ବୃହତ୍ତନୂଦରାଃ କେପି କେକରାକ୍ଷାସ୍ତଥାପରେ। ଦୀର୍ଘକର୍ଣା ଵିକର୍ଣାଶ୍ଚ କର୍ଣୈଶ୍ଚ ତ୍ରୁଟିତାସ୍ତଥା
କିଛି ମାନେ ବଡ଼ ଶରୀର ଥିଲେ, କିଛି ମାନେ ଚକୁ ଫୁଲିଥିଲେ; କିଛି ଦୀର୍ଘ କଣ ଥିଲେ, କିଛି ଭଙ୍ଗା କଣ ଓ କିଛି ଫାଟିଥିବା କଣ ଥିଲେ।
ଦୀର୍ଘଫାଲା ଵିଫାଲାଶ୍ଚ ସ୍ନାଯୁଚର୍ମାଵଗୁଂଠିତାଃ। ନିର୍ଗତଂ ଚୋଦରଂ ତେଷାଂ ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାଂ୧୦୦ 1.18.
କିଛି ଦୀର୍ଘ କପାଳ ଥିଲେ, କିଛି ଅସ୍ଥିର କପାଳ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗଠି ଓ ଚର୍ମ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କର ଉଦର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥଂ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସମଂତତଃ। ତୀର୍ଥଲୋଭାନ୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ତସ୍ଯ ତୀରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଚମକୁଥିବା ଦେଖି, ତୀର୍ଥର ଆକର୍ଷଣରେ ମାନବବାଘମାନେ ତାହାର ତୀରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଵାଲଖିଲ୍ଯା ମହାତ୍ମାନୋ ହ୍ଯଶ୍ମକୁଟ୍ଟାସ୍ତଥାପରେ। ଦଂତୋଲୂଖଲିନଶ୍ଚାନ୍ଯେ ସଂପ୍ରକ୍ଷାଲାସ୍ତଥାପରେ
ଏଠାରେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନେ ଥିଲେ, କିଛି ପଥର କୁଟୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମୁଖର ଚବୁଥିଲେ, ଆଉ କିଛି ଶୁଧ୍ଧି ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିଲେ।
ଵାଯୁଭକ୍ଷା ଜଲାହାରାଃ ପର୍ଣାହାରାସ୍ତଥାପରେ। ନାନା ନିଯମଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ଥଂଡିଲଶାଯିନଃ
କିଛି ମାନେ ବାୟୁ ଖାଇଥିଲେ, କିଛି ଜଳ ଖାଇଥିଲେ, କିଛି ପତ୍ର ଖାଇଥିଲେ; ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, କିଛି ମାନେ ମାଟିରେ ଶୋଇଥିଲେ।
ସରସ୍ଯସ୍ମିନ୍ମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରୂପାସ୍ଯାଃ କ୍ଷଣାଦଭୁଃ। କିମେତଦିତି ଚିଂତ୍ଯାଥ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ସରୋବରରେ ମୁହଁ ଦେଖି, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ହେଲେ; 'ଏହା କଣ?' ଭାବି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ଦର୍ଶନେନ ମୁଖସ୍ଯେହ ସୁରୂପତା। ମୁଖଦର୍ଶନମିତ୍ଯେଵ ନାମ କୃତ୍ଵା ତୁ ତାପସାଃ
ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମୁହଁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ସୁନ୍ଦର ହେଲା; ଏହିପରି ତାପସମାନେ ଏହାକୁ 'ମୁହଁ ଦେଖିବା' ନାମ ଦେଲେ।
ସ୍ନାତା ନିଯମଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ସୁରୂପାସ୍ତେ ତଦାଭଵନ୍। ଦେଵପୁତ୍ରୋପମା ଜାତା ଅନୌପମ୍ଯ ଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ
ସ୍ନାନ କରି ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ହେଲେ; ଦେବପୁତ୍ର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଅତିଶୟ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲେ।
ଶୋଭମାନା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵେ ଵନୌକସଃ। ଯଜ୍ଞୋପଵୀତମାତ୍ରେଣ ଵ୍ଯଭଜଂସ୍ତୀର୍ଥମଂଜସା
ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ନିବାସୀ ଏଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ; ଏକା ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥକୁ ବିଭଜନ କରିଥିଲେ।
ଜୁହ୍ଵତଶ୍ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣି ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯାଃ। ଚିଂତଯଂତୋ ହି ରାଜେଂଦ୍ର ତପସା ଦଗ୍ଧକିଲ୍ବିଷାଃ
ସେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ; ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ।
ନ ଯାସ୍ଯାମୋ ପରଂ ତୀର୍ଥଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଭାଵେତ୍ଵିଦଂ ସରଃ। ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁଷ୍କରମିତ୍ଯେଵ ନାମ ଚକ୍ରୁର୍ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
ଆମେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାନାହିଁ; ଏହି ସରୋବର ସବୁଠୁ ବଡ଼। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ 'ବଡ଼ ପୁଷ୍କର' ନାମ ଦେଲେ।
ତତ୍ର କୁବ୍ଜାନ୍ବହୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଥିତାଂସ୍ତୀର୍ଥସମୀପତଃ। ବଭୂଵୁର୍ଵିସ୍ମିତାସ୍ତତ୍ର ଜନା ଯେ ଚ ସମାଗତାଃ
ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ବହୁ କୁବ୍ଜମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ଦତ୍ଵା ଦାନଂ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଭାଂଡାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀଂ ପ୍ରାଚୀଂ ସ୍ନାତୁକାମା ଦ୍ଵିଜାଗତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ଦାନ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସରସ୍ବତୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ସରସ୍ଵତୀତୀର୍ଥଵରା ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣୈର୍ଯୁତା। ବଦରେଂଗୁଦକାଶ୍ମର୍ଯ ପ୍ଲକ୍ଷାଶ୍ଵତ୍ଥଵିଭୀତକୈଃ
ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭରି ରହିଥିଲା, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ବଦର, ଇଂଗୁଡ଼, କାଶମରୀ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ଓ ବିଭୀତକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା।
ପୌଲୋମୈଶ୍ଚ ପଲାଶୈଶ୍ଚ କରୀରୈଃ ପୀଲୁଭିସ୍ତଥା। ସରସ୍ଵତୀତୀର୍ଥରୁହୈର୍ଧନ୍ଵନୈଃ ସ୍ଯଂଦନୈସ୍ତଥା
ପୌଲୋମ, ପଳାଶ, କରୀର, ପିଲୁ ଗଛ, ସରସ୍ବତୀ ତୀର୍ଥର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଦ୍ରୁମ, ଏବଂ ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛରେ ମଧୁର ଭାବରେ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା।
କପିତ୍ଥୈଃ କରଵୀରୈଶ୍ଚ ବିଲ୍ଵୈରାମ୍ଲାତକୈସ୍ତଥା। ଅତିମୁକ୍ତକପଂଡୈଶ୍ଚ ପାରିଜାତୈଶ୍ଚ ଶୋଭିତା
କପିତ୍ଥ, କରବୀର, ବିଲ୍ବ, ଅମ୍ଳାତକ, ଅତିମୁକ୍ତ, କଣ୍ଡା ଓ ପାରିଜାତ ଗଛରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଶୋଭା ପାଇଥିଲା।
କଦଂବଵନଭୂଯିଷ୍ଠା ସର୍ଵସତ୍ଵମନୋରମା। ଵାଯ୍ଵଂବୁଫଲପର୍ଣାଦୈର୍ଦଂତୋଲୂଖଲିକୈରପି
କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ପବନ ଓ ଜଳରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ହଲେଇଥିବା, ଦନ୍ତୋଲୁଖଳିକ ଗଛରେ ମଧୁର ଭାବରେ ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା।
ତଥାଶ୍ମକୁଟ୍ଟମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵରିଷ୍ଠୈର୍ମୁନିଭିର୍ଵୃତା। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଘୋଷସଂଘୁଷ୍ଟା ମୃଗଯୂଥଶତାକୁଲା
ଏହି ସ୍ଥାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ଅଶ୍ମ କୁଟ୍ଟ ମୁନିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଥିଲା, ଅଧ୍ୟୟନ ଉଚ୍ଚାରଣର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଏବଂ ଶତାଧିକ ମୃଗ ଦଳରେ ଭରି ରହିଥିଲା।
ଅହିଂସୈର୍ଧର୍ମପରମୈସ୍ତଥା ଚାତୀଵ ଶୋଭିତା। ସୁପ୍ରଭା କାଂଚନାଖ୍ଯା ଚ ପ୍ରାଚୀ ନଂଦା ଵିଶାଲକା
ଅହିଂସା ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲା; ଏହି ସ୍ଥାନ ଚମକୁଥିଲା, କାଞ୍ଚନ ନାମରେ, ପୂର୍ବ ନନ୍ଦା ଓ ବିଶାଳକା ନାମରେ ଓ ପରିଚିତ।
ସ୍ରୋତୋଭିଃ ପଂଚଭିସ୍ତତ୍ର ଵର୍ତତେ ପୁଷ୍କରେ ନଦୀ। ପିତାମହସ୍ଯ ସଦସି ଵର୍ତ୍ତମାନେ ମହୀତଲେ
ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ପାଞ୍ଚଟି ଧାରାରେ ବହୁଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀରେ ପିତାମହଙ୍କର ସଭା ଚାଲିଥିଲା।
ଵିତତେ ଯଜ୍ଞଵାଟେ ତୁ ସ୍ଵାଗତେଷୁ ଦ୍ଵିଜାଦିଷୁ। ପୁଣ୍ଯାହଘୋଷୈର୍ଵିତତୈର୍ଦେଵାନାଂ ନିଯମୈସ୍ତଥା
ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିଥିଲେ, ପୁଣ୍ୟ ଦିନର ଘୋଷଣା ହେଲା, ଦେବମାନଙ୍କର ନିୟମ ଅନୁସରଣ ହେଲା।
ଦେଵେଷୁ ଚୈଵ ଵ୍ଯଗ୍ରେଷୁ ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞଵିଧୌ ତଥା। ତତ୍ର ଚୈଵ ମହାରାଜ ଦୀକ୍ଷିତେ ଚ ପିତାମହେ
ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ପିତାମହଙ୍କର ଦୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା।
ଯଜତସ୍ତସ୍ଯ ସତ୍ରେଣ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିନା। ମନସା ଚିଂତିତା ହ୍ଯର୍ଥା ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲାସ୍ତଥା
ପିତାମହଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; ମନରେ ଭାବିଥିବା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଉପତିଷ୍ଠଂତି ରାଜେଂଦ୍ର ଦ୍ଵିଜାତୀଂସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ହ। ଜଗୁଶ୍ଚ ଦେଵଗଂଧର୍ଵା ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ
ମହାରାଜ, ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସେଠା ସେଠା ପିତାମହଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ; ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଵାଦିତ୍ରାଣି ଚ ଦିଵ୍ଯାନି ଵାଦଯାମାସୁରଂଜସା। ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସଂପତ୍ଯା ତୁତୁଷୁଦେର୍ଵତା ଅପି
ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧୁର ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲା; ଏହି ଯଜ୍ଞର ସଫଳତାରେ ଦେବମାନେ ଖୁସି ହେଇଥିଲେ।
ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁଃ କିମୁ ମାନୁଷଯୋନଯଃ। ଵର୍ତମାନେ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ପୁଷ୍କରସ୍ଥେ ପିତାମହେ
ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ—ମାନବମାନେ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ! ପୁଷ୍କରରେ ପିତାମହଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା।
ଅବ୍ରୁଵନ୍ନୃଷଯୋ ଭୀଷ୍ମ ତଦା ତୁଷ୍ଟାସ୍ସରସ୍ଵତୀମ୍। ସୁପ୍ରଭାଂ ନାମ ରାଜେଂଦ୍ର ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ, ଋଷିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ 'ସୁପ୍ରଭା' ଓ 'ସରସ୍ବତୀ' ନାମରେ ଡାକିଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ଵେଗଯୁକ୍ତାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ପିତାମହଂ ଭାସଯଂତୀଂ କ୍ରତୁଂ ତେ ବହୁ ମେନିରେ
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଦେଖିଲେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ବେଗବାନ ଭାବରେ ବହୁଛି, ପିତାମହଙ୍କର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି; ସେମାନେ ଏହି ନଦୀକୁ ଅତି ମହାନ ଭାବରେ ଗଣନା କଲେ।
ଏଵମେଷା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ପୁଷ୍କରେଷୁ ସରସ୍ଵତୀ। ପିତାମହାର୍ଥଂ ସମ୍ଭୂତା ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ମନୀଷିଣାମ୍
ଏଭଳି, ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ପୁଷ୍କରରେ ସରିତ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପିତାମହଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା।
ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯତାକାରି ପଂଚସ୍ରୋତାସ୍ସରସ୍ଵତୀ। ସୁପ୍ରଭା ନାମ ରାଜେଂନ୍ଦ୍ର ନାମ୍ନା ଚୈଵ ସରସ୍ଵତୀ
ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବହୁଥିବା ସରସ୍ବତୀ ପବିତ୍ରତାକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କଲା; ମହାରାଜ, ଏହା 'ସୁପ୍ରଭା' ଓ 'ସରସ୍ବତୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ।