ନ ଯାସ୍ଯାମୋ ପରଂ ତୀର୍ଥଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଭାଵେତ୍ଵିଦଂ ସରଃ। ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁଷ୍କରମିତ୍ଯେଵ ନାମ ଚକ୍ରୁର୍ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
ଆମେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାନାହିଁ; ଏହି ସରୋବର ସବୁଠୁ ବଡ଼। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ 'ବଡ଼ ପୁଷ୍କର' ନାମ ଦେଲେ।
ତତ୍ର କୁବ୍ଜାନ୍ବହୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଥିତାଂସ୍ତୀର୍ଥସମୀପତଃ। ବଭୂଵୁର୍ଵିସ୍ମିତାସ୍ତତ୍ର ଜନା ଯେ ଚ ସମାଗତାଃ
ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ବହୁ କୁବ୍ଜମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ଦତ୍ଵା ଦାନଂ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଭାଂଡାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀଂ ପ୍ରାଚୀଂ ସ୍ନାତୁକାମା ଦ୍ଵିଜାଗତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ଦାନ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସରସ୍ବତୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀତୀର୍ଥଵରା ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣୈର୍ଯୁତା। ବଦରେଂଗୁଦକାଶ୍ମର୍ଯ ପ୍ଲକ୍ଷାଶ୍ଵତ୍ଥଵିଭୀତକୈଃ
ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭରି ରହିଥିଲା, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ବଦର, ଇଂଗୁଡ଼, କାଶମରୀ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ଓ ବିଭୀତକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା।
ପୌଲୋମୈଶ୍ଚ ପଲାଶୈଶ୍ଚ କରୀରୈଃ ପୀଲୁଭିସ୍ତଥା। ସରସ୍ଵତୀତୀର୍ଥରୁହୈର୍ଧନ୍ଵନୈଃ ସ୍ଯଂଦନୈସ୍ତଥା
ପୌଲୋମ, ପଳାଶ, କରୀର, ପିଲୁ ଗଛ, ସରସ୍ବତୀ ତୀର୍ଥର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଦ୍ରୁମ, ଏବଂ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛରେ ମଧୁର ଭାବରେ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା।
କପିତ୍ଥୈଃ କରଵୀରୈଶ୍ଚ ବିଲ୍ଵୈରାମ୍ଲାତକୈସ୍ତଥା। ଅତିମୁକ୍ତକପଂଡୈଶ୍ଚ ପାରିଜାତୈଶ୍ଚ ଶୋଭିତା
କପିତ୍ଥ, କରବୀର, ବିଲ୍ବ, ଅମ୍ଳାତକ, ଅତିମୁକ୍ତ, କଣ୍ଡା ଓ ପାରିଜାତ ଗଛରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଶୋଭା ପାଇଥିଲା।
କଦଂବଵନଭୂଯିଷ୍ଠା ସର୍ଵସତ୍ଵମନୋରମା। ଵାଯ୍ଵଂବୁଫଲପର୍ଣାଦୈର୍ଦଂତୋଲୂଖଲିକୈରପି
କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ପବନ ଓ ଜଳରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ହଲେଇଥିବା, ଦନ୍ତୋଲୁଖଳିକ ଗଛରେ ମଧୁର ଭାବରେ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା।
ତଥାଶ୍ମକୁଟ୍ଟମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵରିଷ୍ଠୈର୍ମୁନିଭିର୍ଵୃତା। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଘୋଷସଂଘୁଷ୍ଟା ମୃଗଯୂଥଶତାକୁଲା
ଏହି ସ୍ଥାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ଅଶ୍ମ କୁଟ୍ଟ ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଥିଲା, ଅଧ୍ୟୟନ ଉଚ୍ଚାରଣର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଏବଂ ଶତାଧିକ ମୃଗ ଦଳରେ ଭରି ରହିଥିଲା।
ଅହିଂସୈର୍ଧର୍ମପରମୈସ୍ତଥା ଚାତୀଵ ଶୋଭିତା। ସୁପ୍ରଭା କାଂଚନାଖ୍ଯା ଚ ପ୍ରାଚୀ ନଂଦା ଵିଶାଲକା
ଅହିଂସା ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା; ଏହି ସ୍ଥାନ ଚମକୁଥିଲା, କାଞ୍ଚନ ନାମରେ, ପୂର୍ବ ନନ୍ଦା ଓ ବିଶାଳକା ନାମରେ ଓ ପରିଚିତ।
ସ୍ରୋତୋଭିଃ ପଂଚଭିସ୍ତତ୍ର ଵର୍ତତେ ପୁଷ୍କରେ ନଦୀ। ପିତାମହସ୍ଯ ସଦସି ଵର୍ତ୍ତମାନେ ମହୀତଲେ
ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ପାଞ୍ଚଟି ଧାରାରେ ବହୁଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ପିତାମହଙ୍କର ସଭା ଚାଲିଥିଲା।
ଵିତତେ ଯଜ୍ଞଵାଟେ ତୁ ସ୍ଵାଗତେଷୁ ଦ୍ଵିଜାଦିଷୁ। ପୁଣ୍ଯାହଘୋଷୈର୍ଵିତତୈର୍ଦେଵାନାଂ ନିଯମୈସ୍ତଥା
ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିଥିଲେ, ପୁଣ୍ୟ ଦିନର ଘୋଷଣା ହେଲା, ଦେବମାନଙ୍କର ନିୟମ ଅନୁସରଣ ହେଲା।
ଦେଵେଷୁ ଚୈଵ ଵ୍ଯଗ୍ରେଷୁ ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞଵିଧୌ ତଥା। ତତ୍ର ଚୈଵ ମହାରାଜ ଦୀକ୍ଷିତେ ଚ ପିତାମହେ
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ପିତାମହଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା।
ଯଜତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ରେଣ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିନା। ମନସା ଚିଂତିତା ହ୍ଯର୍ଥା ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲାସ୍ତଥା
ପିତାମହଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; ମନରେ ଭାବିଥିବା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଉପତିଷ୍ଠଂତି ରାଜେଂଦ୍ର ଦ୍ଵିଜାତୀଂସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ହ। ଜଗୁଶ୍ଚ ଦେଵଗଂଧର୍ଵା ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ
ମହାରାଜ, ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସେଠା ସେଠା ପିତାମହଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ; ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଵାଦିତ୍ରାଣି ଚ ଦିଵ୍ଯାନି ଵାଦଯାମାସୁରଂଜସା। ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସଂପତ୍ଯା ତୁତୁଷୁଦେର୍ଵତା ଅପି
ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧୁର ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲା; ଏହି ଯଜ୍ଞର ସଫଳତାରେ ଦେବମାନେ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁଃ କିମୁ ମାନୁଷଯୋନଯଃ। ଵର୍ତମାନେ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ପୁଷ୍କରସ୍ଥେ ପିତାମହେ
ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ—ମାନବମାନେ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ! ପୁଷ୍କରରେ ପିତାମହଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ନୃଷଯୋ ଭୀଷ୍ମ ତଦା ତୁଷ୍ଟାସ୍ସରସ୍ଵତୀମ୍। ସୁପ୍ରଭାଂ ନାମ ରାଜେଂଦ୍ର ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ, ଋଷିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ 'ସୁପ୍ରଭା' ଓ 'ସରସ୍ବତୀ' ନାମରେ ଡାକିଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଵେଗଯୁକ୍ତାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ପିତାମହଂ ଭାସଯଂତୀଂ କ୍ରତୁଂ ତେ ବହୁ ମେନିରେ
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଦେଖିଲେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ବେଗବାନ ଭାବରେ ବହୁଛି, ପିତାମହଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି; ସେମାନେ ଏହି ନଦୀକୁ ଅତି ମହାନ ଭାବରେ ଗଣନା କଲେ।
ଏଵମେଷା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ପୁଷ୍କରେଷୁ ସରସ୍ଵତୀ। ପିତାମହାର୍ଥଂ ସମ୍ଭୂତା ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ମନୀଷିଣାମ୍
ଏଭଳି, ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ପୁଷ୍କରରେ ସରିତ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପିତାମହଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା।
ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯତାକାରି ପଂଚସ୍ରୋତାସ୍ସରସ୍ଵତୀ। ସୁପ୍ରଭା ନାମ ରାଜେଂନ୍ଦ୍ର ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବହୁଥିବା ସରସ୍ବତୀ ପବିତ୍ରତାକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କଲା; ମହାରାଜ, ଏହା 'ସୁପ୍ରଭା' ଓ 'ସରସ୍ବତୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଯତ୍ର ତେ ମୁନଯଶ୍ଶାନ୍ତା ନାନାସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵାଦିନଃ। ତେ ସମାଗତ୍ଯ ଋଷଯସ୍ସସ୍ମରୁର୍ଵୈ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାଉଥିଲେ, ସମେତି ହୋଇ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ସାଭିଧ୍ଯାତା ମହାଭାଗା ଋଷିଭିଃ ସତ୍ରଯାଜିଭିଃ। ସମାସ୍ଥିତା ଦିଶଂ ପୂର୍ଵାଂ ଭକ୍ତିପ୍ରୀତା ମହାନଦୀ
ଏହି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାନଦୀ ସରସ୍ବତୀ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ପ୍ରାଚୀ ପୂର୍ଵାଵହା ନାମ୍ନା ମୁନିଵଂଦ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ। ଇଦମନ୍ଯନ୍ମହାରାଜ ଶୃଣ୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯଵରଂ ଭୁଵି
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ଏହି ସରସ୍ବତୀ ମୁନିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏବେ, ରାଜା, ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ।
କ୍ଷତୋ ମଂକଣକୋ ଵିପ୍ରଃ କୁଶାଗ୍ରେଣେତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍। କ୍ଷତାତ୍କିଲ କରେ ତସ୍ଯ ରାଜନ୍ଶାକରସୋସ୍ରଵତ୍
ମଙ୍କଣକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଶ ଶଳାରେ ହାତ କଟିଥିଲେ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ରାଜା, ସେହି ହାତର କଟା ଠାରୁ ଚିନି ରସ ବହିଲା।
ସ ଵୈ ଶାକରସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରନୃତ୍ତଵାନ୍। ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରନୃତ୍ତେ ତୁ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍
ସେ ଚିନି ରସ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସିରେ ନାଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କ ନାଚିବା ସହିତ ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଥିଲା—
ପ୍ରାନୃତ୍ଯତ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତେଜସା ତସ୍ଯ ମୋହିତମ୍। ଶକ୍ରାଦିଭିସ୍ସୁରୈ ରାଜନ୍ନୃଷିଭିଶ୍ଚ ତପୋଧନୈଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନାଚିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵିଜ୍ଞପ୍ତସ୍ତତ୍ର ଵୈ ବ୍ରହ୍ମା ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେତ୍ତଥା କୁରୁ। ଆଦିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ରୁଦ୍ର ଋଷେରର୍ଥେ ନରାଧିପ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: 'ଏଭଳି ନାଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ପଠାଯାଇଲା, ରାଜା।
ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେଦ୍ଯଥା ଭୀମ ତଥା ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ଗତ୍ଵା ରୁଦ୍ରୋ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟମତୀଵ ହି
'ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନାଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଏହି କଥା କୁହ।' ରୁଦ୍ର ଯାଇ, ଖୁସିରେ ଭରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—
ଭୋ ଭୋ ଵିପ୍ରର୍ଷଭ ତ୍ଵଂ ହି ନୃତ୍ଯସେ କେନ ହେତୁନା। ନୃତ୍ଯମାନେନ ଭଵତା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚ ନୃତ୍ଯତି
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏଭଳି ନାଚୁଛ? ତୁମେ ନାଚୁଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ନାଚୁଛି।'
ତେନାଯଂ ଵାରିତଃ ପ୍ରାହ ନୃତ୍ଯନ୍ଵୈ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ମୁନିରୁଵାଚ। କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି ମେ ଦେଵ କରାଚ୍ଛାକରସୋସ୍ରଵତ୍
ଏଭଳି ରୋକିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାନ ମୁନି ନାଚିବା ଛାଡିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତା, ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି, ମୋ ହାତରୁ ଚିନି ରସ ବହୁଛି?'