ଖର୍ଜୂରଵନମାସାଦ୍ଯ ଫଲପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତଂ। ତତ୍ରୋଷିତ୍ଵା ପୁନର୍ଦେଵୀ ଵନେ ମୁନିମନୋରମେ
ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଖଜୁରୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠି ରହି, ଦେବୀ ପୁନି ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମାକୀର୍ଣେ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତେ। ନଂଦା ନାମ ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା୨୫୦ 1.18.
ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଥିବା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସରିତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ନନ୍ଦା।
ମୀନନକ୍ରଝଷୋପେତା ଵିମଲୋଦକପୂରିତା। ସୂତ ଉଵାଚ। ଅଥ ଦେଵଵ୍ରତଃପ୍ରାହ କିମନ୍ଯା ସା ସରିଦ୍ଵରା
ମାଛ, ଘରିଆଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ଭରିଥିବା। ସୂତ କହିଲେ: ତାପରେ ଦେବବ୍ରତ ପଚାରିଲେ, 'ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ?'
ଏତନ୍ମେ କୌତୁକଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଂଦା ଶବ୍ଦା ସରସ୍ଵତୀ। ଯଥାଭୂତା ଯେନ କୃତା କାରଣେନ ସରିଦ୍ଵରା
ଏହି ନନ୍ଦା, ଯାହାକୁ ସରସ୍ୱତୀ ବୋଲାଯାଏ, ନେଇ ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ଅଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। କିପରି ସେ ହେଲେ, କିଏ କାରଣ ଏହି ସରିତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?
ଏଵମୁକ୍ତେ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ସ ଭୀଷ୍ମାଯୈତତ୍ପୁରାତନଂ। ଆଖ୍ଯାତୁମୁପଚକ୍ରାମ ନଂଦା ନାମ ଯତସ୍ସ୍ମୃତଂ
ଏପରି କହିବା ପରେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସେ ପୁରୁଣା କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, କିପରି ନନ୍ଦା ନାମ ହେଲେ।
କ୍ଷତ୍ରଵ୍ରତଧରୋ ନିତ୍ଯମାସୀଦ୍ରାଜା ପ୍ରଭଂଜନଃ। ପ୍ରଵୃତ୍ତୋସୌ ମୃଗାନ୍ହଂତୁଂ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ମହାବଲଃ
ଏକ ରାଜା ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମରେ ଥିଲେ, ସେ ସଦା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ସେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ଏବଂ ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ ଶିକାର କରୁଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ମୃଗୀଂ ଗୁଲ୍ମାଂତରେ ସ୍ଥିତାଂ। ମାର୍ଗଣେନ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ତାଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ପୁରୋଗତାଂ
ତାପରେ ସେ ଜଣେ ମୃଗୀକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ି ଭିତରେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଆଗକୁ ଯାଉଥିବା ମୃଗୀକୁ ବହୁତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବାଣ୍ଧିଲେ।
ସା ଵିଲୋକ୍ଯ ଦିଶଃ ସର୍ଵାସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରପାଣିନଂ। ଆହ କିଂ ତେ କୃତଂ ମୂଢ ତ୍ଵଯୈତତ୍କର୍ମଦୁଷ୍କରଂ
ସେ ମୃଗୀ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାହିଲେ, ତାପରେ ତୀର ଧରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, 'ମୂର୍ଖ, ତୁମେ କଣ କରିଲା? ଏହି କାମ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।'
ସ୍ତନଂ ତାଵତ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ସୁତସ୍ଯାଧୋମୁଖୀ ସ୍ଥିତା। ମାଂସଲୋଭେନ ଵିଦ୍ଧାହଂ ତରସା ହ୍ଯକୁତୋଭଯା
ମୁଁ ମୋ ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିଲି, ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦାଇଁ ଥିଲି। ତୁମେ ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୋତେ ଦ୍ରୁତ ତୀରରେ ଘାତ କଲା, ମୁଁ କିଛି ଭୟ କରୁନଥିଲି।
ପିବଂତଂ ଗୁପ୍ତଵତ୍ସଂ ଚ ଗୂଢମୈଥୁନମାଗତଂ। ଏଵଂଵିଧଂ ମୃଗଂ ରାଜନ୍ନ ହନ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଙ୍ମଯା ଶ୍ରୁତଂ
ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ରାଜା କେବେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ମୃଗୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯିଏ ଗୁପ୍ତ ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ଦେଉଛି କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ମିଳନରେ ଅଛି।
ସ୍ତନଂ ତୁ ତନଯସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତୀ ତ୍ଵଯା ହତା। ବାଣେନାଶନିକଲ୍ପେନ ନିର୍ଦୋଷା ଵନମାଗତା
ମୁଁ ଏହି ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ମୋତେ ବିଜୁଳି ପରି ତୀରରେ ଘାତ କଲା, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲି ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଥିଲି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ କ୍ରଵ୍ଯାଦତ୍ଵମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ଵନେସ୍ମିନ୍କଂଟକାକୀର୍ଣେ ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପଂ ତ୍ଵମାପ୍ନୁହି
ଏହିଠୁ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ। ଏହି କାଂଟା ଭରା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘର ଆକୃତି ଧାରଣ କର।
ଶାପପ୍ରଦାନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ସ ରାଜାପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ। ପ୍ରୋଵାଚ ପ୍ରାଂଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତାଂ ମୃଗୀଂ ଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇବାକୁ ଶୁଣି, ରାଜା ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ ହାତ ଜୋଡି ମୃଗୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସ୍ତନଂ ତୁ ତନଯସ୍ଯେହ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତୀ ନ ମେ ମତା। ଅଜ୍ଞାନେନ ହତା ଭଦ୍ରେ ପ୍ରସୀଦ ସୁସମାଧିନା
'ମୁଁ ଜାଣି ନଥିଲି ଯେ ଛୁଆକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ମୃଗୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି କାମ କରିଦେଲି, ଭଦ୍ରେ, ଦୟା କର, ଶାନ୍ତ ମନେ ରୁହ।'
ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପମହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ମାନୁଷଂ କଦା। ଏଵଂଵିଧସ୍ଯ ଶାପସ୍ଯ ଵିମୋକ୍ଷଂ ଶଂସ ମେ ମୃଗି
'ମୁଁ କେବେ ବାଘର ଆକୃତି ଛାଡ଼ି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ପାଇବି? ଏପରି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି କେମିତି ହେବ, ମୃଗୀ, ମୋତେ କୁହ।'
ଏଵମୁକ୍ତେ ମୃଗୀ ତସ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍। ରାଜନ୍ନବ୍ଦଶତାଂତେ ତୁ ଶାପସ୍ଯାଗତଯା ଗଵା
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମୃଗୀ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ବଚନ କହିଲେ, 'ରାଜା, ଶତ ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ଶାପର ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ତୁମେ ନନ୍ଦା ସହିତ କଥାହେବାର ସୁଯୋଗ ପାଇବ।'
ନଂଦଯା ସହ ସଂଵାଦମାସାଦ୍ଯାଂତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି। ମୃଗ୍ଯୋକ୍ତେ ଵଚନେ ରାଜା ଵ୍ଯାଘ୍ର ଏଵାଭଵତ୍ତଦା
'ନନ୍ଦା ସହିତ କଥା ହେବା ପରେ ତୁମର ଶେଷ ହେବ।' ମୃଗୀ ଏହିପରି କହିଲେ, ରାଜା ସେତେବେଳେ ବାଘ ହେଇଗଲେ।
ନଖଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁଧୋପେତୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରରୂପୋତି ଭୀଷଣଃ। ତତ୍ରାସୌ ଭକ୍ଷଯନ୍ନାସ୍ତେ ମୃଗାନ୍ହତ୍ଵା ଚତୁଷ୍ପଦଃ
ନଖ ଓ ଦାଁତର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ବାଘର ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ସେଠାରେ ରହିଲେ, ଚାରିପାଏ ଚଲୁଥିବା ପଶୁମାନେକୁ ମାରି ଖାଉଥିଲେ।
ଦ୍ଵିପଦାନପି ତତ୍ରସ୍ଥାନ୍କାଲେନ କ୍ରମଯୋଜିତାନ୍। ଏଵଂ ତତ୍ର ଵନେ ତସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରଶତଂ ଗତମ୍
ସମୟ କ୍ରମେ, ସେଠାରେ ଥିବା ଦୁଇପାଏ ଜୀବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଖାଇଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କର ଶତ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ଆତ୍ମାନଂ ନିଂଦମାନସ୍ଯ ମୃଗମାଂସାନି ଖାଦତଃ। କଦାହଂ ମାନୁଷଂ ଭାଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମୀଦୃଶଂ ପୁନଃ
ମୃଗ ମାଂସ ଖାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ କେବେ ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ପୁଣି ପାଇବି?'
କୁତ୍ସିତଂ ନ କରିଷ୍ଯାମି ଵିଯୋନିକରଣଂ ମହତ୍। କୁର୍ଵତା ମାଂସଲୋଭେନ ମୃଗଯାଂ ପରିଧାଵତା
'ମୁଁ ପୁଣି ଏପରି ନିଚ କାମ କରିବିନି, ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଦେବିନି; ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୁଁ ଶିକାର କରି ଦୌଡ଼ିଥିଲି।'
ଆପଦାସହିତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମାନୁଷାଣାଂ ଭଯାଵହମ୍। ଦର୍ଶନଂ ଦୁଃଖଦଂ ମହ୍ଯଂ ମୃଗାଣାଂ ମାନୁଷୈଃ ସହ
'ମୁଁ ଦୁଃଖ ଓ ଆପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି; ମୃଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏକାଠି ଦେଖିବା ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।'
ପାପେନ ପାପତାଂ ନୀତୋ ହ୍ଯପାପେଽପି ସତାଂ କୁଲେ। ଉତ୍ପନ୍ନୋ ଵିକୃତିଂ ନୀତଃ ପଶ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯମ୍
'ପାପ କରି, ମୁଁ ପାପୀ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି; ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଦେଖ, ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ।'
ତସ୍ମାନ୍ମେ ସୁକୃତଂ ନାସ୍ତି ହିଂସାପ୍ଯେକା ଵିଗର୍ହିତା। ତଯା ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦୁଃଖଂ ନ ଚ ମୋକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ତେଣୁ, ମୋର କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; ଏକଟି ହିଁସା କାମ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ମିଳେ, ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।'
କଥଂ ମେ ଭଵିତା ମୋକ୍ଷଃ କଥଂ ସତ୍ଯା ମୃଗୀ ଭଵେତ୍। ଗତେ ଵର୍ଷଶତେ ତସ୍ଯ ଵସତସ୍ତଦ୍ଵନେ ତଦା
ମୁଁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି? ସତ୍ୟ ମୃଗୀ କିପରି ହେବ? ସେ ଜଣେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକଶତ ବର୍ଷ ରହିଲାପରେ—
ଆଯାତଂ ଗୋକୁଲଂ କାଲେ ଯଵସୋଦକକାରଣାତ୍। ଗୋଵାଟଵାଟୀସଂସ୍ଥାନଂ ତତ୍ତତ୍ର ସମଵସ୍ଥିତମ୍
ସମୟ ଆସିଲା, ଯବ ଓ ପାଣି ପାଇଁ ସେ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଲା, ଗୋବାଢି ଓ ଗୋଘର ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରହିଗଲା।
ଵନୋପକଣ୍ଠେ ମଂଥାନରଵେଣାପୂରିତଂ ଚ ଯତ୍। କ୍ଷୀବୈର୍ଗୋପୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ପାଦପୈରପିତଦ୍ଵନମ୍
ଏହି ଜଙ୍ଗଲର କୂଳରେ, ମଠା ମାରିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଦରେ ମତାଳା ଗୋପମାନେ ଭିତରେ ରହିଥିଲେ, ଗଛମାନେ ଛାୟା ଦେଇଥିଲେ।
ନିଶିଵଂଶରଵୋପେତଂ ଗୋପୀନାଂ ଚ ଶୁଭପ୍ରଦମ୍। ଏଵଂ ତୁ ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ଖର୍ଜୂରଵନସଂସଦି
ନିଶାପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଥିଲା, ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଖରଜୁର ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିଲା।
ହୃଷ୍ଟା ତୁଷ୍ଟା ଚ ପୁଷ୍ଟା ଚ ନଂଦା ଵୈ ନାମ ନାମତଃ। ଗୋମଂଡଲସ୍ଯ ସାମୁଖ୍ଯା ହଂସଵର୍ଣା ଘଟସ୍ରଵା
ଏଠାରେ ଏକ ଗାଈ ଥିଲା, ନାମ ନନ୍ଦା, ସେ ଖୁସି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ, ଗୋମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ, ହଂସର ରଙ୍ଗର, ଚାଲିବାରେ ଝରିବା ପାଣି ପରି।
ଦୀର୍ଘଘୋଣା ଵିଭକ୍ତାଂଗୀ ବଂଧୁରାଂଗୀ ତନୁତ୍ଵଚା। ନୀଲକଂଠା ଶୁଭଗ୍ରୀଵା ଘଂଟାଲୀ ମଧୁରସ୍ଵନା
ଦୀର୍ଘ ନାକ, ଭଲ ଗଠିତ ଅଙ୍ଗ, ପତଳା ଦେହ, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ଶୁଭ ଗଳା, ଘଣ୍ଟା ପିନ୍ଧିଥିବା, ମଧୁର ସ୍ୱର।