କୌଶିକୀତି ଗଣୋ ନାମ ତୃତୀଯୋ ଭଵତୁ ଦ୍ଵିଜାଃ। ତ୍ରିଧାବଦ୍ଧମିଦଂ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵଂ ଯୁଷ୍ମଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୃତୀୟ ଦଳର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'କୌଶିକୀ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଉ; ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ତୁମମାନେର ହେବ।
ବାହ୍ଯତୋ ଲୋକଶବ୍ଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵିହ। ଅଵିଜ୍ଞେଯମିଦଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯିତା ଧ୍ରୁଵମ୍
ବାହାରରୁ 'ଲୋକ' ଶବ୍ଦରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଜାମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଅଜଣା ରହିବ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।
ମଯା ଦତ୍ତଂ ଚିରସ୍ଥାଯି ଅଭଂଗଂ ଚଭଵିଷ୍ଯତି। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ସମାପ୍ତିଂତାମଵୈକ୍ଷତ
ମୁଁ ଯାହା ଦେଇଛି, ଏହା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅଭଙ୍ଗ ରହିବ; ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସମାପ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସହିତାସ୍ତେ ତୁ କ୍ରୋଧାମର୍ଷସମନ୍ଵିତାଃ। ଅତିଥିଂ ଭୋଜଯାନାଶ୍ଚ ଵେଦାଭ୍ଯାସରତାସ୍ତୁ ତେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକତାରେ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅସନ୍ତୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅତିଥିମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗି ରହିଲେ।
ଏତଚ୍ଚ ପରମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପୁଷ୍କରଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ତତ୍ରସ୍ଥା ଯେ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶାଂତା ଵସଂତି କ୍ଷେତ୍ରଵାସିନଃ
ଏହି ପରମ କ୍ଷେତ୍ର, ପୁଷ୍କର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଥାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରବାସୀ।
ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଂଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଭଵିଷ୍ଯତି। କୋକାମୁଖେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ନୈମିଷେ ଋଷିସଂଗମେ
ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସେମାନେ ପାଇଁ କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ; କୋକାମୁଖ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ନୈମିଶ ଋଷିମିଳନରେ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାସେ ଚ ତଥା ବଦରିକାଶ୍ରମେ। ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଯାଗେ ଚ ଗଂଗାସାଗରସଂଗମେ
ବାରାଣସୀ, ପ୍ରଭାସ ଓ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ, ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଂଗମରେ।
ରୁଦ୍ରକୋଟ୍ଯାଂ ଵିରୂପାକ୍ଷେ ମିତ୍ରସ୍ଯାପି ତଥା ଵନେ। ତୀର୍ଥେଷ୍ଵେତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସିଦ୍ଧିର୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦିକା
ରୁଦ୍ରକୋଟି, ବିରୂପାକ୍ଷ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ଅରଣ୍ୟରେ; ଏସବୁ ତୀର୍ଥରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ସିଦ୍ଧି।
ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମାନଵୈର୍ଲୋକେ ଷଣ୍ମାସାଦ୍ରାଜସତ୍ତମ। ପୁଷ୍କରେ ତୁ ନ ସଂଦେହୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମନା ଯଦି
ମାନବମାନେ ଏହି ସିଦ୍ଧି ଛଅ ମାସରେ ପାଇପାରିବେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍କରରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଯଦି ମନ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗିଥାଏ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ପରମଂ ତୀର୍ଥଂ କ୍ଷେତ୍ରାଣାମପି ଚୋତ୍ତମମ୍। ସଦା ତୁ ପୂଜିତଂ ପୂଜ୍ଯୈର୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୈଃ ପିତାମହେ
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପରମ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉତ୍ତମ; ସଦା ପୂଜ୍ୟମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମିସାଵିତ୍ର୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ। ଵାଦୋ ଯଥାନୁଭୂତସ୍ତୁ ପରିହାସକୃତୋ ମହାନ୍
ଏବେ ମୁଁ ସାବିତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ମଜାକିଆ ଆଲୋଚନା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁହେଁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ।
ସାଵିତ୍ରୀଗମନେ ସର୍ଵା-ଆଗତା ଦେଵଯୋଷିତଃ। ଭୃଗୋଃଖ୍ଯାତ୍ଯାଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନାଵିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ସାବିତ୍ରୀ ଯିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ ଏକଠା ହେଲେ । ଭୃଗୁଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାନ୍ୟା ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ।
ଆମନ୍ତ୍ରିତା ସଦା ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତତ୍ରାଯାତା ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା। ମଦିରାଚ ମହାଭାଗା ଯୋଗନିଦ୍ରା ଵିଭୂତିଦା
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେଇ ତୁରନ୍ତ ଆସିଥିଲେ । ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ମଦିରା ଓ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀଃ କମଲାଲଯାଭୂତିଃ କୀର୍ତିଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମନସ୍ଵିନୀ। ପୁଷ୍ଟିତୁଷ୍ଟିପ୍ରଦା ଯା ତୁ ଦେଵ୍ଯା ଏତାଃ ସମାଗତାଃ
ଶ୍ରୀ, କମଳରେ ବସିଥିବା, ଭୂତି, କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ପୁଷ୍ଟି ଓ ତୁଷ୍ଟି ଯେଉଁମାନେ ପୋଷଣ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ ଏକଠା ହେଲେ ।
ସତୀ ଯା ଦକ୍ଷତନଯା ଉମେତି ପାର୍ଵତୀ ଶୁଭା। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ ଦେଵୀ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସୌଭାଗ୍ଯଦାଯିନୀ
ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ସତୀ, ଯିଏ ଉମା ବା ପାର୍ବତୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତିନି ଲୋକର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ଓ ନାରୀମାନେ ନିମନ୍ତେ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥିବା ମଙ୍ଗଳମୟୀ ।
ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦାମରାଵତୀ। ସୁପ୍ରିଯା ଜନକାନ୍ତା ଚ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ମଂଦିରେ ଶୁଭେ
ଜୟା, ବିଜୟା, ମଧୁଛନ୍ଦା, ଅମରାବତୀ, ସୁପ୍ରିୟା, ଜନକାନ୍ତା—ଏହି ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଗୌର୍ଯା ସହ ସମାଯାତାସ୍ସୁଵେଷା ଭରଣାନ୍ଵିତାଃ। ପୁଲୋମଦୁହିତା ଚୈଵ ଶକ୍ରାଣୀ ଚ ସହାପ୍ସରାଃ
ଗୌରୀଙ୍କ ସହିତ ଭଲଭଳି ଶୃଙ୍ଗାରିତ ଓ ଶୋଭାମୟ ଭାବରେ, ପୁଲୋମାଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ଶକ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ ।
ସ୍ଵାହା ଚାପି ସ୍ଵଧାଽଽଯାତା ଧୂମୋର୍ଣା ଚ ଵରାନନା। ଯକ୍ଷୀ ତୁ ରାକ୍ଷସୀ ଚୈଵ ଗୌରୀ ଚୈଵ ମହାଧନା
ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ, ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ ଧୂମୋର୍ଣ୍ଣା, ଏକ ଯକ୍ଷୀ, ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ଏବଂ ମହାଧନବତୀ ଗୌରୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ ।
ମନୋଜଵା ଵାଯୁପତ୍ନୀ ଋଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଧନଦପ୍ରିଯା। ଦେଵକନ୍ଯାସ୍ତଥାଽଽଯାତା ଦାନଵ୍ଯୋ ଦନୁଵଲ୍ଲଭାଃ
ମନୋଜବା, ବାୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଧନର ଦେବତା କୁବେରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଋଦ୍ଧି, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ, ଦାନବୀମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ମହାପତ୍ନ୍ଯ ଋଷୀଣାଂ ଚ ଵରାଂଗନାଃ। ଏଵଂ ଭଗିନ୍ଯୋ ଦୁହିତା ଵିଦ୍ଯାଧରୀଗଣାସ୍ତଥା
ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ମହାପତ୍ନୀମାନେ, ଋଷିମାନେର ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ, ଭଉଣୀମାନେ, କନ୍ୟାମାନେ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ ।
ରାକ୍ଷସ୍ଯଃ ପିତୃକନ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥାନ୍ଯା ଲୋକମାତରଃ। ଵଧୂଭିଃ ସସ୍ନୁଷାଭିଶ୍ଚ ସାଵିତ୍ରୀ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତି
ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ପିତୃମାନେର କନ୍ୟାମାନେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକମାତାମାନେ, ବଧୂମାନେ ଓ ସ୍ନୁଷାମାନେ ସମେତ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ।
ଅଦିତ୍ଯାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ସର୍ଵା ଦକ୍ଷକନ୍ଯାସ୍ସମାଗତାଃ। ତାଭିଃ ପରିଵୃତା ସାଧ୍ଵୀ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ କମଲାଲଯା
ସମସ୍ତ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଏକଠା ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘିରିଥିବା ଧର୍ମପରାୟଣ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, କମଳରେ ବସିଥିବା, ଆଗେ ବଢିଲେ ।
କାଚିନ୍ମୋଦକମାଦାଯ କାଚିଚ୍ଛୂର୍ପଂ ଵରାନନା। ଫଲପୂରିତମାଦାଯ ପ୍ରଯାତା ବ୍ରହ୍ମଣୋଂତିକମ୍
କେହି ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ନେଲେ, କେହି ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ ଝାଲି ନେଲେ, କେହି ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ନେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଆଢକୀଃ ସହ ନିଷ୍ପାଵା ଗୃହୀତ୍ଵାନ୍ଯାସ୍ତଥାପରା। ଦାଡିମାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମାତୁଲିଂଗାନି ଶୋଭନା
କିଛି ଜଣେ ଭୁନା ଶସ୍ୟ ଭରିଥିବା ପାତ୍ର ନେଲେ, ଅନ୍ୟେ ପୁନି ଦାଡିମ୍ବ ଓ ଶୁଭ୍ର ମାତୁଳିଙ୍ଗ ନେଇଥିଲେ ।
କରୀରାଣି ତଥା ଚାନ୍ଯା ଗୃହୀତ୍ଵା କମଲାନି ଚ। କୌସୁଂଭକଂ ଜୀରକଂ ଚ ଖର୍ଜୂରମପରା ତଥା
ଅନ୍ୟେ କରୀର ଫଳ ଓ କମଳ ନେଲେ, କୁସୁମ୍ଭକ, ଜୀରା ଓ ଖଜୁରୀ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
ଉତ୍ତମାନ୍ଯପରାଦାଯ ନାଲିକେରାଣି ସର୍ଵଶଃ। ଦ୍ରାକ୍ଷଯାପୂରିତଂ କାଚିତ୍ପାତ୍ରଂଶ୍ରୃଁଗାଟକଂତଥା
କିଛି ଜଣେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନାଳିକେର ନେଲେ, କେହି ଦ୍ରାକ୍ଷା ଭରିଥିବା ପାତ୍ର ଓ ଶ୍ରୁଙ୍ଗାଟକ ଫଳ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
କର୍ପୂରାଣି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଜଂବୂକାନି ଶୁଭାନି ଚ। ଅକ୍ଷୋଟାମଲକାନ୍ଗୃହ୍ଯ ଜମ୍ବୀରାଣି ତଥାପରା
ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ କପୁର, ଶୁଭ୍ର ଜାମ୍ବୁ, ଅକ୍ଷୋଟ, ଆମଳକ ଓ ଅନ୍ୟେ ଜଣେ ଜମ୍ବିର ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
ବିଲ୍ଵାନି ପରିପକ୍ଵାନି ଚିପିଟାନି ଵରାନନା। କାର୍ପାସତୂଲିକାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଵସ୍ତ୍ରଂ କୌସୁମ୍ଭକଂ ତଥା
କିଛି ଜଣେ ପକା ବିଳ୍ବ ଓ ଚିପିଟା ନେଲେ, ଶୁଭ୍ରମୁଖୀମାନେ କପାସ ତୁଲି ଓ କୁସୁମ୍ଭକ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ ।
ଏଵମାଦ୍ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି କୃତ୍ଵା ଶୂର୍ପେ ଵରାନନାଃ। ସାଵିତ୍ର୍ଯାସହିତାଃସର୍ଵାଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃସହସାଶୁଭାଃ
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୂର୍ପ ଦ୍ୱାରା କରି, ସାବିତ୍ରୀ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ମୁହଁର ମହିଳାମାନେ ହଠାତ୍ ସେଠାକୁ ପହଁଚିଗଲେ।
ସାଵିତ୍ରୀମାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀତସ୍ତତ୍ର ପୁରନ୍ଦରଃ। ଅଧୋମୁଖଃ ସ୍ଥିତୋବ୍ରହ୍ମା କିମେଷା ମାଂଵଦିଷ୍ଯତି
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ, 'ଏଠି ସେ ମୋତେ କଣ କହିବେ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।