ଵିଯତ୍ସ୍ଥିତଃ କୌତୁକେନ ମୋହଯିତ୍ଵା ଦିଵୌକସଃ। ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ପୁଷ୍କରଂ ଯାତେ କପର୍ଦିନି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
କୌତୁହଳରେ ଆକାଶରେ ରହି, ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, କପର୍ଦିନ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—
କଥଂ ହୋମୋତ୍ର କ୍ରିଯତେ କପାଲେ ସଦସି ସ୍ଥିତେ। କପାଲାନ୍ତାନ୍ଯଶୌଚାନି ପୁରା ପ୍ରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
‘ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କପାଳ ରହିଥିବାବେଳେ କିପରି ହୋମ କରାଯିବ? ପ୍ରଜାପତି ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ କପାଳ ଅଶୁଚି।’
ଵିପ୍ରୋଭ୍ଯଧାତ୍ସଦସ୍ଯେକଃ କପାଲମୁତ୍କ୍ଷିପାମ୍ଯହଂ। ଉଦ୍ଧୃତଂ ତୁ ସଦସ୍ଯେନ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଂ ପାଣିନା ସ୍ଵଯମ୍
ସଦସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—‘ମୁଁ କପାଳଟି ଉଠାଇ ଦେଇବି।’ ସେ ନିଜ ହାତରେ ଉଠାଇ, ଦୂରକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତାଵଦନ୍ଯତ୍ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ର ପୁନରେଵ ସମୁଦ୍ଧୃତମ୍। ଏଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୃତୀଯଂ ଵିଂଶତିସ୍ତ୍ରିଂଶଦପ୍ଯହୋ
ଏହିପରେ ଆଉ ଏକ କପାଳ ସେଠାରେ ଆସିଗଲା, ଏବଂ ପୁନି ଉଠାଇ ଦେଇଲେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ, ବିଶ, ତିରିଶ ଯାଏଁ ହେଲା।
ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ଶତଂ ଚୈଵ ସହସ୍ରମଯୁତଂ ତଥା। ଏଵଂ ନାନ୍ତଃ କପାଲାନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ
ପଞ୍ଚାଶ, ଶତ, ହଜାର, ଦଶହଜାର—ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କପାଳର ଶେଷ ନପାଇଲେ।
ନତ୍ଵା କପର୍ଦିନଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ସମୁପାଗତାଃ। ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଜପ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵୈଦିକୈର୍ଭୃଶମ୍
କପର୍ଦିନ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶରଣେ ଗଲେ। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ତାଵତ୍ତୁଷ୍ଟୋ ହରଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତତଃ ସଦର୍ଶନଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଭକ୍ତିତଃ ଶିଵଃ
ସମସ୍ତେ ମିଶି ହରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତାପରେ ହର ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଶିବ ଭକ୍ତିବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ।
ଉଵାଚ ତାଂସ୍ତତୋ ଦେଵୋ ଭକ୍ତିନମ୍ରାନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍। ପୁରୋଡାଶସ୍ଯ ନିଷ୍ପତ୍ତିଃ କପାଲଂ ନ ଵିନା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ଦେବତା ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପୁରୋଡାଶ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କପାଳ ବିନା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ ।'
କୁରୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ଵିପ୍ରାଃ ଭାଗଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତୋ ମମ। ଏଵଂ କୃତେ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ମଦୀଯଂ ଶାସନଂ ଭଵେତ୍
'ମୋ କଥା ମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ । ସ୍ବିଷ୍ଟକୃତର ଭାଗ ମୋର । ଏଭଳି କଲେ, ମୋ ସମସ୍ତ ଆଦେଶ ପୂରଣ ହେବ ।'
ତଥେତ୍ଯୂଚୁର୍ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଶମ୍ଭୁଂ କୁର୍ମୋ ଵୈ ତଵ ଶାସନମ୍। କପାଲପାଣିରାହେଶୋ ଭଗଵନ୍ତଂ ପିତାମହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ।' ତାପରେ ଈଶ୍ୱର କପାଳ ହାତରେ ଧରି ଭଗବାନ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ଵରଂ ଵରଯ ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ହୃଦି ଯତ୍ତେ ପ୍ରିଯଂ ସ୍ଥିତମ୍। ସର୍ଵଂ ତଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଅଦେଯଂ ନାସ୍ତି ମେ ପ୍ରଭୋ।୫୦ 1.17.
'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ରହିଛି, ତାହା ମାଗ । ମୁଁ ସବୁ ଦେଇଦେବି, ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ ।'
"ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ନ ତେ ଵରଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ଦୀକ୍ଷିତୋହଂ ସଦଃସ୍ଥିତଃ। ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଶ୍ଚାହଂ ଯୋ ମାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ତ୍ଵିହ
'ମୁଁ ତୁମଠାରୁ କୌଣସି ବର ନେବିନାହିଁ; ମୁଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସଭାରେ ବସିଛି । ଏଠାରେ ଯିଏ ମୋତେ ଚାହେ, ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ।'
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତଂ ଵରଦଂ କ୍ରତୌ ତସ୍ମିନ୍ପିତାମହମ୍। ତଥେତି ଚୋକ୍ତ୍ଵା ରୁଦ୍ରଃ ସ ଵରମସ୍ମାଦଯାଚତ
ଏଭଳି ବରଦାତା ବର ଦେଉଥିବାବେଳେ, ପିତାମହଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି,' ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ବର ମାଗିଲେ ।
ତତୋ ମନ୍ଵନ୍ତରେତୀତେ ପୁନରେଵ ପ୍ରଭୁଃ ସ୍ଵଯମ୍। ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତରଂ କୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଶଂଭୁନା
ସେଇ ମନ୍ବନ୍ତର ସମାପ୍ତି ପରେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଶମ୍ଭୁ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥାପନ କଲେ ।
ଚତୁର୍ଷ୍ଵପି ହି ଵେଦେଷୁ ପରିନିଷ୍ଠାଂ ଗତୋ ହି ଯଃ। ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତଦା ଦେଵୋ ନଗରସ୍ଯାଵଲୋକନେ
ଯିଏ ଚାରିଟିଏ ବେଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଥିଲେ—ସେ ସମୟରେ ଦେବତା ସହର ଦେଖୁଥିଲେ ।
ସମ୍ଭାଷଣେ ଦ୍ଵିଜାନାଂ ତୁ କୌତୁକେନ ସଦୋ ଗତଃ। ତେନୈଵୋନ୍ମତ୍ତଵେଷେଣ ହୁତଶେଷେ ମହେଶ୍ଵରଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ସଭାକୁ କୌତୁହଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ସେଇ ପାଗଳ ଭେଷରେ ହୋମକୁ ରହିଲେ ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟୋ ଦେଵୈର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ। ପ୍ରହସନ୍ତି ଚ କେପ୍ଯେନଂ କେଚିନ୍ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯଂତି ଚ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କେହି ହସିଲେ, କେହି ତାଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ ।
ଅପରେ ପାନ୍ସୁଭିଃ ସିଞ୍ଚନ୍ତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତଂ ତଂ ତଥା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଲୋଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଲଗୁଡୈଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଶୁଷ୍ମିଣୋ ବଲଗର୍ଵିତାଃ
ଅନ୍ୟ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ପାଗଳ ଉପରେ ଧୂଳି ଛିଁଟିଲେ, ଆଉ କେତେକ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଥିବାମାନେ ଲୋଡ଼ ଓ ଲଠି ଦେଇ ମାଡ଼ିଲେ ।
ପ୍ରହରନ୍ତି ସ୍ମୋପହାସଂ କୁର୍ଵାଣା ହସ୍ତସଂଵିଦମ୍। ତତୋନ୍ଯେ ଵଟଵସ୍ତତ୍ର ଜଟାସ୍ଵାଗୃହ୍ଯ ଚାନ୍ତିକମ୍
ସେମାନେ ହସି ହସି ହାତରେ ମାଡ଼ିଲେ; ତାପରେ କିଛି ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କର ଯଟା ଧରି ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ ।
ପୃଚ୍ଛନ୍ତି ଵ୍ରତଚର୍ଯାଂ ତାଂ କେନୈଷା ତେ ନିଦର୍ଶିତା। ଅତ୍ର ଵାମାସ୍ତ୍ରିଯଃ ସଂତି ତାସାମର୍ଥେ ତ୍ଵମାଗତଃ
ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ କେଉଁଠୁ ଶିଖିଲ? ଏଠି ବାମମାର୍ଗୀ ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଆସିଛ?'
କେନୈଷା ଦର୍ଶିତା ଚର୍ଯା ଗୁରୁଣା ପାପଦର୍ଶିନା। ଯେନଚୋନ୍ମତ୍ତଵଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵଦନ୍ମଧ୍ଯେପ୍ରଧାଵସି
'କେଉଁ ଗୁରୁ ତୁମକୁ ଏହି ବ୍ରତ ଦେଖାଇଛି, ପାପ ଦେଖୁଥିବା? କାହିଁକି ତୁମେ ପାଗଳ ଭଳି କଥା କହି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ୁଛ?'
ଶିଶ୍ନଂ ମେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପଂ ଭଗଂ ଚାପି ଜନାର୍ଦନଃ। ଉପ୍ଯମାନମିଦଂ ବୀଜଂ ଲୋକଃ କ୍ଲିଶ୍ନାତିଚାନ୍ଯଥା
'ମୋର ଶିଶ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ, ଭଗ ହେଉଛନ୍ତି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଏହି ବୀଜ ଅର୍ପିତ ହେଲେ ଭଲ, ନହେଲେ ଜଗତ ଦୁଃଖ ପାଏ ।'
ମଯାଯଂ ଜନିତଃ ପୁତ୍ରୋ ଜନିତୋନେନ ଚାପ୍ଯହମ୍। ମହାଦେଵକୃତେ ସୃଷ୍ଟିଃ ସୃଷ୍ଟା ଭାର୍ଯା ହିମାଲଯେ
'ମୁଁ ଏହି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲି, ସେ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଲା; ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ହିମାଳୟରେ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତିଆରି ହେଲେ ।'
ଉମାଦତ୍ତା ତୁ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ କସ୍ଯ ସା ତନଯା ଵଦ। ମୂଢା ଯୂଯଂ ନ ଜାନୀଥ ଵଦତାଂ ଭଗଵାଂସ୍ତୁ ଵଃ
'ଉମାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା—ସେ କାହାର ଝିଅ, କହ? ତୁମେ ମୂଢ଼ ଅଛ, ଜାଣନାହ, ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନ କହୁନ୍ତୁ ।'
ବ୍ରହ୍ମଣା ନ କୃତା ଚର୍ଯା ଦର୍ଶିତା ନୈଵ ଵିଷ୍ଣୁନା। ଗିରିଶେନାପି ଦେଵେନ ବ୍ରହ୍ମଵଧ୍ଯା କୃତେନ ତୁ
ବ୍ରହ୍ମା କେବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଇନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଗିରିଶ ଦେବ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି।
କଥଂସ୍ଵିଦ୍ଗର୍ହସେ ଦେଵଂ ଵଧ୍ଯୋସ୍ମାକଂ ତ୍ଵମଦ୍ଯ ଵୈ। ଏଵଂ ତୈର୍ହନ୍ଯମାନସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୈସ୍ତତ୍ର ଶଂକରଃ
ତେବେ ତୁମେ କିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉଛ, 'ଆଜି ଆମେ ତୁମକୁ ଦଣ୍ଡିବା' ବୋଲି କହୁଛ?
ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵାବ୍ରଵୀତ୍ସର୍ଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ନୃପସତ୍ତମ। କିଂ ମାଂ ନ ଵିତ୍ଥ ଭୋ ଵିପ୍ରା ଉନ୍ମତ୍ତଂ ନଷ୍ଟଚେତନମ୍
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାରୁଥିବା ବେଳେ, ଶିବ ହସି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ:
ଯୂଯଂ କାରୁଣିକାଃ ସର୍ଵେ ମିତ୍ରଭାଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଵଦମାନମିଦଂ ଛଦ୍ମ ବ୍ରହ୍ମରୂପଧରଂ ହରମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି କି? ମୁଁ ଅସ୍ତିର ମନ ଥିବା, ପାଗଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଦୟାଳୁ ଏବଂ ମିତ୍ରତାରେ ଅଟୁଟ ଅଛ; ତଥାପି ତୁମେ ଏହି ଭାବରେ କହୁଛ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଚାଲିଛି, ଯଦିଓ ମୁଁ ହରା।
ମାଯଯା ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମୋହିତାସ୍ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। କପର୍ଦିନଂ ନିଜଘ୍ନୁସ୍ତେ ପାଣିପାଦୈଶ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିଭିଃ
ସେ ଦେବତାଙ୍କର ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜଟାଧାରୀକୁ ହାତ, ପା ଓ ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମାରିଲେ।
ଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚାପି ଚ କୀଲୈଶ୍ଚ ଉନ୍ମତ୍ତଵେଷଧାରିଣମ୍। ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତତସ୍ତୈସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜୈଃ କୋପମଥାଗମତ୍
ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଓ କିଲା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ପାଗଳ ଭାବରେ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ମାରିଲେ; ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ, ତେଣୁ ଶିବ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।