ପିତାମହେନ ଯତ୍ରାସୀଦ୍ଯଜ୍ଞସତ୍ରଂ ନିଷେଵିତମ୍। ସିଧ୍ଯର୍ଥଂ ମୁନିମୁଖ୍ଯାନାମାଗତାସୌ ମହାନଦୀ
ଯେଉଁଠାରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ମୁନିମାନେର ସଫଳତା ପାଇଁ ସେଇ ମହାନଦୀ ଶେଉଁଠାରେ ଆସିଥିଲେ।
ଯେଷୁ ତତ୍ର କୃତୋ ହୋମଃ କୁଂଡେଷ୍ଵାସୀଦ୍ଵିରିଂଚିନା। ତାନି ସର୍ଵାଣି ସଂପ୍ଲାଵ୍ଯ ତୋଯେନାପ୍ଯୁଦ୍ଗତା ହି ସା୨୦୦ 1.18.
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ହୋମ କରିଥିଲେ, ସେଠାର ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡକୁ ନିଜ ଜଳରେ ଭରିଦେଇ, ସେ ନଦୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ତତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରେ ମହାପୁଣ୍ଯା ପୁଷ୍କରେ ସା ତଥୋତ୍ଥିତା। ତେନ ତତ୍ପୂରଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାଯୁନା ଜଗଦାଯୁଷା
ସେଇ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ପୁଷ୍କରରେ, ଅତି ପୁଣ୍ୟବତୀ ସରସ୍ବତୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସେଉଠି ପୂରଣ ହେବାକୁ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାଣ ହେଉଥିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଫଳ ହେଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାପି ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରମାସାଦ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯା ମହାନଦୀ। ସରସ୍ଵତୀ ସ୍ଥିତା ଦେଵୀ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ପାପନାଶିନୀ
ସେଇ ପବିତ୍ର ଏବଂ ପୁଣ୍ୟମୟ ମହାନଦୀ ସରସ୍ବତୀ, ସେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେବୀ ଭାବେ ସେଠି ବସିଛନ୍ତି, ମଣିଷମାନଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ଯେ ଶୁଭକର୍ମାଣଃ ପୁଷ୍କରସ୍ଥାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ପଶ୍ଯଂତି ତେ ନ ପଶ୍ଯଂତି ସୁଘୋରାଂ ତାମଧୋଗତିଂ
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଷ୍କରରେ ବସିଥିବା ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଭୟଙ୍କର ଅଧୋଗତି ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
ଯଃ ପୁନସ୍ତତ୍ର ଭାଵେନ ନରଃ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍। ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମାସାଦ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ମୋଦତେ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଯସ୍ତୁ ଦଦ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ଦଧି ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ମନୋରମମ୍। ସୋପ୍ଯଗ୍ନିଲୋକମାସାଦ୍ଯ ଭୁଂକ୍ତେ ଭୋଗାନ୍ସୁଶୋଭନାନ୍
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଏଠାରେ ମନୋହର ଦହି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିଲୋକକୁ ପାଇଁ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଵରଂ ପ୍ରାଵରଣଂ ଯୋପି ଭକ୍ତ୍ଯା ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜାତଯେ। ସୋପି ସଦ୍ଵସ୍ତ୍ରଦାନସ୍ଯ ଫଲଂ ଦଶଗୁଣଂ ଲଭେତ୍
ଯଦି କେହି ଭକ୍ତିସହିତ ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ଦାନର ଦଶଗୁଣ ଫଳ ପାଏ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠକୁଂଡେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯଃ ସଂତର୍ପଯତେ ପିତୄନ୍। ସ ତାନୁଦ୍ଧରତେ ସର୍ଵାନ୍ନରକାଦପି ଶୁଦ୍ଧଧୀଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ।
କ୍ଷେତ୍ରେ ପୈତାମହେ ପୂତେ ପୁଣ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ନରଃ କିଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେଦନ୍ଯତ୍ତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମସୁତୋବ୍ରଵୀତ୍
ପିତୃପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀକୁ ପାଇଲାପରେ, ଏଠି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ମଣିଷ ଚାହିଁବ କାହିଁକି? ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ କହିଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ସ୍ନାତଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଯତ୍ଫଲମ୍। ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠକୁଂଡେ ସକୃତ୍ପ୍ଲୁତଃ
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ଜ୍ୟେଷ୍ଠକୁଣ୍ଡରେ ଏକଥର ଡୁବିଲେ, ସେହି ସମସ୍ତ ଫଳ ମଣିଷ ପାଇଯାଏ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ କ୍ଷେତ୍ରଂ ତୀର୍ଥଂ ଗତିଶ୍ଶୁଭା। ଯେନୈତତ୍ତ୍ରିତଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତେନ ଗତିଃ ପରା
ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ। କ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥ ଓ ଶୁଭ ଗତି—ଏହି ତିନିଟି ଯେଉଁଠି ମିଳେ, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶା ମିଳେ।
କାଲେ କ୍ଷେତ୍ରେ ତଥା ତୀର୍ଥେ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତ୍ଵାପି ତତ୍ର ଯଃ। ପ୍ରଯଚ୍ଛତେ ଦ୍ଵିଜାଯାର୍ଥଂ ସୋନଂତଂ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଠିକ୍ ସମୟରେ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥରେ, ସ୍ନାନ କରି, ହୋମ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
କାର୍ତ୍ତିକେ ମାସି ଶୁକ୍ଲେ ଚ ଵୈଶାଖେ ଶଶିଭୂଷଣେ। ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯୋପରାଗେ ଚ କାଲେ ଚ କୁରୁଜାଂଗଲେ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବୈଶାଖରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ଏବଂ କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଭୂମିରେ—
କ୍ଷେତ୍ରେଷ୍ଵେତେଷୁ ତୀର୍ଥାନି ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ। ତେଷାଂ ପୁଣ୍ଯତମଂ ତୀର୍ଥମିଦମାହ ପିତାମହଃ
ଏହି କ୍ଷେତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମହାମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥର କଥା କହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପିତାମହ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
କୁଂଡେ ତୁ ମଧ୍ଯମେ ସ୍ନାତ୍ଵା କାର୍ତିକ୍ଯାଂ ଯଃ ପୁମାନ୍ଦ୍ଵିଜେ। ପ୍ରଯଚ୍ଛତେ ଚାପି ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସୋଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ମଧ୍ୟକୁଣ୍ଡରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରିଥିବା ମଣିଷ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
ଏଵଂ କନିଷ୍ଠକେପ୍ଯତ୍ର କୁଂଡେ ସ୍ନାତ୍ଵା ସମାଧିନା। ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ଵିପ୍ରାଯ ସୁରୂପାମପି ଶାଲିକାମ୍
ଏଠି କନିଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୋଭାମୟ ଚାଉଳ ଦାନ କରେ,
ସ ପ୍ରଯାତି ନରଃ କ୍ଷିପ୍ରମଗ୍ନିଲୋକଂ ମନୋରମମ୍। ତ୍ରିଃସପ୍ତକୁଲସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୁଂକ୍ତେ ତତ୍ର ମହାଫଲମ୍
ସେ ମଣିଷ ଶୀଘ୍ରେ ମନୋହର ଅଗ୍ନିଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏବଂ ତିନି ସପ୍ତ କୁଳ ସହିତ ସେଠି ବଡ଼ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗମନାଯ ମତିଃ ସ୍ଥିରା। ପୁରୁଷେଣ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯା ପୁଷ୍କରାଵାପ୍ତଯେ ଶୁଭା
ସେହିପାଇଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ମଣିଷଙ୍କର ମନ ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବାପାଇଁ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରାଚୀ ଯତ୍ର ସରସ୍ଵତୀ। ମତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ଶୁଭା ପ୍ରଜ୍ଞା ମେଧା ବୁଦ୍ଧିର୍ଦଯାପରା
ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ସରସ୍ବତୀ ବହେ, ସେଠି ଶୁଭ ମନ, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୟା ମିଳେ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତୁ ପର୍ଯାଯାଷ୍ଷଡେତେ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଯତ୍ରାସୌ ପ୍ରାଚୀଭୂତା ସରସ୍ଵତୀ
ସରସ୍ବତୀଙ୍କର ଏହି ଛଅଟି ନାମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେଉଁଠି ସରସ୍ବତୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହିଥିଲେ—
ତତ୍ରସ୍ଥଂ ତଜ୍ଜଲଂ ଯେପି ପଶ୍ଯଂତି ତଟସଂସ୍ଥିତାଃ। ତେପ୍ଯଶ୍ଵମେଧସ୍ଯଫଲଂ ଲଭଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେଠାରେ ତଟରେ ଦଢ଼ି ଯେମାନେ ସେଇ ପାଣିକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୋଵତୀର୍ଯ ପୁନସ୍ତତ୍ର କଶ୍ଚିତ୍ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍। ନରଃ ସମାଧିଯୁକ୍ତୋ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣୋନୁଚରୋ ଭଵେତ୍
ଯଦି କେହି ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପୁଣିଥରେ ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସେବକ ହୁଏ।
ଶାକାଦିନାପି ହି ପିତୄନ୍ଯସ୍ତତ୍ରାର୍ଚଯତେ ନରଃ। ସୋପ୍ଯେତି ଵିପୁଲାନ୍ଭୋଗାଂସ୍ତେଷାମେଵାନୁଭାଵତଃ
ଯଦି କେହି ସେଠାରେ ଶାକ ଓ ଏପରି ସାଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ବଡ଼ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଯେ ପୁନର୍ଵିଧିନା ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଵଂତି ମାନଵାଃ। ତେ ନଯଂତି ପିତୄନ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ନରକାଦପି ଦୁଃଖଦାତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ନରକର ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
ତୃପ୍ଯଂତି ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଯସ୍ତତ୍ର କୁଶମିଶ୍ରିତମ୍। ସ୍ନାତ୍ଵା ପ୍ରଯଚ୍ଛତେ ତୋଯଂ ପୂତଂ ତେଷାଂ ତିଲାନ୍ଵିତମ୍
ଯିଏ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶିତ ପବିତ୍ର ପାଣି ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ତୀର୍ଥାନାମିଦମେଵାଧିକଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଆଦିତୀର୍ଥମିଦଂ ତସ୍ମାତ୍ତୀର୍ଥାନାଂ ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥ ଓ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧର୍ମାପଵର୍ଗଯୋଃନକ୍ରୀଡାନନିଧିଭୂତମଵସ୍ଥିତମ୍। ସରସ୍ଵତ୍ଯାନପୁନଶ୍ଚୈଵନସମେତଂନଗୁଣଵତ୍ତରମ୍
ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଧନଭଣ୍ଡାର ଭାବରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ। ସରସ୍ବତୀଙ୍କ ଏହି ସଙ୍ଗମଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଆଉ କୌଣସି ନାହିଁ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଚତୁର୍ଣାମପି ଦାଯକମ୍। ଯେପ୍ଯତ୍ର ମଲନାଶାଯ ପୁମାଂସୋ ଵିଵିଶୁର୍ଜଲମ୍
ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାର ପାଣିକୁ ମଳ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଧନ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରିଟି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।
ଗୋପ୍ରଦାନସମଂ ତେଷାଂ ସୁଖେନୈଵ ଫଲଂ ଭଵେତ୍। ସୁଵର୍ଣଦାନେନ ସମମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଗାଁ ଦାନ କରିବା ସମାନ ସହଜରେ ମିଳେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ସୁନା ଦାନ ସମାନ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।