ନ ଚାସ୍ଯାଭଵିତା ଦୋଷଃ କର୍ମଣାନେନ କର୍ହିଚିତ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତଦା ଵିଷ୍ଣୋଃପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଯଯୁସ୍ତଦା
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ କେବେ ହେବ ନାହିଁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵମେଷ ଵରୋ ଦେଵ ଯୋ ଦତ୍ତୋ ଭଵିତା ହି ମେ। ଅଵତାରଃ କୁଲେସ୍ମାକଂ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧର୍ମସାଧନଃ
ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଇଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଏହିପରି ସଫଳ ହେଉ; ଆମ କୁଳରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଅବତାର ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଭଵତୋ ଦର୍ଶନାଦେଵ ଭଵାମଃ ସ୍ଵର୍ଗଵାସିନଃ। ଶୁଭଦା କନ୍ଯକା ଚୈଷା ତାରିଣୀ ମେ କୁଲୈଃ ସହ
ତୁମର ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା, ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଛୁ; ଏହି ଶୁଭଦା ଝିଅ ମୋ କୁଳକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବ।
ଏଵଂ ଭଵତୁ ଦେଵେଶ ଵରଦାନଂ ଵିଭୋ ତଵ। ଅନୁନୀତାସ୍ତଦା ଗୋପାଃ ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଵିଷ୍ଣୁନା
ଏପରି ହେଉ, ଦେବେଶ; ତୁମର ଦାନ ଦେବା କ୍ଷମା; ତାପରେ, ଗୋପମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣାପ୍ଯେଵମେଵଂ ତୁ ଵାମହସ୍ତେନ ଭାଷିତମ୍। ତ୍ରପାନ୍ଵିତା ଦର୍ଶନେ ତୁ ବନ୍ଧୂନାଂ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବାମହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଲେ; ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜିତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଝିଅ ଦର୍ଶନରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
କୈରହଂ ତୁ ସମାଖ୍ଯାତା ଯେନେମଂ ଦେଶମାଗତାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତାଂସ୍ତତଃ ପ୍ରାହ ଗାଯତ୍ରୀ ଆଭୀରକନ୍ଯକା
ମୁଁ କିଏ ଦ୍ୱାରା ନାମିତ ହୋଇଛି, କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେଶକୁ ଆସିଛି? ତାକୁ ଦେଖି, ଗାୟତ୍ରୀ ଆଭୀର ଝିଅ ତାପରେ କହିଲେ।
ଵାମହସ୍ତେନ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରାଣିପାତପୁରଃସରମ୍। ଅତ୍ର ଚାହଂ ସ୍ଥିତା ମାତର୍ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସମୁପାଗତା
ବାମହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏଠାରେ ମୁଁ ଅଛି, ମା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖ କରି ଆସିଛି।
ଭର୍ତା ଲବ୍ଧୋ ମଯା ଦେଵଃ ସର୍ଵସ୍ଯାଦ୍ଯୋଜଗତ୍ପତିଃ। ନାହଂଶୋଚ୍ଯା ଭଵତ୍ଯାତୁ ନ ପିତ୍ରା ନ ଚ ବାନ୍ଧଵୈଃ
ମୁଁ ଭାଗ୍ୟରେ ପତି ଭାବରେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରାଚୀନ ନାଥ, ପାଇଛି; ମୋ ପାଇଁ କିମ୍ବା ମୋ ପିତା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସଖୀଗଣଶ୍ଚ ମେ ଯାତୁ ଭଗିନ୍ଯୋ ଦାରକୈଃ ସହ। ସର୍ଵେଷାଂ କୁଶଲଂ ଵାଚ୍ଯଂ ସ୍ଥିତାସ୍ମି ସହ ଦୈଵତୈଃ
ମୋର ସମସ୍ତ ସଖୀମାନେ, ଭଉଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ସହିତ ଯାଉନ୍ତୁ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ଭଲରହିବା ଖବର ଦେଇଦିଅ। ମୁଁ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିଛି।
ଗତେଷୁ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଗାଯତ୍ରୀ ସା ସୁମଧ୍ଯମା। ବ୍ରହ୍ମଣା ସହିତା ରେଜେ ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ଗତା ସତୀ
ସମସ୍ତେ ଯାଇଯିବା ପରେ, ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଚମକି ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଯାଚିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵରାନ୍ନୋ ଦେହି ଚେପ୍ସିତାନ୍। ଯଥେପ୍ସିତଂ ଵରଂ ତେଷାଂ ତଦାବ୍ରହ୍ମାପ୍ଯଯଚ୍ଛତ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—‘ଆମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁ, ଦିଅ।’ ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ତଯା ଦେଵ୍ଯା ଚ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଦତ୍ତଂ ତଚ୍ଚାନୁମୋଦିତମ୍। ସା ତୁ ଯଜ୍ଞେ ସ୍ଥିତା ସାଧ୍ଵୀଦେଵତାନାଂ ସମୀପଗା
ଗାୟତ୍ରୀ ଦେବୀ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଲେ, ତାହା ମନୋନୁମୋଦନ ହେଲା। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଭା ଦେବୀ ଭାବେ ଦେବତାମାନେ ନିକଟରେ ରହିଲେ।
ଦିଵ୍ଯଂଵର୍ଷଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ସ ଯଜ୍ଞୋ ଵଵୃଧେ ତଦା। ଯଜ୍ଞଵାଟଂ କପର୍ଦୀତୁ ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ସମୁପାଗତଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦିବ୍ୟ ଏକଶ ଅଧିକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚାଲିଲା। କପର୍ଦିନ, ତୁମେ ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁ ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଆସିଲା।
ବୃହତ୍କପାଲଂ ସଂଗୃହ୍ଯ ପଞ୍ଚମୁଣ୍ଡୈରଲଂକୃତଃ। ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଶ୍ଚ ସଦସ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦୂରାତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ବଡ଼ କପାଳ ଧରି, ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡରେ ସଜି, ତୁମେ ରିତ୍ବିଜ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ଦଣ୍ଡିଥିଲା, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଥିଲେ।
କଥଂ ତ୍ଵମିହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନିନ୍ଦିତୋ ଵେଦଵାଦିଭିଃ। ଏଵଂ ପ୍ରୋତ୍ସାର୍ଯମାଣୋପି ନିନ୍ଦ୍ଯମାନଃ ସ ତୈର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ
‘ତୁମେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛ?’—ଏଭଳି ବେଦ ଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ଅପମାନ କରିଥିଲେ।
ଉଵାଚ ତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରଃ। ଅତ୍ର ପୈତାମହେ ଯଜ୍ଞେ ସର୍ଵେଷାଂ ତୋଷଦାଯିନି
ମହେଶ୍ୱର ହସି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ।’
କଶ୍ଚିଦୁତ୍ସାର୍ଯ ତେନୈଵ ଋତେମାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ଉକ୍ତଃ ସ ତୈଃକପର୍ଦୀ ତୁ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚାନ୍ନଂତତୋ ଵ୍ରଜ
କିଛି ଲୋକ ତୁମକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହେଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—‘ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଯାଉ।’
କପର୍ଦିନା ଚ ତେ ଉକ୍ତା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯାସ୍ଯାମି ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ନିଷଣ୍ଣଃ ସକପାଲଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ
କପର୍ଦିନ କହିଲେ—‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଯିବି।’ ଏଭଳି କହି, ସେ କପାଳଟି ସାମ୍ନାରେ ରଖି ବସିଗଲେ।
ତେଷାଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତତ୍କର୍ମ ଚକ୍ରେ କୌଟିଲ୍ଯମୀଶ୍ଵରଃ। ମୁକ୍ତ୍ଵା କପାଲଂ ଭୂମୌ ତୁ ତାନ୍ଦ୍ଵିଜାନଵଲୋକଯନ୍
ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଈଶ୍ୱର ଚତୁର୍ୟ ଚାଳ କଲେ। କପାଳଟି ଭୂମିରେ ରଖି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଉଵାଚ ପୁଷ୍କରଂ ଯାମି ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ତୂର୍ଣଂ ଗଚ୍ଛେତି ତୈରୁକ୍ତଃ ସ ଗତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।’ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ତେଣୁ ପରମେଶ୍ୱର ଯାଇଗଲେ।
ଵିଯତ୍ସ୍ଥିତଃ କୌତୁକେନ ମୋହଯିତ୍ଵା ଦିଵୌକସଃ। ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ପୁଷ୍କରଂ ଯାତେ କପର୍ଦିନି ଦ୍ଵିଜାତଯଃ
କୌତୁହଳରେ ଆକାଶରେ ରହି, ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରି, କପର୍ଦିନ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—
କଥଂ ହୋମୋତ୍ର କ୍ରିଯତେ କପାଲେ ସଦସି ସ୍ଥିତେ। କପାଲାନ୍ତାନ୍ଯଶୌଚାନି ପୁରା ପ୍ରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
‘ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କପାଳ ରହିଥିବାବେଳେ କିପରି ହୋମ କରାଯିବ? ପ୍ରଜାପତି ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ କପାଳ ଅଶୁଚି।’
ଵିପ୍ରୋଭ୍ଯଧାତ୍ସଦସ୍ଯେକଃ କପାଲମୁତ୍କ୍ଷିପାମ୍ଯହଂ। ଉଦ୍ଧୃତଂ ତୁ ସଦସ୍ଯେନ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଂ ପାଣିନା ସ୍ଵଯମ୍
ସଦସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—‘ମୁଁ କପାଳଟି ଉଠାଇ ଦେଇବି।’ ସେ ନିଜ ହାତରେ ଉଠାଇ, ଦୂରକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତାଵଦନ୍ଯତ୍ସ୍ଥିତଂ ତତ୍ର ପୁନରେଵ ସମୁଦ୍ଧୃତମ୍। ଏଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୃତୀଯଂ ଵିଂଶତିସ୍ତ୍ରିଂଶଦପ୍ଯହୋ
ଏହିପରେ ଆଉ ଏକ କପାଳ ସେଠାରେ ଆସିଗଲା, ଏବଂ ପୁନି ଉଠାଇ ଦେଇଲେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ, ବିଶ, ତିରିଶ ଯାଏଁ ହେଲା।
ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ଶତଂ ଚୈଵ ସହସ୍ରମଯୁତଂ ତଥା। ଏଵଂ ନାନ୍ତଃ କପାଲାନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ
ପଞ୍ଚାଶ, ଶତ, ହଜାର, ଦଶହଜାର—ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କପାଳର ଶେଷ ନପାଇଲେ।
ନତ୍ଵା କପର୍ଦିନଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ସମୁପାଗତାଃ। ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯମାସାଦ୍ଯ ଜପ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵୈଦିକୈର୍ଭୃଶମ୍
କପର୍ଦିନ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶରଣେ ଗଲେ। ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି କଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ତାଵତ୍ତୁଷ୍ଟୋ ହରଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତତଃ ସଦର୍ଶନଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଭକ୍ତିତଃ ଶିଵଃ
ସମସ୍ତେ ମିଶି ହରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତାପରେ ହର ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଶିବ ଭକ୍ତିବଶତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ।
ଉଵାଚ ତାଂସ୍ତତୋ ଦେଵୋ ଭକ୍ତିନମ୍ରାନ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାନ୍। ପୁରୋଡାଶସ୍ଯ ନିଷ୍ପତ୍ତିଃ କପାଲଂ ନ ଵିନା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ଦେବତା ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପୁରୋଡାଶ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କପାଳ ବିନା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ ।'
କୁରୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ଵିପ୍ରାଃ ଭାଗଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତୋ ମମ। ଏଵଂ କୃତେ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ମଦୀଯଂ ଶାସନଂ ଭଵେତ୍
'ମୋ କଥା ମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ । ସ୍ବିଷ୍ଟକୃତର ଭାଗ ମୋର । ଏଭଳି କଲେ, ମୋ ସମସ୍ତ ଆଦେଶ ପୂରଣ ହେବ ।'
ତଥେତ୍ଯୂଚୁର୍ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଶମ୍ଭୁଂ କୁର୍ମୋ ଵୈ ତଵ ଶାସନମ୍। କପାଲପାଣିରାହେଶୋ ଭଗଵନ୍ତଂ ପିତାମହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ।' ତାପରେ ଈଶ୍ୱର କପାଳ ହାତରେ ଧରି ଭଗବାନ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ।