କଵ୍ଯଂ ପିତୄଣାମୁଚିତଂ ସୁରାଣାଂ ହଵ୍ଯମୁତ୍ତମଂ। ଯେନ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ସର୍ ତଂ ନତାସ୍ମସ୍ସୁରୋତ୍ତମଂ
ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପକାଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ଉଚିତ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅର୍ପଣ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଯିଏ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମେ ଶିରୋନମ୍ର ହୁଏଁ।
ତ୍ରେତାଗ୍ନିନା ତୁ ଯଜତା ଦେଵେନ ପରମେଷ୍ଠିନା। ଯଥାସୃଷ୍ଟିଃ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ଯଜ୍ଞସୃଷ୍ଟିସ୍ତଥା ପୁନଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ପୁଣିଥରେ ଯଜ୍ଞର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ତଥା ବ୍ରହ୍ମାପ୍ଯନଂତେନ ଲୋକାନାଂ ସ୍ଥିତିକାରିଣା। ଅନ୍ଵାସ୍ଯମାନୋ ଭଗଵାନ୍ଵୃଦ୍ଧୋପ୍ଯଥ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଏଭଳି, ଅନନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ରକ୍ଷାକାରୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥିଲା।
ଯଜ୍ଞଵାଟମଚିଂତ୍ଯାତ୍ମା ଗତସ୍ତତ୍ର ପିତାମହଃ। ଧନାଢ୍ଯୈର୍ଋତ୍ଵିଜୈଃ ପୂର୍ଣଂ ସଦସ୍ଯୈଃ ପରିପାଲିତମ୍
ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ପିତାମହ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧନୀ ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ରହି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଗୃହୀତଚାପେନ ତଦା ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା। ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାଜାନୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଗଣାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ସେତିବେଳେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ଧନୁଷ୍ ଧରିଥିଲେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ରାଜାମାନେ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ଚୈଵ ଚିଂତଯାମାସ ଵୈ ଦ୍ରୁତଂ। ଚିଂତଯିତ୍ଵା ଯଥାତତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞଃ ସନାତନଃ
ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ସନାତନ ଯଜ୍ଞ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ହେଇଗଲେ।
ଵରଣଂ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍କାରଯାମାସ ଋତ୍ଵିଜାମ୍। ଭୃଗ୍ଵାଦ୍ଯା ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚାପି ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ସେଠାରେ ଭଗବାନ ପୁରୋହିତମାନେ ଚୟନ କରିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଚକ୍ରୁର୍ବହ୍ଵୃଚମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଦକ୍ଷରଂ। ଶୁଶ୍ରୁଵୁସ୍ତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵିତତେ ତତ୍ର କର୍ମଣି
ବହ୍ୱୃଚ ପ୍ରଧାନ ପାଠକମାନେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ସମ୍ପାଦିତ ହେଲା; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞଵିଦ୍ଯା ଵେଦଵିଦ୍ଯା ପଦକ୍ରମଵିଦାଂ ତଥା। ଘୋଷେଣ ପରମର୍ଷୀଣାଂ ସା ବଭୂଵ ନିନାଦିନା
ଯଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନ, ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପାଠର କୌଶଳ, ସମସ୍ତେ ପରମ ଋଷିମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା।
ଯଜ୍ଞସଂସ୍ତରଵିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଶିକ୍ଷାଵିଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଦ୍ଵିଜୈଃ। ଶବ୍ଦନିର୍ଵଚନାର୍ଥଜ୍ଞୈଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ସ୍ଥାର ଜ୍ଞାନୀ, ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶ ନେଇଥିଲେ।
ମୀମାଂସା ହେତୁଵାକ୍ଯଜ୍ଞୈଃ କୃତା ନାନାଵିଧା ମୁଖେ। ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ନିଯତାନ୍ସଂଶିତଵ୍ରତାନ୍
ମୀମାଂସା ଓ ତର୍କର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବକ୍ତବ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ, ରାଜା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଜପହୋମପରାନ୍ମୁଖ୍ଯାନ୍ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ରଵୈ ଦ୍ଵିଜାନ୍। ଯଜ୍ଞଭୂମୌ ସ୍ଥିତସ୍ତସ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ୫୦ 1.18.
ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲିନ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସୁରାସୁରଗୁରୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସେଵ୍ଯମାନଃ ସୁରାସୁରୈଃ। ଉପାସତେ ଚ ତତ୍ରୈନଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ପ୍ରଭୁଂ
ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଉଥିଲେ; ଏଉଁଠାରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁଲହୋ ମରୀଚିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ଅଂଗିରା ଭୃଗୁରତ୍ରିଶ୍ଚ ଗୌତମୋ ନାରଦସ୍ତଥା
ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲହ, ମରୀଚି — ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଅତ୍ରି, ଗୌତମ ଓ ନାରଦ ମଧ୍ୟ।
ଵିଦ୍ଯାମାନମଂତରିକ୍ଷଂ ଵାଯୁସ୍ତେଜୋ ଜଲଂ ମହୀ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଜ୍ଞାନ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ; ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।
ଵିକୃତଶ୍ଚ ଵିକାରଶ୍ଚ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାରଣଂ ମହତ୍। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଖ୍ଯା ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିକାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମହାକାରଣ ଅଛି; ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ — ଏହି ଚାରିଟି ବେଦ।
ଶବ୍ଦଃ ଶିକ୍ଷା ନିରୁକ୍ତଂ ଚ କଲ୍ପଶ୍ଚ୍ଛଂଦଃ ସମନ୍ଵିତାଃ। ଆଯୁର୍ଵେଦ ଧନୁର୍ଵେଦୌ ମୀମାଂସା ଗଣିତଂ ତଥା
ଶବ୍ଦ, ଶିକ୍ଷା, ନିରୁକ୍ତ, କଳ୍ପ ଓ ଛନ୍ଦ — ସମସ୍ତ ଏକତ୍ର; ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ମୀମାଂସା ଓ ଗଣିତ ମଧ୍ୟ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଜ୍ଞାନସହିତା ଇତିହାସସମନ୍ଵିତାଃ। ଏତୈରଂଗୈରୁପାଂଗୈଶ୍ଚ ଵେଦାଃ ସର୍ଵେ ଵିଭୂଷିତାଃ
ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଇତିହାସ ସହିତ; ଏହି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ଶୋଭିତ ହେଇଛି।
ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଂ ସହୋଂକାରଂ ପିତାମହଂ। ତପଶ୍ଚ କ୍ରତଵଶ୍ଚୈଵ ସଂକଲ୍ପଃ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଚ
ସେମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଅହଂକାର ସହିତ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଏ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ପିତାମହମୁପସ୍ଥିତାଃ। ଅର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଦ୍ଵେଷୋ ହର୍ଷଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା
ଏହିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଜଣେ ପିତାମହଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ସଦା ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଅଛି।
ଶୁକ୍ରୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ସଂଵର୍ତୋ ବୁଧ ଏଵ ଚ। ଶନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚ ରାହୁଶ୍ଚ ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ତଥୈଵ ଚ
ଶୁକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି, ସଂବର୍ତ୍ତ, ବୁଧ, ଶନି, ରାହୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ମରୁତୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚ ପିତରଶ୍ଚାପି ଭାରତ। ଦିଵାକରଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପର୍ଯୁପାସତେ
ମାରୁତମାନେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ପିତୃଗଣ, ଦିନକର ଏବଂ ସୋମ ମଧ୍ୟ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଗାଯତ୍ରୀ ଦୁର୍ଗତରଣୀ ଵାଣୀ ସପ୍ତଵିଧା ତଥା। ଅକ୍ଷରାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ତଥୈଵ ଚ
ଗାୟତ୍ରୀ, ଦୁର୍ଗତିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା, ସପ୍ତ ରୂପରେ ବାଣୀ, ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷର ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଭାଷ୍ଯାଣି ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଦେହଵଂତି ଵିଶାଂପତେ। କ୍ଷଣା ଲଵା ମୁହୂର୍ତାଶ୍ଚ ଦିନଂ ରାତ୍ରିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଭାଷ୍ୟ, ଦେହ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ରାଜା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଖ୍ଷଣ, ଲବ, ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟ।
ଅର୍ଦ୍ଧମାସାଶ୍ଚ ମାସାଶ୍ଚ କ୍ରତଵଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଚ। ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଦୈଵତୈଃ ସହ
ଅର୍ଧମାସ, ମାସ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମହାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦେଵ୍ଯଃ ପ୍ରଵରା ହ୍ରୀଃ କୀର୍ତିର୍ଦ୍ଯୁତିରେଵ ଚ। ପ୍ରଭା ଧୃତିଃ କ୍ଷମା ଭୂତିର୍ନୀତିର୍ଵିଦ୍ଯା ମତିସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀମାନେ: ଲଜ୍ଜା, କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜ, ପ୍ରଭା, ଧୃତି, କ୍ଷମା, ଭୂତି, ନୀତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ।
ଶ୍ରୁତିଃ ସ୍ମୃତିସ୍ତଥା କ୍ଷାଂତିଃ ଶାଂତିଃ ପୁଷ୍ଟିସ୍ତଥା କ୍ରିଯା। ସର୍ଵାଶ୍ଚାପ୍ସରସୋ ଦିଵ୍ଯା ନୃତ୍ଯଗୀତଵିଶାରଦାଃ
ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି ଓ କ୍ରିୟା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଉପତିଷ୍ଠଂତି ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସର୍ଵାସ୍ତା ଦେଵମାତରଃ। ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିଃ ଶିଵିଃ ଶଂକୁରଯଃଶଂକୁସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସମସ୍ତ ଦେବମାତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି; ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଶିବି, ଶଂକୁ, ରୟା ଓ ଶଂକୁ ମଧ୍ୟ।
ଵେଗଵାନ୍କେତୁମାନୁଗ୍ରଃ ସୋଗ୍ରୋ ଵ୍ଯଗ୍ରୋ ମହାସୁରଃ। ପରିଘଃ ପୁଷ୍କରଶ୍ଚୈଵ ସାଂବୋଶ୍ଵପତିରେଵ ଚ
ବେଗବାନ, କେତୁମାନ, ଉଗ୍ର, ସୋଗ୍ର, ବ୍ୟାଗ୍ର, ମହାସୁର, ପରିଘ, ପୁଷ୍କର, ସାମ୍ବ ଓ ଅଶ୍ୱପତି ମଧ୍ୟ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦୋଥ ବଲି କୁଂଭଃ ସଂହ୍ରାଦୋ ଗଗନପ୍ରିଯଃ। ଅନୁହ୍ରାଦୋ ହରିହରୌ ଵରାହଶ୍ଚ କୁଶୋ ରଜଃ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଲି, କୁମ୍ଭ, ସଂହ୍ରାଦ, ଗଗନପ୍ରିୟ, ଅନୁହ୍ରାଦ, ହରିହର, ବରାହ, କୁଶ ଓ ରଜ।