ଯତ୍ର ତେ ମୁନଯଶ୍ଶାନ୍ତା ନାନାସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵାଦିନଃ। ତେ ସମାଗତ୍ଯ ଋଷଯସ୍ସସ୍ମରୁର୍ଵୈ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାଉଥିଲେ, ସମେତି ହୋଇ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ସାଭିଧ୍ଯାତା ମହାଭାଗା ଋଷିଭିଃ ସତ୍ରଯାଜିଭିଃ। ସମାସ୍ଥିତା ଦିଶଂ ପୂର୍ଵାଂ ଭକ୍ତିପ୍ରୀତା ମହାନଦୀ
ଏହି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାନଦୀ ସରସ୍ବତୀ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ପ୍ରାଚୀ ପୂର୍ଵାଵହା ନାମ୍ନା ମୁନିଵଂଦ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ। ଇଦମନ୍ଯନ୍ମହାରାଜ ଶୃଣ୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯଵରଂ ଭୁଵି
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଏହି ସରସ୍ବତୀ ମୁନିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏବେ, ରାଜା, ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ।
କ୍ଷତୋ ମଂକଣକୋ ଵିପ୍ରଃ କୁଶାଗ୍ରେଣେତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍। କ୍ଷତାତ୍କିଲ କରେ ତସ୍ଯ ରାଜନ୍ଶାକରସୋସ୍ରଵତ୍
ମଙ୍କଣକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଶ ଶଳାରେ ହାତ କଟିଥିଲେ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ରାଜା, ସେହି ହାତର କଟା ଠାରୁ ଚିନି ରସ ବହିଲା।
ସ ଵୈ ଶାକରସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରନୃତ୍ତଵାନ୍। ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରନୃତ୍ତେ ତୁ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍
ସେ ଚିନି ରସ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସିରେ ନାଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କ ନାଚିବା ସହିତ ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଥିଲା—
ପ୍ରାନୃତ୍ଯତ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତେଜସା ତସ୍ଯ ମୋହିତମ୍। ଶକ୍ରାଦିଭିସ୍ସୁରୈ ରାଜନ୍ନୃଷିଭିଶ୍ଚ ତପୋଧନୈଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନାଚିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵିଜ୍ଞପ୍ତସ୍ତତ୍ର ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେତ୍ତଥା କୁରୁ। ଆଦିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ରୁଦ୍ର ଋଷେରର୍ଥେ ନରାଧିପ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: 'ଏଭଳି ନାଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଲା, ରାଜା।
ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେଦ୍ଯଥା ଭୀମ ତଥା ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ଗତ୍ଵା ରୁଦ୍ରୋ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟମତୀଵ ହି
'ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନାଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଏହି କଥା କୁହ।' ରୁଦ୍ର ଯାଇ, ଖୁସିରେ ଭରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—
ଭୋ ଭୋ ଵିପ୍ରର୍ଷଭ ତ୍ଵଂ ହି ନୃତ୍ଯସେ କେନ ହେତୁନା। ନୃତ୍ଯମାନେନ ଭଵତା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚ ନୃତ୍ଯତି
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏଭଳି ନାଚୁଛ? ତୁମେ ନାଚୁଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ନାଚୁଛି।'
ତେନାଯଂ ଵାରିତଃ ପ୍ରାହ ନୃତ୍ଯନ୍ଵୈ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ମୁନିରୁଵାଚ। କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି ମେ ଦେଵ କରାଚ୍ଛାକରସୋସ୍ରଵତ୍
ଏଭଳି ରୋକିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାନ ମୁନି ନାଚିବା ଛାଡିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତା, ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି, ମୋ ହାତରୁ ଚିନି ରସ ବହୁଛି?'
ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ର ନୃତ୍ତୋହଂ ହର୍ଷେଣ ମହତାଵୃତଃ। ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵୋ ମୁନିଂ ରାଗେଣ ମୋହିତମ୍
ସେ ଦେଖି, ମୁଁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ନାଚିଲି; ଦେବତା ହସି, ରାଗରେ ମୋହିତ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅହଂ ନ ଵିସ୍ମଯଂ ଵିପ୍ର ଗଚ୍ଛାମୀହ ପ୍ରପଶ୍ଯ ମାଂ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାଦେଵେନ କୌରଵ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଥିରେ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନାହିଁ; ଏଠି ମୋତେ ଦେଖ।' ଏଭଳି ମହାଦେବ କହିଲେ, ହେ କୌରବ।
ଧ୍ଯାଯମାନସ୍ତଦା କୋଯଂ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋସ୍ମି ଯେନ ହି। ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ଵାଂଗୁଷ୍ଠସ୍ତାଡିତସ୍ତଥା
ମୁନି ଧ୍ୟାନ କରି ଭାବିଲେ, 'ଏହିଁ କିଏ ଯିଏ ମୋତେ ରୋକିଲେ?' ତାପରେ, ରାଜା, ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଆଉ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ମାଡ଼ିଲେ।
ତତୋ ଭସ୍ମକ୍ଷତାଦ୍ରାଜନ୍ନିର୍ଗତଂ ହିମପାଂଡୁରଂ। ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ରୀଡିତଶ୍ଚାସୌ ପ୍ରାହ ତତ୍ପାଦଯୋଃ ପତନ୍
ତାହାର କଟାଠାରୁ, ରାଜା, ହିମ ପରି ଧଳା ଭସ୍ମ ବାହାରିଲା; ଏହା ଦେଖି ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଦ ଗୋଡ଼େ ପଡ଼ି କହିଲେ—
ନାନ୍ଯଦ୍ଦେଵାଦହଂ ମନ୍ଯେ ରୁଦ୍ରାତ୍ପରତରଂ ମହତ୍। ଚରାଚରସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗତିସ୍ତ୍ଵମସି ଶୂଲଧୃତ୍
'ମୁଁ ଭାବେ ରୁଦ୍ରଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ, ହେ ଦେବତା; ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ତୁମେ।'
ତ୍ଵଯା ସୃଷ୍ଟମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଵଦଂତୀହ ମନୀଷିଣଃ। ତ୍ଵାମେଵ ସର୍ଵଂ ଵିଶତି ପୁନରେଵ ଯୁଗକ୍ଷଯେ
'ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ପୁଣି ତୁମେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।'
ଦେଵୈରପି ନ ଶକ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ ମଯା କୁତଃ। ତ୍ଵଯି ସର୍ଵେ ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସୁରା ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋପି ଯେ
'ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ମୁଁ କିପରି ବୁଝିବି? ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଭିତରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।'
ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵମସି ଦେଵାନାଂ କର୍ତା କାରଯିତା ଚ ଯଃ। ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଵଂତୀହାକୁତୋଭଯାଃ
'ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ; ତୁମର କୃପାରେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟହୀନ ହୁଅନ୍ତି।'
ଏଵଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହାଦେଵମୃଷିଶ୍ଚ ପ୍ରଣତୋବ୍ରଵୀତ୍। ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦେନ ତପୋ ନ କ୍ଷୀଯତେ ତ୍ଵିହ
ଏଭଳି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଋଷି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ଏଠାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କେବେ ଶୀଥିଳ ହେଉନି।"
ତତୋ ଦେଵଃ ପ୍ରୀତମନାସ୍ତମୃଷିଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍। ତପସ୍ତେ ଵର୍ଦ୍ଧତାଂ ଵିପ୍ର ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସହସ୍ରଧା
ତାପରେ ଦେବତା ଖୁସି ହୋଇ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ, "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର କୃପାରେ ତୁମ ତପସ୍ୟା ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଉ।"
ପ୍ରାଚୀମେଵେହ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧମହଂ ସଦା। ସରସ୍ଵତୀ ମହାପୁଣ୍ଯା କ୍ଷେତ୍ରେ ଚାସ୍ମିନ୍ଵିଶେଷତଃ
ମୁଁ ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସର୍ବଦା ତୁମ ସହିତ ରହିବି, ବିଶେଷକରି ଏହି ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ।
ନ ତସ୍ଯ ଦୁର୍ଲର୍ଭଂ କିଂଚିଦିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ। ସରସ୍ଵତ୍ଯୁତ୍ତରେ ତୀରେ ଯସ୍ତ୍ଯଜେଦାତ୍ମନସ୍ତନୁମ୍୧୫୦ 1.18.
ଏଠି ସରସ୍ବତୀର ଉତ୍ତର ପାରେ ଯିଏ ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଠି ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ମିଳିବା କଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଚୀତଟେ ଜାପ୍ଯପରୋ ନ ଚେହ ମ୍ରିଯତେ ପୁନଃ। ଆପ୍ଲୁତୋ ଵାଜିମେଧସ୍ଯ ଫଲମାପ୍ସ୍ଯତି ପୁଷ୍କଲଂ
ପୂର୍ବ ପାରେ ଯିଏ ଜପ କରିଥାଏ, ସେଠି ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ନାହିଁ; ସ୍ନାନ କରି, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅପାର ଫଳ ପାଏ।
ନିଯମୈଶ୍ଚୋପଵାସୈଶ୍ଚ କର୍ଶଯନ୍ଦେହମାତ୍ମନଃ। ଜଲାହାରୋ ଵାଯୁଭକ୍ଷଃ ପର୍ଣାହାରଶ୍ଚ ତାପସଃ
ନିୟମ ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ନିଜ ଦେହକୁ କ୍ଷୀଣ କରେ, ସେ ତାପସୀ କେବେ ଜଳ, କେବେ ବାୟୁ, କେବେ ପତ୍ର ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ।
ତଥା ସ୍ଥଂଡିଲଶାଯୀ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ନିଯମାଃ ପୃଥକ୍। କରୋତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନିଯମାଂସ୍ତାନ୍ଵ୍ରତାନି ଚ
ଏପରି ଭାବେ ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁ ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି,
ସ ଯାତି ଶୁଦ୍ଧଦେହଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମଂ ପଦଂ। ତସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ତୁ ଯୈର୍ଦତ୍ତଂ ତିଲମାତ୍ରଂ ତୁ କାଂଚନଂ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଦେହ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହେଁ ତିଳ ବା ସୁନା ହେଉ, ସେଠି ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି।
ମେରୁଦାନସମଂ ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ପୁରା ପ୍ରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ତୁ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କରିଷ୍ଯଂତି ହି ମାନଵାଃ
ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଥିଲେ, ଏଠି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦାନ ସମାନ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି,
ଏକଵିଂଶକୁଲୋପେତାଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯାସ୍ଯଂତି ତେ ନରାଃ। ପିତୄଣାଂ ଚ ଶୁଭଂ ତୀର୍ଥଂ ପିଂଡେନୈକେନ ତର୍ପିତାଃ
ସେମାନେ ଏକୋଇଶି ପିଢି ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ; ଏଠି ଏକମାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗମିଷ୍ଯଂତି ସ୍ଵପୁତ୍ରେଣେହ ତାରିତାଃ। ଭୂଯଶ୍ଚାନ୍ନଂ ନ ଚେଚ୍ଛଂତି ମୋକ୍ଷମାର୍ଗଂ ଵ୍ରଜଂତି ତେ
ସେମାନେ ନିଜ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯିବେ; ପୁଣି ଯଦି ସେମାନେ ଆଉ ଖାଦ୍ୟ ଆଶା କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋକ୍ଷ ପଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନତ୍ଵଂ ସରସ୍ଵତ୍ଯା ଯଥା ଭୂତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍। ସରସ୍ଵତୀ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସଵାସଵୈଃ
ସରସ୍ବତୀର ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା, ତାହା ଏବେ ଶୁଣ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବସୁମାନେ ପୂର୍ବେ ସରସ୍ବତୀ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ।