ସ୍ତନଂ ତୁ ତନଯସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତୀ ତ୍ଵଯା ହତା। ବାଣେନାଶନିକଲ୍ପେନ ନିର୍ଦୋଷା ଵନମାଗତା
ମୁଁ ଏହି ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ମୋତେ ବିଜୁଳି ପରି ତୀରରେ ଘାତ କଲା, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲି ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଥିଲି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ କ୍ରଵ୍ଯାଦତ୍ଵମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ଵନେସ୍ମିନ୍କଂଟକାକୀର୍ଣେ ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପଂ ତ୍ଵମାପ୍ନୁହି
ଏହିଠୁ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ। ଏହି କାଂଟା ଭରା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘର ଆକୃତି ଧାରଣ କର।
ଶାପପ୍ରଦାନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ସ ରାଜାପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ। ପ୍ରୋଵାଚ ପ୍ରାଂଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତାଂ ମୃଗୀଂ ଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇବାକୁ ଶୁଣି, ରାଜା ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ ହାତ ଜୋଡି ମୃଗୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସ୍ତନଂ ତୁ ତନଯସ୍ଯେହ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତୀ ନ ମେ ମତା। ଅଜ୍ଞାନେନ ହତା ଭଦ୍ରେ ପ୍ରସୀଦ ସୁସମାଧିନା
'ମୁଁ ଜାଣି ନଥିଲି ଯେ ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ମୃଗୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି କାମ କରିଦେଲି, ଭଦ୍ରେ, ଦୟା କର, ଶାନ୍ତ ମନେ ରୁହ।'
ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପମହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ମାନୁଷଂ କଦା। ଏଵଂଵିଧସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ଵିମୋକ୍ଷଂ ଶଂସ ମେ ମୃଗି
'ମୁଁ କେବେ ବାଘର ଆକୃତି ଛାଡ଼ି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ପାଇବି? ଏପରି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି କେମିତି ହେବ, ମୃଗୀ, ମୋତେ କୁହ।'
ଏଵମୁକ୍ତେ ମୃଗୀ ତସ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍। ରାଜନ୍ନବ୍ଦଶତାଂତେ ତୁ ଶାପସ୍ଯାଗତଯା ଗଵା
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମୃଗୀ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ବଚନ କହିଲେ, 'ରାଜା, ଶତ ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ଶାପର ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ତୁମେ ନନ୍ଦା ସହିତ କଥାହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇବ।'
ନଂଦଯା ସହ ସଂଵାଦମାସାଦ୍ଯାଂତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି। ମୃଗ୍ଯୋକ୍ତେ ଵଚନେ ରାଜା ଵ୍ଯାଘ୍ର ଏଵାଭଵତ୍ତଦା
'ନନ୍ଦା ସହିତ କଥା ହେବା ପରେ ତୁମର ଶେଷ ହେବ।' ମୃଗୀ ଏହିପରି କହିଲେ, ରାଜା ସେତେବେଳେ ବାଘ ହେଇଗଲେ।
ନଖଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁଧୋପେତୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପୋତି ଭୀଷଣଃ। ତତ୍ରାସୌ ଭକ୍ଷଯନ୍ନାସ୍ତେ ମୃଗାନ୍ହତ୍ଵା ଚତୁଷ୍ପଦଃ
ନଖ ଓ ଦାଁତର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ବାଘର ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ସେଠାରେ ରହିଲେ, ଚାରିପାଏ ଚଲୁଥିବା ପଶୁମାନେକୁ ମାରି ଖାଉଥିଲେ।
ଦ୍ଵିପଦାନପି ତତ୍ରସ୍ଥାନ୍କାଲେନ କ୍ରମଯୋଜିତାନ୍। ଏଵଂ ତତ୍ର ଵନେ ତସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ଗତମ୍
ସମୟ କ୍ରମେ, ସେଠାରେ ଥିବା ଦୁଇପାଏ ଜୀବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଖାଇଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କର ଶତ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ଆତ୍ମାନଂ ନିଂଦମାନସ୍ଯ ମୃଗମାଂସାନି ଖାଦତଃ। କଦାହଂ ମାନୁଷଂ ଭାଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମୀଦୃଶଂ ପୁନଃ
ମୃଗ ମାଂସ ଖାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ପୁଣି ପାଇବି?'
କୁତ୍ସିତଂ ନ କରିଷ୍ଯାମି ଵିଯୋନିକରଣଂ ମହତ୍। କୁର୍ଵତା ମାଂସଲୋଭେନ ମୃଗଯାଂ ପରିଧାଵତା
'ମୁଁ ପୁଣି ଏପରି ନିଚ କାମ କରିବିନି, ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଦେବିନି; ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୁଁ ଶିକାର କରି ଦୌଡ଼ିଥିଲି।'
ଆପଦାସହିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମାନୁଷାଣାଂ ଭଯାଵହମ୍। ଦର୍ଶନଂ ଦୁଃଖଦଂ ମହ୍ଯଂ ମୃଗାଣାଂ ମାନୁଷୈଃ ସହ
'ମୁଁ ଦୁଃଖ ଓ ଆପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି; ମୃଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏକାଠି ଦେଖିବା ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।'
ପାପେନ ପାପତାଂ ନୀତୋ ହ୍ଯପାପେଽପି ସତାଂ କୁଲେ। ଉତ୍ପନ୍ନୋ ଵିକୃତିଂ ନୀତଃ ପଶ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯମ୍
'ପାପ କରି, ମୁଁ ପାପୀ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି; ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଦେଖ, ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ।'
ତସ୍ମାନ୍ମେ ସୁକୃତଂ ନାସ୍ତି ହିଂସାପ୍ଯେକା ଵିଗର୍ହିତା। ତଯା ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ନ ଚ ମୋକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ତେଣୁ, ମୋର କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; ଏକଟି ହିଁସା କାମ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ମିଳେ, ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।'
କଥଂ ମେ ଭଵିତା ମୋକ୍ଷଃ କଥଂ ସତ୍ଯା ମୃଗୀ ଭଵେତ୍। ଗତେ ଵର୍ଷଶତେ ତସ୍ଯ ଵସତସ୍ତଦ୍ଵନେ ତଦା
ମୁଁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି? ସତ୍ୟ ମୃଗୀ କିପରି ହେବ? ସେ ଜଣେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକଶତ ବର୍ଷ ରହିଲାପରେ—
ଆଯାତଂ ଗୋକୁଲଂ କାଲେ ଯଵସୋଦକକାରଣାତ୍। ଗୋଵାଟଵାଟୀସଂସ୍ଥାନଂ ତତ୍ତତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମ୍
ସମୟ ଆସିଲା, ଯବ ଓ ପାଣି ପାଇଁ ସେ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଲା, ଗୋବାଢି ଓ ଗୋଘର ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରହିଗଲା।
ଵନୋପକଣ୍ଠେ ମଂଥାନରଵେଣାପୂରିତଂ ଚ ଯତ୍। କ୍ଷୀବୈର୍ଗୋପୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ପାଦପୈରପିତଦ୍ଵନମ୍
ଏହି ଜଙ୍ଗଲର କୂଳରେ, ମଠା ମାରିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଦରେ ମତାଳା ଗୋପମାନେ ଭିତରେ ରହିଥିଲେ, ଗଛମାନେ ଛାୟା ଦେଇଥିଲେ।
ନିଶିଵଂଶରଵୋପେତଂ ଗୋପୀନାଂ ଚ ଶୁଭପ୍ରଦମ୍। ଏଵଂ ତୁ ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ଖର୍ଜୂରଵନସଂସଦି
ନିଶାପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଥିଲା, ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଖରଜୁର ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିଲା।
ହୃଷ୍ଟା ତୁଷ୍ଟା ଚ ପୁଷ୍ଟା ଚ ନଂଦା ଵୈ ନାମ ନାମତଃ। ଗୋମଂଡଲସ୍ଯ ସାମୁଖ୍ଯା ହଂସଵର୍ଣା ଘଟସ୍ରଵା
ଏଠାରେ ଏକ ଗାଈ ଥିଲା, ନାମ ନନ୍ଦା, ସେ ଖୁସି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ, ଗୋମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ, ହଂସର ରଙ୍ଗର, ଚାଲିବାରେ ଝରିବା ପାଣି ପରି।
ଦୀର୍ଘଘୋଣା ଵିଭକ୍ତାଂଗୀ ବଂଧୁରାଂଗୀ ତନୁତ୍ଵଚା। ନୀଲକଂଠା ଶୁଭଗ୍ରୀଵା ଘଂଟାଲୀ ମଧୁରସ୍ଵନା
ଦୀର୍ଘ ନାକ, ଭଲ ଗଠିତ ଅଙ୍ଗ, ପତଳା ଦେହ, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ଶୁଭ ଗଳା, ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା, ମଧୁର ସ୍ୱର।
ସା ଚ ଯୂଥସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ପୁରଶ୍ଚରତି ନିର୍ଭଯା। ଘାସସ୍ଥାନଂ ଚରେଚ୍ଛନ୍ନଂ ଗତ୍ଵୈକା ଚ ଯଥାସୁଖମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଗୋମଣ୍ଡଳର ଆଗରେ ନିର୍ଭୟ ଚାଲିଥିଲା, ଘାସ ଖାଇବା ସ୍ଥାନକୁ ଇଚ୍ଛାମତି ଯାଉଥିଲା, କେବେ କେବେ ଏକା ଇଚ୍ଛାମତି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା।
ଯଥେଷ୍ଟକାମା ସୁରଭୀ ଛନ୍ନଂ ଚରତି ଵୈ ତୃଣମ୍। ରୋହିତୋ ନାମ ତତ୍ରାନ୍ଯଃ ପର୍ଵତଃ ସରିତସ୍ତଟେ
ସୁରଭୀ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରି ଚୁପଚାପ ଘାସ ଖାଉଥିଲା, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପାହାଡ ଥିଲା, ନାମ ରୋହିତ, ନଦୀ କୂଳରେ।
ଅନେକକଂଦରଦରୀ ଗୁହାସତ୍ଵ ନିଷେଵିତଃ। ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵୋତ୍ତରେଭାଗେ ଘୋରେ ତୃଣସମାକୁଲେ
ଏହି ପାହାଡର ଗୁହା ଓ ଗାର୍ତ୍ତରେ ଅନେକ ପଶୁ ରହୁଥିଲେ, ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଘାସରେ ଭରିଥିଲା।
ସଂକଟେ ଵିଷମେ ଦୁର୍ଗେ ଭୈରଵେ ଲୋମହର୍ଷଣେ। ମୃଗସିଂହସମାକୀର୍ଣେ ବହୁ ଶ୍ଵାପଦ ସେଵିତେ
ସେଠି ତିତିକ୍ତ, ଅସମ, ଦୁର୍ଗମ ଓ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ମୃଗ ଓ ସିଂହ ଭରିଥିଲେ, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲି ପଶୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଵଲ୍ଲୀଵୃକ୍ଷାଦିଗହନେ ଶିଵାଶତ ନିନାଦିତେ। ଦୁର୍ଗେସ୍ମିନ୍ଵସତେ ରୌଦ୍ରଃ କାମରୂପୀ ଭଯଂକରଃ
ଲତା ଓ ଗଛର ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଶୟାଳମାନଙ୍କର ଶତ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଏହି ଦୁର୍ଗରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ରୂପ ବଦଳାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ରହୁଥିଲା।
ଦ୍ଵୀପୀ ଶୋଣିତ ଦିଗ୍ଧାଂସୋ ଘୋରଦଂଷ୍ଟ୍ରାନଖାଯୁଧଃ। ନଂଦୋ ନାମ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ ଚ ଗୋପୀହିତେ ରତଃ
ଏକ ଚିତା, ରକ୍ତରେ ଲତିଥିବା ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ଅସ୍ତ୍ର, ନାମ ନନ୍ଦ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲଗିଥିବା।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନାଗ୍ରୈସ୍ତୃଣୈର୍ଦୀର୍ଘୈର୍ଗୋଧନଂ ପରିରକ୍ଷତି। ତସ୍ଯ ଯୂଥପରିଭ୍ରଷ୍ଟା ସାନଂଦା ତୃଣଲିପ୍ସଯା
ସେ ଦୀର୍ଘ ଅଖଣ୍ଡ ତିର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଗୋମଣ୍ଡଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା; ତାଙ୍କ ଦଳରୁ, ନନ୍ଦା ଘାସ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅଲଗା ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିଲା।
ଚରଂତୀ ଵ୍ଯାଘ୍ରପୁରତଃ ସା ଧେନୁଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵଚ୍ଚ ତାଂ ଦ୍ଵୀପୀ ତିଷ୍ଠତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ଘାସ ଖାଉଥିବାବେଳେ ବାଘର ସାମ୍ନାରେ ଗାଈ ଆସିଗଲା; ଚିତା ତାକୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଗଲା ଓ କହିଲା, 'ଥା, ଥା!'
ତ୍ଵମଦ୍ଯ ଵିହିତୋ ଭକ୍ଷଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାସି ଧେନୁକେ। ଦ୍ଵୀପିନଶ୍ଚ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଷ୍ଠୁରଂ ରୋମହର୍ଷଣଂ
'ଆଜି ତୁମେ ଭୋଜନ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଗାଈ, ତୁମେ ନିଜେ ଆସିଛ।' ଚିତାର ଏହି କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି—
ଶୁକ୍ଲରୂପାନ୍ଵିତଂ ବାଲଂ ଭଦ୍ରମିଂଦୁସମପ୍ରଭମ୍। ଵତ୍ସଂ ସ୍ମରତି ସା ଧେନୁଃ ସ୍ନେହାକ୍ତା ଗଦ୍ଗଦାକ୍ଷରମ୍
ସେ ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୁଆକୁ ମନେ କଲା, ଧଳା ରୂପ, ଶୁଭ, ଚାନ୍ଦ ପରି ଚମକୁଥିବା, ସ୍ନେହରେ ଭରି, ଗାଈ ଗଦଗଦ ଶବ୍ଦରେ କହିଲା।