ଵିତତେ ଯଜ୍ଞଵାଟେ ତୁ ସ୍ଵାଗତେଷୁ ଦ୍ଵିଜାଦିଷୁ। ପୁଣ୍ଯାହଘୋଷୈର୍ଵିତତୈର୍ଦେଵାନାଂ ନିଯମୈସ୍ତଥା
ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିଥିଲେ, ପୁଣ୍ୟ ଦିନର ଘୋଷଣା ହେଲା, ଦେବମାନଙ୍କର ନିୟମ ଅନୁସରଣ ହେଲା।
ଦେଵେଷୁ ଚୈଵ ଵ୍ଯଗ୍ରେଷୁ ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞଵିଧୌ ତଥା। ତତ୍ର ଚୈଵ ମହାରାଜ ଦୀକ୍ଷିତେ ଚ ପିତାମହେ
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ପିତାମହଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା।
ଯଜତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ରେଣ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିନା। ମନସା ଚିଂତିତା ହ୍ଯର୍ଥା ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲାସ୍ତଥା
ପିତାମହଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; ମନରେ ଭାବିଥିବା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଉପତିଷ୍ଠଂତି ରାଜେଂଦ୍ର ଦ୍ଵିଜାତୀଂସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ହ। ଜଗୁଶ୍ଚ ଦେଵଗଂଧର୍ଵା ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ
ମହାରାଜ, ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସେଠା ସେଠା ପିତାମହଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ; ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଵାଦିତ୍ରାଣି ଚ ଦିଵ୍ଯାନି ଵାଦଯାମାସୁରଂଜସା। ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସଂପତ୍ଯା ତୁତୁଷୁଦେର୍ଵତା ଅପି
ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧୁର ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲା; ଏହି ଯଜ୍ଞର ସଫଳତାରେ ଦେବମାନେ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁଃ କିମୁ ମାନୁଷଯୋନଯଃ। ଵର୍ତମାନେ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ପୁଷ୍କରସ୍ଥେ ପିତାମହେ
ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ—ମାନବମାନେ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ! ପୁଷ୍କରରେ ପିତାମହଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ନୃଷଯୋ ଭୀଷ୍ମ ତଦା ତୁଷ୍ଟାସ୍ସରସ୍ଵତୀମ୍। ସୁପ୍ରଭାଂ ନାମ ରାଜେଂଦ୍ର ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ, ଋଷିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ 'ସୁପ୍ରଭା' ଓ 'ସରସ୍ବତୀ' ନାମରେ ଡାକିଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଵେଗଯୁକ୍ତାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ପିତାମହଂ ଭାସଯଂତୀଂ କ୍ରତୁଂ ତେ ବହୁ ମେନିରେ
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଦେଖିଲେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ବେଗବାନ ଭାବରେ ବହୁଛି, ପିତାମହଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି; ସେମାନେ ଏହି ନଦୀକୁ ଅତି ମହାନ ଭାବରେ ଗଣନା କଲେ।
ଏଵମେଷା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ପୁଷ୍କରେଷୁ ସରସ୍ଵତୀ। ପିତାମହାର୍ଥଂ ସମ୍ଭୂତା ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ମନୀଷିଣାମ୍
ଏଭଳି, ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ପୁଷ୍କରରେ ସରିତ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପିତାମହଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା।
ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯତାକାରି ପଂଚସ୍ରୋତାସ୍ସରସ୍ଵତୀ। ସୁପ୍ରଭା ନାମ ରାଜେଂନ୍ଦ୍ର ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବହୁଥିବା ସରସ୍ବତୀ ପବିତ୍ରତାକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କଲା; ମହାରାଜ, ଏହା 'ସୁପ୍ରଭା' ଓ 'ସରସ୍ବତୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଯତ୍ର ତେ ମୁନଯଶ୍ଶାନ୍ତା ନାନାସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵାଦିନଃ। ତେ ସମାଗତ୍ଯ ଋଷଯସ୍ସସ୍ମରୁର୍ଵୈ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାଉଥିଲେ, ସମେତି ହୋଇ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ସାଭିଧ୍ଯାତା ମହାଭାଗା ଋଷିଭିଃ ସତ୍ରଯାଜିଭିଃ। ସମାସ୍ଥିତା ଦିଶଂ ପୂର୍ଵାଂ ଭକ୍ତିପ୍ରୀତା ମହାନଦୀ
ଏହି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାନଦୀ ସରସ୍ବତୀ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ପ୍ରାଚୀ ପୂର୍ଵାଵହା ନାମ୍ନା ମୁନିଵଂଦ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ। ଇଦମନ୍ଯନ୍ମହାରାଜ ଶୃଣ୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯଵରଂ ଭୁଵି
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଏହି ସରସ୍ବତୀ ମୁନିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏବେ, ରାଜା, ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ।
କ୍ଷତୋ ମଂକଣକୋ ଵିପ୍ରଃ କୁଶାଗ୍ରେଣେତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍। କ୍ଷତାତ୍କିଲ କରେ ତସ୍ଯ ରାଜନ୍ଶାକରସୋସ୍ରଵତ୍
ମଙ୍କଣକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଶ ଶଳାରେ ହାତ କଟିଥିଲେ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ରାଜା, ସେହି ହାତର କଟା ଠାରୁ ଚିନି ରସ ବହିଲା।
ସ ଵୈ ଶାକରସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରନୃତ୍ତଵାନ୍। ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରନୃତ୍ତେ ତୁ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍
ସେ ଚିନି ରସ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସିରେ ନାଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କ ନାଚିବା ସହିତ ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଥିଲା—
ପ୍ରାନୃତ୍ଯତ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତେଜସା ତସ୍ଯ ମୋହିତମ୍। ଶକ୍ରାଦିଭିସ୍ସୁରୈ ରାଜନ୍ନୃଷିଭିଶ୍ଚ ତପୋଧନୈଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନାଚିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵିଜ୍ଞପ୍ତସ୍ତତ୍ର ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେତ୍ତଥା କୁରୁ। ଆଦିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ରୁଦ୍ର ଋଷେରର୍ଥେ ନରାଧିପ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: 'ଏଭଳି ନାଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଲା, ରାଜା।
ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେଦ୍ଯଥା ଭୀମ ତଥା ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ଗତ୍ଵା ରୁଦ୍ରୋ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟମତୀଵ ହି
'ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନାଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଏହି କଥା କୁହ।' ରୁଦ୍ର ଯାଇ, ଖୁସିରେ ଭରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—
ଭୋ ଭୋ ଵିପ୍ରର୍ଷଭ ତ୍ଵଂ ହି ନୃତ୍ଯସେ କେନ ହେତୁନା। ନୃତ୍ଯମାନେନ ଭଵତା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚ ନୃତ୍ଯତି
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏଭଳି ନାଚୁଛ? ତୁମେ ନାଚୁଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ନାଚୁଛି।'
ତେନାଯଂ ଵାରିତଃ ପ୍ରାହ ନୃତ୍ଯନ୍ଵୈ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ମୁନିରୁଵାଚ। କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି ମେ ଦେଵ କରାଚ୍ଛାକରସୋସ୍ରଵତ୍
ଏଭଳି ରୋକିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାନ ମୁନି ନାଚିବା ଛାଡିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତା, ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି, ମୋ ହାତରୁ ଚିନି ରସ ବହୁଛି?'
ତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ର ନୃତ୍ତୋହଂ ହର୍ଷେଣ ମହତାଵୃତଃ। ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵୋ ମୁନିଂ ରାଗେଣ ମୋହିତମ୍
ସେ ଦେଖି, ମୁଁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ନାଚିଲି; ଦେବତା ହସି, ରାଗରେ ମୋହିତ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅହଂ ନ ଵିସ୍ମଯଂ ଵିପ୍ର ଗଚ୍ଛାମୀହ ପ୍ରପଶ୍ଯ ମାଂ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମହାଦେଵେନ କୌରଵ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଥିରେ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉନାହିଁ; ଏଠି ମୋତେ ଦେଖ।' ଏଭଳି ମହାଦେବ କହିଲେ, ହେ କୌରବ।
ଧ୍ଯାଯମାନସ୍ତଦା କୋଯଂ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋସ୍ମି ଯେନ ହି। ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ଵାଂଗୁଷ୍ଠସ୍ତାଡିତସ୍ତଥା
ମୁନି ଧ୍ୟାନ କରି ଭାବିଲେ, 'ଏହିଁ କିଏ ଯିଏ ମୋତେ ରୋକିଲେ?' ତାପରେ, ରାଜା, ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଆଉ ଏକ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ମାଡ଼ିଲେ।
ତତୋ ଭସ୍ମକ୍ଷତାଦ୍ରାଜନ୍ନିର୍ଗତଂ ହିମପାଂଡୁରଂ। ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ରୀଡିତଶ୍ଚାସୌ ପ୍ରାହ ତତ୍ପାଦଯୋଃ ପତନ୍
ତାହାର କଟାଠାରୁ, ରାଜା, ହିମ ପରି ଧଳା ଭସ୍ମ ବାହାରିଲା; ଏହା ଦେଖି ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଦ ଗୋଡ଼େ ପଡ଼ି କହିଲେ—
ନାନ୍ଯଦ୍ଦେଵାଦହଂ ମନ୍ଯେ ରୁଦ୍ରାତ୍ପରତରଂ ମହତ୍। ଚରାଚରସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗତିସ୍ତ୍ଵମସି ଶୂଲଧୃତ୍
'ମୁଁ ଭାବେ ରୁଦ୍ରଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ, ହେ ଦେବତା; ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ ତୁମେ।'
ତ୍ଵଯା ସୃଷ୍ଟମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଵଦଂତୀହ ମନୀଷିଣଃ। ତ୍ଵାମେଵ ସର୍ଵଂ ଵିଶତି ପୁନରେଵ ଯୁଗକ୍ଷଯେ
'ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ପୁଣି ତୁମେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।'
ଦେଵୈରପି ନ ଶକ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ ମଯା କୁତଃ। ତ୍ଵଯି ସର୍ଵେ ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସୁରା ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋପି ଯେ
'ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ମୁଁ କିପରି ବୁଝିବି? ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଭିତରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।'
ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵମସି ଦେଵାନାଂ କର୍ତା କାରଯିତା ଚ ଯଃ। ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଵଂତୀହାକୁତୋଭଯାଃ
'ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ; ତୁମର କୃପାରେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟହୀନ ହୁଅନ୍ତି।'
ଏଵଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହାଦେଵମୃଷିଶ୍ଚ ପ୍ରଣତୋବ୍ରଵୀତ୍। ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦେନ ତପୋ ନ କ୍ଷୀଯତେ ତ୍ଵିହ
ଏଭଳି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଋଷି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ଏଠାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କେବେ ଶୀଥିଳ ହେଉନି।"
ତତୋ ଦେଵଃ ପ୍ରୀତମନାସ୍ତମୃଷିଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍। ତପସ୍ତେ ଵର୍ଦ୍ଧତାଂ ଵିପ୍ର ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସହସ୍ରଧା
ତାପରେ ଦେବତା ଖୁସି ହୋଇ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ, "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର କୃପାରେ ତୁମ ତପସ୍ୟା ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଉ।"