ଯାଚିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵରାନ୍ନୋ ଦେହି ଚେପ୍ସିତାନ୍। ଯଥେପ୍ସିତଂ ଵରଂ ତେଷାଂ ତଦାବ୍ରହ୍ମାପ୍ଯଯଚ୍ଛତ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—‘ଆମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁ, ଦିଅ।’ ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ତଯା ଦେଵ୍ଯା ଚ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଦତ୍ତଂ ତଚ୍ଚାନୁମୋଦିତମ୍। ସା ତୁ ଯଜ୍ଞେ ସ୍ଥିତା ସାଧ୍ଵୀଦେଵତାନାଂ ସମୀପଗା
ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଲେ, ତାହା ମନୋନୁମୋଦନ ହେଲା। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଭା ଦେବୀ ଭାବେ ଦେବତାମାନେ ନିକଟରେ ରହିଲେ।
ଦିଵ୍ଯଂଵର୍ଷଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ସ ଯଜ୍ଞୋ ଵଵୃଧେ ତଦା। ଯଜ୍ଞଵାଟଂ କପର୍ଦୀତୁ ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ସମୁପାଗତଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦିବ୍ୟ ଏକଶ ଅଧିକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଲା। କପର୍ଦିନ, ତୁମେ ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁ ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଆସିଲା।
ବୃହତ୍କପାଲଂ ସଂଗୃହ୍ଯ ପଞ୍ଚମୁଣ୍ଡୈରଲଂକୃତଃ। ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଶ୍ଚ ସଦସ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂରାତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ବଡ଼ କପାଳ ଧରି, ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡରେ ସଜି, ତୁମେ ରିତ୍ବିଜ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ଦଣ୍ଡିଥିଲା, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଥିଲେ।
କଥଂ ତ୍ଵମିହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନିନ୍ଦିତୋ ଵେଦଵାଦିଭିଃ। ଏଵଂ ପ୍ରୋତ୍ସାର୍ଯମାଣୋପି ନିନ୍ଦ୍ଯମାନଃ ସ ତୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ
‘ତୁମେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?’—ଏଭଳି ବେଦ ଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ଅପମାନ କରିଥିଲେ।
ଉଵାଚ ତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରଃ। ଅତ୍ର ପୈତାମହେ ଯଜ୍ଞେ ସର୍ଵେଷାଂ ତୋଷଦାଯିନି
ମହେଶ୍ୱର ହସି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ।’
କଶ୍ଚିଦୁତ୍ସାର୍ଯ ତେନୈଵ ଋତେମାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ଉକ୍ତଃ ସ ତୈଃକପର୍ଦୀ ତୁ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚାନ୍ନଂତତୋ ଵ୍ରଜ
କିଛି ଲୋକ ତୁମକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହେଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—‘ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଯାଉ।’
କପର୍ଦିନା ଚ ତେ ଉକ୍ତା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯାସ୍ଯାମି ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ନିଷଣ୍ଣଃ ସକପାଲଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ
କପର୍ଦିନ କହିଲେ—‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଯିବି।’ ଏଭଳି କହି, ସେ କପାଳଟି ସାମ୍ନାରେ ରଖି ବସିଗଲେ।
ତେଷାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତତ୍କର୍ମ ଚକ୍ରେ କୌଟିଲ୍ଯମୀଶ୍ଵରଃ। ମୁକ୍ତ୍ଵା କପାଲଂ ଭୂମୌ ତୁ ତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନଵଲୋକଯନ୍
ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଈଶ୍ୱର ଚତୁର୍ୟ ଚାଳ କଲେ। କପାଳଟି ଭୂମିରେ ରଖି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉଵାଚ ପୁଷ୍କରଂ ଯାମି ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ତୂର୍ଣଂ ଗଚ୍ଛେତି ତୈରୁକ୍ତଃ ସ ଗତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।’ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ତେଣୁ ପରମେଶ୍ୱର ଯାଇଗଲେ।
ଵିଯତ୍ସ୍ଥିତଃ କୌତୁକେନ ମୋହଯିତ୍ଵା ଦିଵୌକସଃ। ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ପୁଷ୍କରଂ ଯାତେ କପର୍ଦିନି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
କୌତୁହଳରେ ଆକାଶରେ ରହି, ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, କପର୍ଦିନ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—
କଥଂ ହୋମୋତ୍ର କ୍ରିଯତେ କପାଲେ ସଦସି ସ୍ଥିତେ। କପାଲାନ୍ତାନ୍ଯଶୌଚାନି ପୁରା ପ୍ରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
‘ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କପାଳ ରହିଥିବାବେଳେ କିପରି ହୋମ କରାଯିବ? ପ୍ରଜାପତି ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ କପାଳ ଅଶୁଚି।’
ଵିପ୍ରୋଭ୍ଯଧାତ୍ସଦସ୍ଯେକଃ କପାଲମୁତ୍କ୍ଷିପାମ୍ଯହଂ। ଉଦ୍ଧୃତଂ ତୁ ସଦସ୍ଯେନ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଂ ପାଣିନା ସ୍ଵଯମ୍
ସଦସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—‘ମୁଁ କପାଳଟି ଉଠାଇ ଦେଇବି।’ ସେ ନିଜ ହାତରେ ଉଠାଇ, ଦୂରକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତାଵଦନ୍ଯତ୍ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ର ପୁନରେଵ ସମୁଦ୍ଧୃତମ୍। ଏଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୃତୀଯଂ ଵିଂଶତିସ୍ତ୍ରିଂଶଦପ୍ଯହୋ
ଏହିପରେ ଆଉ ଏକ କପାଳ ସେଠାରେ ଆସିଗଲା, ଏବଂ ପୁନି ଉଠାଇ ଦେଇଲେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ, ବିଶ, ତିରିଶ ଯାଏଁ ହେଲା।
ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ଶତଂ ଚୈଵ ସହସ୍ରମଯୁତଂ ତଥା। ଏଵଂ ନାନ୍ତଃ କପାଲାନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ
ପଞ୍ଚାଶ, ଶତ, ହଜାର, ଦଶହଜାର—ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କପାଳର ଶେଷ ନପାଇଲେ।
ନତ୍ଵା କପର୍ଦିନଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ସମୁପାଗତାଃ। ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଜପ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵୈଦିକୈର୍ଭୃଶମ୍
କପର୍ଦିନ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶରଣେ ଗଲେ। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ତାଵତ୍ତୁଷ୍ଟୋ ହରଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତତଃ ସଦର୍ଶନଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଭକ୍ତିତଃ ଶିଵଃ
ସମସ୍ତେ ମିଶି ହରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତାପରେ ହର ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଶିବ ଭକ୍ତିବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ।
ଉଵାଚ ତାଂସ୍ତତୋ ଦେଵୋ ଭକ୍ତିନମ୍ରାନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍। ପୁରୋଡାଶସ୍ଯ ନିଷ୍ପତ୍ତିଃ କପାଲଂ ନ ଵିନା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ଦେବତା ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପୁରୋଡାଶ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କପାଳ ବିନା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ ।'
କୁରୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ଵିପ୍ରାଃ ଭାଗଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତୋ ମମ। ଏଵଂ କୃତେ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ମଦୀଯଂ ଶାସନଂ ଭଵେତ୍
'ମୋ କଥା ମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ । ସ୍ବିଷ୍ଟକୃତର ଭାଗ ମୋର । ଏଭଳି କଲେ, ମୋ ସମସ୍ତ ଆଦେଶ ପୂରଣ ହେବ ।'
ତଥେତ୍ଯୂଚୁର୍ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଶମ୍ଭୁଂ କୁର୍ମୋ ଵୈ ତଵ ଶାସନମ୍। କପାଲପାଣିରାହେଶୋ ଭଗଵନ୍ତଂ ପିତାମହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ।' ତାପରେ ଈଶ୍ୱର କପାଳ ହାତରେ ଧରି ଭଗବାନ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ଵରଂ ଵରଯ ଭୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ହୃଦି ଯତ୍ତେ ପ୍ରିଯଂ ସ୍ଥିତମ୍। ସର୍ଵଂ ତଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଅଦେଯଂ ନାସ୍ତି ମେ ପ୍ରଭୋ।୫୦ 1.17.
'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ରହିଛି, ତାହା ମାଗ । ମୁଁ ସବୁ ଦେଇଦେବି, ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ ।'
"ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ। ନ ତେ ଵରଂ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ଦୀକ୍ଷିତୋହଂ ସଦଃସ୍ଥିତଃ। ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଶ୍ଚାହଂ ଯୋ ମାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ତ୍ଵିହ
'ମୁଁ ତୁମଠାରୁ କୌଣସି ବର ନେବିନାହିଁ; ମୁଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସଭାରେ ବସିଛି । ଏଠାରେ ଯିଏ ମୋତେ ଚାହେ, ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ।'
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତଂ ଵରଦଂ କ୍ରତୌ ତସ୍ମିନ୍ପିତାମହମ୍। ତଥେତି ଚୋକ୍ତ୍ଵା ରୁଦ୍ରଃ ସ ଵରମସ୍ମାଦଯାଚତ
ଏଭଳି ବରଦାତା ବର ଦେଉଥିବାବେଳେ, ପିତାମହଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି,' ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ବର ମାଗିଲେ ।
ତତୋ ମନ୍ଵନ୍ତରେତୀତେ ପୁନରେଵ ପ୍ରଭୁଃ ସ୍ଵଯମ୍। ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତରଂ କୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଶଂଭୁନା
ସେଇ ମନ୍ବନ୍ତର ସମାପ୍ତି ପରେ, ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଶମ୍ଭୁ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥାପନ କଲେ ।
ଚତୁର୍ଷ୍ଵପି ହି ଵେଦେଷୁ ପରିନିଷ୍ଠାଂ ଗତୋ ହି ଯଃ। ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତଦା ଦେଵୋ ନଗରସ୍ଯାଵଲୋକନେ
ଯିଏ ଚାରିଟିଏ ବେଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଥିଲେ—ସେ ସମୟରେ ଦେବତା ସହର ଦେଖୁଥିଲେ ।
ସମ୍ଭାଷଣେ ଦ୍ଵିଜାନାଂ ତୁ କୌତୁକେନ ସଦୋ ଗତଃ। ତେନୈଵୋନ୍ମତ୍ତଵେଷେଣ ହୁତଶେଷେ ମହେଶ୍ଵରଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ସଭାକୁ କୌତୁହଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ସେଇ ପାଗଳ ଭେଷରେ ହୋମକୁ ରହିଲେ ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟୋ ଦେଵୈର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୈଃ। ପ୍ରହସନ୍ତି ଚ କେପ୍ଯେନଂ କେଚିନ୍ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯଂତି ଚ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କେହି ହସିଲେ, କେହି ତାଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ ।
ଅପରେ ପାନ୍ସୁଭିଃ ସିଞ୍ଚନ୍ତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତଂ ତଂ ତଥା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଲୋଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଲଗୁଡୈଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଶୁଷ୍ମିଣୋ ବଲଗର୍ଵିତାଃ
ଅନ୍ୟ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ପାଗଳ ଉପରେ ଧୂଳି ଛିଁଟିଲେ, ଆଉ କେତେକ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଥିବାମାନେ ଲୋଡ଼ ଓ ଲଠି ଦେଇ ମାଡ଼ିଲେ ।
ପ୍ରହରନ୍ତି ସ୍ମୋପହାସଂ କୁର୍ଵାଣା ହସ୍ତସଂଵିଦମ୍। ତତୋନ୍ଯେ ଵଟଵସ୍ତତ୍ର ଜଟାସ୍ଵାଗୃହ୍ଯ ଚାନ୍ତିକମ୍
ସେମାନେ ହସି ହସି ହାତରେ ମାଡ଼ିଲେ; ତାପରେ କିଛି ତପସ୍ବୀ ତାଙ୍କର ଯଟା ଧରି ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ ।
ପୃଚ୍ଛନ୍ତି ଵ୍ରତଚର୍ଯାଂ ତାଂ କେନୈଷା ତେ ନିଦର୍ଶିତା। ଅତ୍ର ଵାମାସ୍ତ୍ରିଯଃ ସଂତି ତାସାମର୍ଥେ ତ୍ଵମାଗତଃ
ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ କେଉଁଠୁ ଶିଖିଲ? ଏଠି ବାମମାର୍ଗୀ ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଆସିଛ?'