ମୀମାଂସା ହେତୁଵାକ୍ଯଜ୍ଞୈଃ କୃତା ନାନାଵିଧା ମୁଖେ। ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ନିଯତାନ୍ସଂଶିତଵ୍ରତାନ୍
ମୀମାଂସା ଓ ତର୍କର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବକ୍ତବ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ, ରାଜା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଜପହୋମପରାନ୍ମୁଖ୍ଯାନ୍ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ରଵୈ ଦ୍ଵିଜାନ୍। ଯଜ୍ଞଭୂମୌ ସ୍ଥିତସ୍ତସ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ୫୦ 1.18.
ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲିନ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସୁରାସୁରଗୁରୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସେଵ୍ଯମାନଃ ସୁରାସୁରୈଃ। ଉପାସତେ ଚ ତତ୍ରୈନଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ପ୍ରଭୁଂ
ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଉଥିଲେ; ଏଉଁଠାରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁଲହୋ ମରୀଚିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ଅଂଗିରା ଭୃଗୁରତ୍ରିଶ୍ଚ ଗୌତମୋ ନାରଦସ୍ତଥା
ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲହ, ମରୀଚି — ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଅତ୍ରି, ଗୌତମ ଓ ନାରଦ ମଧ୍ୟ।
ଵିଦ୍ଯାମାନମଂତରିକ୍ଷଂ ଵାଯୁସ୍ତେଜୋ ଜଲଂ ମହୀ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଜ୍ଞାନ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ; ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।
ଵିକୃତଶ୍ଚ ଵିକାରଶ୍ଚ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାରଣଂ ମହତ୍। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଖ୍ଯା ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିକାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମହାକାରଣ ଅଛି; ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ — ଏହି ଚାରିଟି ବେଦ।
ଶବ୍ଦଃ ଶିକ୍ଷା ନିରୁକ୍ତଂ ଚ କଲ୍ପଶ୍ଚ୍ଛଂଦଃ ସମନ୍ଵିତାଃ। ଆଯୁର୍ଵେଦ ଧନୁର୍ଵେଦୌ ମୀମାଂସା ଗଣିତଂ ତଥା
ଶବ୍ଦ, ଶିକ୍ଷା, ନିରୁକ୍ତ, କଳ୍ପ ଓ ଛନ୍ଦ — ସମସ୍ତ ଏକତ୍ର; ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ମୀମାଂସା ଓ ଗଣିତ ମଧ୍ୟ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଜ୍ଞାନସହିତା ଇତିହାସସମନ୍ଵିତାଃ। ଏତୈରଂଗୈରୁପାଂଗୈଶ୍ଚ ଵେଦାଃ ସର୍ଵେ ଵିଭୂଷିତାଃ
ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଇତିହାସ ସହିତ; ଏହି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ଶୋଭିତ ହେଇଛି।
ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଂ ସହୋଂକାରଂ ପିତାମହଂ। ତପଶ୍ଚ କ୍ରତଵଶ୍ଚୈଵ ସଂକଲ୍ପଃ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଚ
ସେମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଅହଂକାର ସହିତ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଏ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ପିତାମହମୁପସ୍ଥିତାଃ। ଅର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଦ୍ଵେଷୋ ହର୍ଷଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା
ଏହିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଜଣେ ପିତାମହଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ସଦା ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଅଛି।
ଶୁକ୍ରୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ସଂଵର୍ତୋ ବୁଧ ଏଵ ଚ। ଶନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚ ରାହୁଶ୍ଚ ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ
ଶୁକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି, ସଂବର୍ତ୍ତ, ବୁଧ, ଶନି, ରାହୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ମରୁତୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚ ପିତରଶ୍ଚାପି ଭାରତ। ଦିଵାକରଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପର୍ଯୁପାସତେ
ମାରୁତମାନେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ପିତୃଗଣ, ଦିନକର ଏବଂ ସୋମ ମଧ୍ୟ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଗାଯତ୍ରୀ ଦୁର୍ଗତରଣୀ ଵାଣୀ ସପ୍ତଵିଧା ତଥା। ଅକ୍ଷରାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ତଥୈଵ ଚ
ଗାୟତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଗତିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା, ସପ୍ତ ରୂପରେ ବାଣୀ, ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଭାଷ୍ଯାଣି ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଦେହଵଂତି ଵିଶାଂପତେ। କ୍ଷଣା ଲଵା ମୁହୂର୍ତାଶ୍ଚ ଦିନଂ ରାତ୍ରିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଭାଷ୍ୟ, ଦେହ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ରାଜା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଖ୍ଷଣ, ଲବ, ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ।
ଅର୍ଦ୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ କ୍ରତଵଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଚ। ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଦୈଵତୈଃ ସହ
ଅର୍ଧମାସ, ମାସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମହାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵ୍ଯଃ ପ୍ରଵରା ହ୍ରୀଃ କୀର୍ତିର୍ଦ୍ଯୁତିରେଵ ଚ। ପ୍ରଭା ଧୃତିଃ କ୍ଷମା ଭୂତିର୍ନୀତିର୍ଵିଦ୍ଯା ମତିସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀମାନେ: ଲଜ୍ଜା, କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ପ୍ରଭା, ଧୃତି, କ୍ଷମା, ଭୂତି, ନୀତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ।
ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ମୃତିସ୍ତଥା କ୍ଷାଂତିଃ ଶାଂତିଃ ପୁଷ୍ଟିସ୍ତଥା କ୍ରିଯା। ସର୍ଵାଶ୍ଚାପ୍ସରସୋ ଦିଵ୍ଯା ନୃତ୍ଯଗୀତଵିଶାରଦାଃ
ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି ଓ କ୍ରିୟା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଉପତିଷ୍ଠଂତି ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସର୍ଵାସ୍ତା ଦେଵମାତରଃ। ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିଃ ଶିଵିଃ ଶଂକୁରଯଃଶଂକୁସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସମସ୍ତ ଦେବମାତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି; ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଶିବି, ଶଂକୁ, ରୟା ଓ ଶଂକୁ ମଧ୍ୟ।
ଵେଗଵାନ୍କେତୁମାନୁଗ୍ରଃ ସୋଗ୍ରୋ ଵ୍ଯଗ୍ରୋ ମହାସୁରଃ। ପରିଘଃ ପୁଷ୍କରଶ୍ଚୈଵ ସାଂବୋଶ୍ଵପତିରେଵ ଚ
ବେଗବାନ, କେତୁମାନ, ଉଗ୍ର, ସୋଗ୍ର, ବ୍ୟାଗ୍ର, ମହାସୁର, ପରିଘ, ପୁଷ୍କର, ସାମ୍ବ ଓ ଅଶ୍ୱପତି ମଧ୍ୟ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଥ ବଲି କୁଂଭଃ ସଂହ୍ରାଦୋ ଗଗନପ୍ରିଯଃ। ଅନୁହ୍ରାଦୋ ହରିହରୌ ଵରାହଶ୍ଚ କୁଶୋ ରଜଃ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଲି, କୁମ୍ଭ, ସଂହ୍ରାଦ, ଗଗନପ୍ରିୟ, ଅନୁହ୍ରାଦ, ହରିହର, ବରାହ, କୁଶ ଓ ରଜ।
ଯୋନିଭକ୍ଷୋ ଵୃଷପର୍ଵା ଲିଂଗଭକ୍ଷୋଥ ଵୈ କୁରୁଃ। ନିଃପ୍ରଭଃ ସପ୍ରଭଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ନିରୂଦରଃ
ଯୋନିଭକ୍ଷ, ବୃଷପର୍ବା, ଲିଙ୍ଗଭକ୍ଷ, ବୈରୁରୁ, ନିଃପ୍ରଭା, ସପ୍ରଭା, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ନିରୁଦର ମଧ୍ୟ।
ଏକଚକ୍ରୋ ମହାଚକ୍ରୋ ଦ୍ଵିଚକ୍ରଃ କୁଲସଂଭଵଃ। ଶରଭଃ ଶଲଭଶ୍ଚୈଵ କ୍ରପଥଃ କ୍ରାପଥଃ କ୍ରଥଃ
ଏକଚକ୍ର, ମହାଚକ୍ର, ଦ୍ୱିଚକ୍ର, କୁଳସମ୍ଭବ, ଶରଭ, ଶଳଭ, କ୍ରପଥ, କ୍ରାପଥ ଓ କ୍ରଥ।
ବୃହଦ୍ଵାଂତିର୍ମହାଜିହ୍ଵଃ ଶଂକୁକର୍ଣୋ ମହାଧ୍ଵନିଃ। ଦୀର୍ଘଜିହ୍ଵୋର୍କନଯନୋ ମୃଡକାଯୋ ମୃଡପ୍ରିଯଃ
ବୃହଦ୍ବାନ୍ତି, ମହାଜିହ୍ବା, ଶଂକୁକର୍ଣ୍ଣ, ମହାଧ୍ୱନି, ଦୀର୍ଘଜିହ୍ବା, ଉର୍କନୟନ, ମୃଡ଼କାୟ, ମୃଡ଼ପ୍ରିୟ।
ଵାଯୁର୍ଗରିଷ୍ଠୋ ନମୁଚିଶ୍ଶମ୍ବରୋ ଵିଜ୍ଵରୋ ଵିଭୁଃ। ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନଶ୍ଚଂଦ୍ରହର୍ତା କ୍ରୋଧଵର୍ଦ୍ଧନ ଏଵ ଚ
ବାୟୁ, ଗରିଷ୍ଠ, ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ବିଜ୍ୱର, ବିଭୁ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ଚନ୍ଦ୍ରହର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରୋଧବର୍ଦ୍ଧନ।
କାଲକଃ କଲକାଂତଶ୍ଚ କୁଂଡଦଃ ସମରପ୍ରିଯଃ। ଗରିଷ୍ଠଶ୍ଚ ଵରିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପ୍ରଲଂବୋ ନରକଃ ପୃଥୁଃ
କାଳକ, କାଳକାନ୍ତ, କୁଣ୍ଡଦ, ସମରପ୍ରିୟ, ଗରିଷ୍ଠ, ବରିଷ୍ଠ, ପ୍ରଲମ୍ବ, ନରକ ଓ ପୃଥୁ।
ଇଂଦ୍ରତାପନ ଵାତାପୀ କେତୁମାନ୍ବଲଦର୍ପିତଃ। ଅସିଲୋମା ସୁଲୋମା ଚ ବାଷ୍କଲି ପ୍ରମଦୋ ମଦଃ
ଇନ୍ଦ୍ରତାପନ, ବାତାପୀ, କେତୁମାନ, ବଳରେ ଗର୍ବିତ, ଅସିଲୋମା, ସୁଲୋମା, ବାଷ୍କଳି, ପ୍ରମଦ ଓ ମଦ।
ସୃଗାଲଵଦନଶ୍ଚୈଵ କେଶୀ ଚ ଶରଦସ୍ତଥା। ଏକାକ୍ଷଶ୍ଚୈଵ ରାହୁଶ୍ଚ ଵୃତ୍ରଃ କ୍ରୋଧଵିମୋକ୍ଷଣଃ
ଏଠାରେ ଶୃଗାଳ ମୁହଁ ଥିବା, କେଶୀ, ଶରଦ, ଏକାକ୍ଷ, ରାହୁ, ବୃତ୍ର ଓ କ୍ରୋଧବିମୋକ୍ଷଣ ନାମର ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଦାନଵା ବଲଵର୍ଦ୍ଧନାଃ। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପର୍ଯୁପାସଂତ ଵାକ୍ଯଂ ଚେଦମଥୋଚିରେ
ଏହି ଦାନବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଘେରି ଏହି କଥା କହିଲେ ।
ତ୍ଵଯା ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ମ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଭଵତା ହି ନଃ। ଦତ୍ତଂ ସୁରଵରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଵେଭ୍ଯଧିକାଃ କୃତାଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛୁ; ଆପଣ ଆମକୁ ତିନି ଲୋକ ଦେଇନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ଦେଇ ସେମାନେକୁ ଆମଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ।
ଭଗଵନ୍ନିହ କିଂ କୁର୍ମୋ ଯଜ୍ଞେ ତଵ ପିତାମହ। ଯଦ୍ଧିତଂ ତଦ୍ଵଦାସ୍ମାକଂ ସମର୍ଥାଃ କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ହେ ପିତାମହ, ଆପଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଆମ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ତାହା କହନ୍ତୁ; ଆମେ ଯେକୌଣସି କାମ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ।