ଭଵେଯମପମାନାଚ୍ଚ ଧିଗ୍ରୂପା ଦୁଃଖଦାଯିନୀ। ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ଷୁଷାନେନ ଯାପି ଯୋଷିତ୍ପ୍ରସାଦତଃ
ଯଦି ମୁଁ ଅପମାନିତ ହେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ନିଜ ରୂପରେ ଦୁଃଖ ଦେଇବା ଲଜ୍ଜା ହେବି। ତଥାପି ଯେଉଁ ଯୁବତୀକୁ ସେ ଦୟାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ସାପି ଧନ୍ଯା ନ ସଂଦେହଃ କିଂ ପୁନର୍ଯାଂ ପରିଷ୍ଵଜେତ୍। ଜଗଦ୍ରୂପମଶେଷଂ ହି ପୃଥକ୍ସଂଚାରମାଶ୍ରିତମ୍
ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁକୁ ସେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି, ସେ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରୂପ, ସବୁଠାରେ ଅଲଗା ଭାବରେ ଚାଲିଥିବା।
ଲାଵଣ୍ଯଂ ତଦିହୈକସ୍ଥଂ ଦର୍ଶିତଂ ଵିଶ୍ଵଯୋନିନା। ଅସ୍ଯୋପମା ସ୍ମରଃ ସାଧ୍ଵୀ ମନ୍ମଥସ୍ଯ ତ୍ଵିଷୋପମା
ଏଠି ଏକା ଲାଭଣ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ତାଙ୍କର ଉପମା କେବଳ ଶ୍ରୀକାମଦେବଙ୍କର ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀ ଓ ମନମଥଙ୍କର ଚମକ ସହିତ।
ତିରସ୍କୃତସ୍ତୁ ଶୋକୋଯଂ ପିତା ମାତା ନ କାରଣମ୍। ଯଦି ମାଂ ନୈଷ ଆଦତ୍ତେ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ମଯି ନ ଭାଷତେ
ଏହି ଦୁଃଖ ପିତା କିମ୍ବା ମାତା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା। ଯଦି ସେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ମୋ ସହ ଅଳ୍ପ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବେ ନାହିଁ—
ଅସ୍ଯାନୁସ୍ମରଣାନ୍ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି ଶୋକଜଃ। ଅନାଗସି ଚ ପତ୍ନ୍ଯାଂ ତୁ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯାତେଯମୀଦୃଶୀ
ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରୁ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଜୟ କରିବ। ମୁଁ ଦୋଷହୀନ ପତ୍ନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯିବି।
କୁଚଯୋର୍ମଣିଶୋଭାଯୈ ଶୁଦ୍ଧାମ୍ବୁଜ ସମଦ୍ଯୁତିଃ। ମୁଖମସ୍ଯ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତ୍ଯା ମନୋ ମେ ଧ୍ଯାନମାଗତମ୍
ତାଙ୍କର ଚେଷ୍ଟାର ମଣିର ଚମକ ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମାନ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ମୋ ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଯାଏ।
ଅସ୍ଯାଂଗସ୍ପର୍ଶସଂଯୋଗାନ୍ନ ଚେତ୍ତ୍ଵଂ ବହୁ ମନ୍ଯସେ। ସ୍ପୃଶନ୍ନଟସି ତର୍ହି ନ ତ୍ଵଂ ଶରୀରଂ ଵିତଥଂ ପରମ୍
ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଏକତାର ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଚଳିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଶରୀର ନିଷ୍ଫଳ।
ଅଥଵାସ୍ଯ ନ ଦୋଷୋସ୍ତି ଯଦୃଚ୍ଛାଚାରକୋ ହ୍ଯସି। ମୁଷିତଃ ସ୍ମର ନୂନଂ ତ୍ଵଂ ସଂରକ୍ଷ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରିଯାଂ ରତିମ୍
କିମ୍ବା ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଯାହା ହେଉଛି ତାହା ଅନୁସାରେ କରୁଛ। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ଚୋରାଯାଇଛ; ନିଜ ପ୍ରିୟ ଆନନ୍ଦକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର।
ତ୍ଵତ୍ତୋପି ଦୃଶ୍ଯତେ ଯେନ ରୂପେଣାଯଂ ସ୍ମରାଧିକଃ। ମମାନେନ ମନୋରତ୍ନ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଚ ହୃତଂ ଦୃଢମ୍
ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରେମ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ମନ, ମୋ ରତ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଚୋରାଯାଇଛି।
ଶୋଭା ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଵକ୍ତ୍ରେ ସା କୁତଃ ଶଶଲକ୍ଷ୍ମଣି। ନୋପମା ସକଲଂ କସ୍ଯ ନିଷ୍କଲଂକେନ ଶସ୍ଯତେ
ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶୋଭା—ସେ କେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ମିଳିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ଖରାପ ଚିହ୍ନ ଅଛି? ଏପରି ନିର୍ମଳ ଜଣେ ପାଇଁ କୌଣସି ଉପମା କଦାପି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।
ସମାନଭାଵତାଂ ଯାତି ପଂକଜଂ ନାସ୍ଯ ନେତ୍ରଯୋଃ। କୋପମା ଜଲଶଂଖେନ ପ୍ରାପ୍ତା ଶ୍ରଵଣଶଂଙ୍ଖଯୋଃ
ପଦ୍ମ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଚକୁର ସମାନତା ପାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର କଣ ଶଙ୍ଖ ପରି, ଏହି ଜଳ ଶଙ୍ଖ ଉପମା ମିଳିଥାଏ।
ଵିଦ୍ରୁମୋପ୍ଯଧରସ୍ଯାସ୍ଯ ଲଭତେ ନୋପମାଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଆତ୍ମସ୍ଥମମୃତଂ ହ୍ଯେଷ ସଂସ୍ରଵଂଶ୍ଚେଷ୍ଟତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ତାଙ୍କର ତଳ ଓଠରେ କୋରାଳ ଉପମା ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରରୁ ଅମୃତ ନିଶ୍ଚୟ ଝରିବା, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଯଦି କିଂଚିଚ୍ଛୁଭଂ କର୍ମ ଜନ୍ମାଂତରଶତୈଃ କୃତମ୍। ତତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପୁନର୍ଭର୍ତା ଭଵତ୍ଵେଷ ମମେପ୍ସିତଃ
ମୁଁ ଯଦି ଗତ ଶତାବ୍ଦୀରେ କିଛି ଭଲ କାମ କରିଥାଏ, ତାହାର ଦୟାରେ ଏହି ପୁରୁଷ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ, ପୁନି ମୋର ପତି ହେଉ।
ଏଵଂ ଚିଂତାପରାଧୀନା ଯାଵତ୍ସା ଗୋପକନ୍ଯକା। ତାଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ହରିଂ ପ୍ରାହ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ସତ୍ଵରଂ ଵଚଃ
ଏପରି ଭାବରେ ଗୋପ କନ୍ୟା ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଵୀ ଚୈଷା ମହାଭାଗା ଗାଯତ୍ରୀ ନାମତଃ ପ୍ରଭୋ। ଏଵମୁକ୍ତେ ତଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନିଦମ୍
ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଗାୟତ୍ରୀ, ମହାପ୍ରଭୁ। ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତଦେନାମୁଦ୍ଵହସ୍ଵାଦ୍ଯ ମଯା ଦତ୍ତାଂ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ। ଗାଂଧର୍ଵେଣ ଵିଵାହେନ ଵିକଲ୍ପଂ ମା କୃଥାଶ୍ଚିରମ୍
ଏହି ଦିନ ତୁମେ ଏହାକୁ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର, ମୁଁ ତାକୁ ତୁମକୁ ଦେଇଛି, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହରେ ବିବାହ କର, ଦିରଘ କାଳ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅମୁଂ ଗୃହାଣ ଦେଵାଦ୍ଯ ଅସ୍ଯାଃ ପାଣିମନାକୁଲମ୍। ଗାଂଧେର୍ଵେଣ ଵିଵାହେନ ଉପଯେମେ ପିତାମହଃ
ଏହି ଦିନ ତୁମେ ଦେବତା ତାଙ୍କର ହାତ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଧର, ବ୍ରହ୍ମା, ପିତାମହା, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହରେ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।
ତାମଵାପ୍ଯ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଜଗାଦାଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁସତ୍ତମମ୍। କୃତା ପତ୍ନୀ ମଯା ହ୍ଯେଷା ସଦନେ ମେ ନିଵେଶଯ
ତାଙ୍କୁ ପାଇବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଲେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଇଛି, ତାକୁ ମୋ ଘରେ ବସାଇଦିଅ।'
ମୃଗଶୃଂଗଧରା ବାଲା କ୍ଷୌମଵସ୍ତ୍ରାଵଗୁଂଠିତା। ପତ୍ନୀଶାଲାଂ ତଦା ନୀତା ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ଵେଦପାରଗୈଃ
ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, କ୍ଷୌମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଥିବା ଏହି ଯୁବତୀକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୋହିତମାନେ ପତ୍ନୀ ଶାଳାକୁ ନେଇଗଲେ।
ଔଦୁଂବେରଣ ଦଂଡେନ ପ୍ରାଵୃତୋ ମୃଗଚର୍ମଣା। ମହାଧ୍ଵରେ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଧାମ୍ନା ସ୍ଵେନୈଵ ଶୋଭତେ
ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଦଣ୍ଡ ଧରି, ମୃଗଚର୍ମ ରେ ଢାକି ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ସେହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ଚ ତତୋ ହୋତ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ। ଭୃଗୁଣା ସହିତୈଃ କର୍ମ ଵେଦୋକ୍ତଂ ତୈଃ କୃତଂ ତଦା। ତଥା ଯୁଗସହସ୍ରଂ ତୁ ସ ଯଜ୍ଞଃ ପୁଷ୍କରେଽଭଵତ୍
ତାପରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୃଗୁ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ବେଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ପୁଷ୍କରରେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଚାଲିଥିଲା।
"ଭୀଷ୍ମ-ଉଵାଚ। ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ କିମାଶ୍ଚର୍ଯଂ ତଦାସୀଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। କଥଂ ରୁଦ୍ରଃସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚାପି ସୁରୋତ୍ତମଃ
"ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏହି ଯଜ୍ଞରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଥିଲା? ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?"
ଆଭୀର:ପୁତ୍ରୀ ଗାଯତ୍ର୍ଯା କିଂ କୃତଂ ତତ୍ର ପତ୍ନୀତ୍ଵେ ସ୍ଥିତଯା ତଯା। ଆଭୀରା: କିଂ ସୁଵୃତ୍ତଜ୍ଞୈର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୈଶ୍ଚ କୃତଂ ମୁନେ
"ଆଭୀର କନ୍ୟା ଗାୟତ୍ରୀ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଥିବାବେଳେ କଣ କରିଥିଲେ? ଏହି କଥା ଜାଣି ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କଣ କରିଥିଲେ, ମୁନି?"
ଏତଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଯଥାକୃତମ୍। ଆଭୀରୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଚାପି ମମୈତତ୍କୌତୁକଂ ମହତ୍
"ଏହି ଘଟଣା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ଆଭୀର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୋତେ କହ; ମୋର ଏଥିରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା।"
"ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତସ୍ମିନ୍ଯଜ୍ଞେ ଯଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଵୃତ୍ତମାସୀନ୍ନରାଧିପ। କଥଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ନୃପ
"ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଥିଲା, ସେସବୁ କଥା ମୁଁ କହିବି; ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ।"
ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ କୃତଵାନ୍ଵୈ ସଦୋ ଗତଃ। ନିନ୍ଦ୍ଯରୂପଧରୋ ଦେଵସ୍ତତ୍ରାଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜସନ୍ନିଧୌ
ରୁଦ୍ର ଏହି ସଭାରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାମ କଲେ; ଦେବତା ଏଠାରେ ନିନ୍ଦନୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ।
ଵିଷ୍ଣୁନା ନ କୃତଂ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରାଧାନ୍ଯେ ସ ଯତଃସ୍ଥିତଃ। ନାଶଂ ତୁ ଗୋପକନ୍ଯାଯା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗୋପକୁମାରକାଃ
ବିଷ୍ଣୁ କିଛି କରିନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଅଧିନ ଭୂମିକାରେ ରହିଥିଲେ; ଗୋପ କନ୍ୟା ହରାଇଯିବାକୁ ଜାଣି, ଗୋପ ଯୁବକମାନେ ଏହାକୁ ମନେ ରାଖିନଥିଲେ।
ଗୋପ୍ଯଶ୍ଚ ତାସ୍ତଥା ସର୍ଵା ଆଗତା ବ୍ରହ୍ମଣୋନ୍ତିକମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ମେଖଲାବଦ୍ଧାଂ ଯଜ୍ଞସୀମଵ୍ଯସ୍ଥିତାମ୍
ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଗୋପ ଜନନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମେଖଳା ପିନ୍ଧି, ଯଜ୍ଞ ସୀମାରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ହା ପୁତ୍ରୀତି ତଦା ମାତା ପିତା ହା ପୁତ୍ରିକେତି ଚ। ସ୍ଵସେତି ବାନ୍ଧଵାଃ ସର୍ଵେ ସଖ୍ଯଃ ସଖ୍ଯେନ ହାସଖି
ତାଙ୍କର ମା ହା ପୁତ୍ର! ଚିଁତିଲେ, ବାପା ହା ପୁତ୍ରୀ! କହିଲେ; ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବ ହା ସ୍ୱସ୍ତ୍ରୀ! କହିଲେ, ମିତ୍ରମାନେ ହା ସଖୀ! କହିଲେ।
କେନ ତ୍ଵମିହ ଚାନୀତା ଅଲକ୍ତାଂକା ତୁ ସୁନ୍ଦରୀ। ଶାଟୀଂ ନିଵୃତ୍ତାଂକୃତ୍ଵା ତୁ କେନ ଯୁକ୍ତା ଚ କମ୍ବଲୀ
"ତୁମେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏଠାକୁ ଆଣିଯାଇଛ? ଲାଲ ଲାକ ଲାଗିଥିବା ଚରଣର ସୁନ୍ଦରୀ, କିଏ ତୁମର ଶାଠୀ ଖୋଲିଛ? କିଏ ତୁମକୁ କମ୍ବଳ ପିନ୍ଧାଇଛ?"