୍ଯା ଵା ତଵାତ୍ତଂ ଜୀଵିତଂ ଭଵେତ୍
ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ସହଜ ଭୋଜନ ଭାବେ ଆସିଛ। ତୁମେ କାନ୍ଦୁଥିବା କିମ୍ବା ହସୁଥିବା, ମୋରେ ତୁମର ଜୀବନ ନିଅାଯିବ।
ଵିହିତଂ ଭୁଜ୍ଯତେ ଲୋକେ ସ୍ଵଯଂପ୍ରାପ୍ତାସି ଧେନୁକେ। ମୃତ୍ଯୁସ୍ତେ ଵିହିତୋଦ୍ଯୈଵ ଵୃଥା କିମନୁଶୋଚସି
ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖା, ତାହା ଖାଯିବାକୁ ପଡେ। ଦେହୁନିକେ, ତୁମେ ନିଜେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ। ଆଜି ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ—ଅନ୍ୟଥା କାହିଁକି ଅପସୋସ କରୁଛ।
ପପ୍ରଚ୍ଛ ତାଂ ପୁନର୍ଦ୍ଵୀପୀ କିମର୍ଥଂ ରୁଦିତଂ ତ୍ଵଯା। କୌତୁକଂ ଚାତ୍ର ମେ ଜାତଂ ମହନ୍ମେ କଥଯସ୍ଵ ଵୈ
ବାଘ ତାକୁ ପୁନି ପଚାରିଲା: 'ତୁମେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ଏହି ଦେଖି ମୋର ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା—ମୋତେ ଏହାର କାରଣ କୁହ।'
ଵ୍ଯାଘ୍ରସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନଂଦା ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍। କ୍ଷଂତୁମର୍ହସି ମେ ନାଥ କାମରୂପିନ୍ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ବାଘର କଥା ଶୁଣି ନନ୍ଦା କହିଲା: 'ମୋତେ ଖ୍ମା କର, ପ୍ରଭୁ, ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଉଛି।'
ତ୍ଵାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ପରିତ୍ରାଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଜୀଵିତାର୍ଥଂ ନ ଶୋଚାମି ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ମରଣଂ ମଯା
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ପରେ କାହାର ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ।
ଜାତସ୍ଯ ହି ଧ୍ରୁଵୋ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ଯ ଚ। ତସ୍ମାଦପରିହାର୍ଯେର୍ଥେ ନ ଶୋଚାମି ମୃଗାଧିପ
ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହେଉଛି, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ଅଟଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖ କରୁନାହିଁ, ମୃଗରାଜ।
ଦେଵୈରପି ଯଥା ସର୍ଵୈର୍ମର୍ତ୍ତଵ୍ଯମଵଶୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍। ତସ୍ମାତ୍ତୁ ନାହମେଵୈକା ଵ୍ଯାଘ୍ର ଶୋଚାମି ଜୀଵିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିପାଇଁ, ବାଘ, ମୁଁ ଏକା ନୁହେଁ ଯିଏ ଜୀବନ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛି।
କିଂତୁ ସ୍ନେହେନ ଵୈ ସାଧୋ ଦୁଃଖେନ ରୁଦିତଂ ମଯା। ଅସ୍ତି ମେ ହୃଦି ସଂତାପସ୍ତଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହସି
କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ସ୍ନେହ ଓ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଛି। ମୋ ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ଆପଣ ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ।