ଶ୍ରୀଵତ୍ସଲୋମସଂଚ୍ଛନ୍ନୋ ହେମସୂତ୍ରେଣ ରାଜତା। ସୁରର୍ଷିପ୍ରତିମଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସ୍ଵଯଂଭୂର୍ଭୂତଭାଵନଃ
ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଶୁଭ୍ର ରୋମରେ ଶୋଭିତ, ସୁନା ତାର ଓ ରୂପାରେ ଭୂଷିତ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋଷି ସଦୃଶ, ଶ୍ରୀମୟ, ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦକ।
ଶୁଚିରୋମା ମହାଵକ୍ଷାଃ ସର୍ଵତେଜୋମଯଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଯୋ ଗତିଃ ପୁଣ୍ଯଶୀଲାନାମଗତିଃ ପାପକର୍ମଣାଂ
ଶୁଚି ରୋମ, ବିଶାଳ ଛାତି, ସମସ୍ତ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭୁ; ସେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳମାନେ ପାଇଁ ଗତି ଏବଂ ପାପ କରିଥିବାମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ତ।
ଯୋଗସିଦ୍ଧା ମହାତ୍ମାନୋ ଯଂ ଵିଦୁର୍ଲୋକମୁତ୍ତମଂ। ଯସ୍ଯାଷ୍ଟଗୁଣମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯମାହୁର୍ଦେଵସତ୍ତମମ୍
ଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଯାହାର ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ ଭାବେ କହନ୍ତି।
ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତଂ ଵିପ୍ରା ନିଯତା ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷିଣଃ। ଜନ୍ମନୋ ମରଣାଚ୍ଚୈଵ ମୁଚ୍ଯଂତେ ଯୋଗଭାଵିତାଃ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲଗି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଯୋଗରେ ଲିନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପାଇଲେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯଦେତତ୍ତପ ଇତ୍ଯାହୁଃ ସର୍ଵାଶ୍ରମନିଵାସିନଃ। ସେଵଂସେଵଂ ଯତାହାରା ଦୁଶ୍ଚରଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତାଃ
ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ତପସ୍ୟା ଭାବେ କହନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ କଠିନ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁନିପୁନି ସେବାରେ ଲଗିଥିବା।
ଯୋନଂତ ଇତି ନାଗେଷୁ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସର୍ଵଯୋଗିଭିଃ। ସହସ୍ରମୂର୍ଦ୍ଧା ରକ୍ତାକ୍ଷଃ ଶେଷାଦିଭିରନୁତ୍ତମୈଃ
ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଭାବେ କହନ୍ତି; ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଶେଷ ଆଦି ଉତ୍ତମ ନାଗମାନେ ସହିତ।
ଯୋ ଯଜ୍ଞ ଇତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରୈରିଜ୍ଯତେ ସ୍ଵର୍ଗଲିପ୍ସୁଭିଃ। ନାନାସ୍ଥାନଗତିଃ ଶ୍ରୀମାନେକଃ କଵିରନୁତ୍ତମଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଶ୍ରୀମୟ, ଏକମାତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବି, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଗତି କରିଥିବା।
ଯଂ ଦେଵଂ ଵେତ୍ତି ଵେତ୍ତାରଂ ଯଜ୍ଞଭାଗପ୍ରଦାଯିନଂ। ଵୃଷାଗ୍ନିସୂର୍ଯଚଂଦ୍ରାକ୍ଷଂ ଦେଵମାକାଶଵିଗ୍ରହଂ
ଯେ ଦେବତା ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଜଣାଯାନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ଦେଇଥିବା, ବୃଷ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଆକାଶ ତାଙ୍କର ରୂପ।
ତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାମହେ ଦେଵଂ ଭଗଵନ୍ଶରଣାର୍ଥିନଃ। ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଦେଵଂ ସର୍ଵଦେଵଭଵୋଦ୍ଭଵଂ
ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛୁ, ଭଗବାନ, ଆମେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହୁଛୁ; ଆଶ୍ରୟ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଭୂତମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି।
ଋଷୀଣାଂ ଚୈଵ ସ୍ରଷ୍ଟାରଂ ଲୋକାନାଂ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରଂ। ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ଚୈଵ ଦେଵାନାଂ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସ୍ଥିତୌ
ଋଷିମାନେ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦେବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ।
କଵ୍ଯଂ ପିତୄଣାମୁଚିତଂ ସୁରାଣାଂ ହଵ୍ଯମୁତ୍ତମଂ। ଯେନ ପ୍ରଵର୍ତିତଂ ସର୍ ତଂ ନତାସ୍ମସ୍ସୁରୋତ୍ତମଂ
ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପକାଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ଉଚିତ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅର୍ପଣ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଯିଏ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମେ ଶିରୋନମ୍ର ହୁଏଁ।
ତ୍ରେତାଗ୍ନିନା ତୁ ଯଜତା ଦେଵେନ ପରମେଷ୍ଠିନା। ଯଥାସୃଷ୍ଟିଃ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ଯଜ୍ଞସୃଷ୍ଟିସ୍ତଥା ପୁନଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ପୁଣିଥରେ ଯଜ୍ଞର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ତଥା ବ୍ରହ୍ମାପ୍ଯନଂତେନ ଲୋକାନାଂ ସ୍ଥିତିକାରିଣା। ଅନ୍ଵାସ୍ଯମାନୋ ଭଗଵାନ୍ଵୃଦ୍ଧୋପ୍ଯଥ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଏଭଳି, ଅନନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ରକ୍ଷାକାରୀ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ବୟସ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥିଲା।
ଯଜ୍ଞଵାଟମଚିଂତ୍ଯାତ୍ମା ଗତସ୍ତତ୍ର ପିତାମହଃ। ଧନାଢ୍ଯୈର୍ଋତ୍ଵିଜୈଃ ପୂର୍ଣଂ ସଦସ୍ଯୈଃ ପରିପାଲିତମ୍
ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ପିତାମହ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧନୀ ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ରହି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଗୃହୀତଚାପେନ ତଦା ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା। ଦୈତ୍ଯଦାନଵରାଜାନୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଗଣାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ସେତିବେଳେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ ଧନୁଷ୍ ଧରିଥିଲେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ରାଜାମାନେ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଆତ୍ମାନମାତ୍ମନା ଚୈଵ ଚିଂତଯାମାସ ଵୈ ଦ୍ରୁତଂ। ଚିଂତଯିତ୍ଵା ଯଥାତତ୍ଵଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜ୍ଞଃ ସନାତନଃ
ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ସନାତନ ଯଜ୍ଞ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ହେଇଗଲେ।
ଵରଣଂ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍କାରଯାମାସ ଋତ୍ଵିଜାମ୍। ଭୃଗ୍ଵାଦ୍ଯା ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚାପି ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ସେଠାରେ ଭଗବାନ ପୁରୋହିତମାନେ ଚୟନ କରିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
ଚକ୍ରୁର୍ବହ୍ଵୃଚମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଦକ୍ଷରଂ। ଶୁଶ୍ରୁଵୁସ୍ତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵିତତେ ତତ୍ର କର୍ମଣି
ବହ୍ୱୃଚ ପ୍ରଧାନ ପାଠକମାନେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ସମ୍ପାଦିତ ହେଲା; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞଵିଦ୍ଯା ଵେଦଵିଦ୍ଯା ପଦକ୍ରମଵିଦାଂ ତଥା। ଘୋଷେଣ ପରମର୍ଷୀଣାଂ ସା ବଭୂଵ ନିନାଦିନା
ଯଜ୍ଞର ଜ୍ଞାନ, ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପାଠର କୌଶଳ, ସମସ୍ତେ ପରମ ଋଷିମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା।
ଯଜ୍ଞସଂସ୍ତରଵିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଶିକ୍ଷାଵିଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଦ୍ଵିଜୈଃ। ଶବ୍ଦନିର୍ଵଚନାର୍ଥଜ୍ଞୈଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ସ୍ଥାର ଜ୍ଞାନୀ, ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶ ନେଇଥିଲେ।
ମୀମାଂସା ହେତୁଵାକ୍ଯଜ୍ଞୈଃ କୃତା ନାନାଵିଧା ମୁଖେ। ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ନିଯତାନ୍ସଂଶିତଵ୍ରତାନ୍
ମୀମାଂସା ଓ ତର୍କର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବକ୍ତବ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ, ରାଜା, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଜପହୋମପରାନ୍ମୁଖ୍ଯାନ୍ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ରଵୈ ଦ୍ଵିଜାନ୍। ଯଜ୍ଞଭୂମୌ ସ୍ଥିତସ୍ତସ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ୫୦ 1.18.
ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜପ ଓ ହୋମରେ ଲିନ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ସୁରାସୁରଗୁରୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସେଵ୍ଯମାନଃ ସୁରାସୁରୈଃ। ଉପାସତେ ଚ ତତ୍ରୈନଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ପ୍ରଭୁଂ
ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେଉଥିଲେ; ଏଉଁଠାରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁଲହୋ ମରୀଚିଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ଅଂଗିରା ଭୃଗୁରତ୍ରିଶ୍ଚ ଗୌତମୋ ନାରଦସ୍ତଥା
ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲହ, ମରୀଚି — ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ, ଅତ୍ରି, ଗୌତମ ଓ ନାରଦ ମଧ୍ୟ।
ଵିଦ୍ଯାମାନମଂତରିକ୍ଷଂ ଵାଯୁସ୍ତେଜୋ ଜଲଂ ମହୀ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଜ୍ଞାନ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ; ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ।
ଵିକୃତଶ୍ଚ ଵିକାରଶ୍ଚ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍କାରଣଂ ମହତ୍। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵାଖ୍ଯା ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାର ଏଵ ଚ
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିକାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମହାକାରଣ ଅଛି; ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ — ଏହି ଚାରିଟି ବେଦ।
ଶବ୍ଦଃ ଶିକ୍ଷା ନିରୁକ୍ତଂ ଚ କଲ୍ପଶ୍ଚ୍ଛଂଦଃ ସମନ୍ଵିତାଃ। ଆଯୁର୍ଵେଦ ଧନୁର୍ଵେଦୌ ମୀମାଂସା ଗଣିତଂ ତଥା
ଶବ୍ଦ, ଶିକ୍ଷା, ନିରୁକ୍ତ, କଳ୍ପ ଓ ଛନ୍ଦ — ସମସ୍ତ ଏକତ୍ର; ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ମୀମାଂସା ଓ ଗଣିତ ମଧ୍ୟ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଜ୍ଞାନସହିତା ଇତିହାସସମନ୍ଵିତାଃ। ଏତୈରଂଗୈରୁପାଂଗୈଶ୍ଚ ଵେଦାଃ ସର୍ଵେ ଵିଭୂଷିତାଃ
ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଇତିହାସ ସହିତ; ଏହି ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପାଙ୍ଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବେଦ ଶୋଭିତ ହେଇଛି।
ଉପାସତେ ମହାତ୍ମାନଂ ସହୋଂକାରଂ ପିତାମହଂ। ତପଶ୍ଚ କ୍ରତଵଶ୍ଚୈଵ ସଂକଲ୍ପଃ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଚ
ସେମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଅହଂକାର ସହିତ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଏ।
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ ପିତାମହମୁପସ୍ଥିତାଃ। ଅର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଦ୍ଵେଷୋ ହର୍ଷଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା
ଏହିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଜଣେ ପିତାମହଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଧନ, ଧର୍ମ, କାମ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ସଦା ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଅଛି।