ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ସମୀପେ ତୁ କୃତା ଋତ୍ଵିଗ୍ଵିକଲ୍ପନା। ଵସ୍ତ୍ରୈରାଭରଣୈର୍ଯୁକ୍ତାଃ କୃତା ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ତେ୧୦୦ 1.16.
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୀପରେ ଋତ୍ବିଜମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଥିଲେ; ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସେମାନେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲେ।
ଅଂଗୁଲୀଯୈଃ ସକଟକୈର୍ମକୁଟୈର୍ଭୂଷିତା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଚତ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵୌ ଦଶାନ୍ଯେ ଚ ତ ଷୋଡଶର୍ତ୍ଵିଜଃ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠି, କଡ଼ା ଓ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ଶୁଭିତ ହେଇଥିଲେ; ଚାରିଜଣ, ଦୁଇଜଣ ଓ ଦଶଜଣ—ଏଭଳି ମୋଟ ଷୋଳଯିଏ ଋତ୍ବିଜ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂଜିତାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଣିପାତପୁରଃସରମ୍। ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସର୍ଵୈରସ୍ମିନ୍କ୍ରତାଵିହ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏଠାରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ଦେବେ।
ପତ୍ନୀ ମମୈଷା ସାଵିତ୍ରୀ ଯୂଯଂ ମେ ଶରଣଂଦ୍ଵିଜାଃ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମାଣମାହୂଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶୀର୍ଷମୁଂଡନଂ
ଏହି ସାବିତ୍ରୀ ମୋର ଜୀବନସଂଗିନୀ; ଆପଣମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇବା କାମ—
ଯଜ୍ଞେ ତୁ ଵିହିତଂ ତସ୍ଯ କାରିତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ। ଆତସେଯାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଦଂପତ୍ଯର୍ଥେ ତଥା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁପରି ନିୟମ ଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେ କାମ କଲେ; ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆତସୀ କପଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଘୋଷେଣ ତେ ଵିପ୍ରା ନାଦଯାନାସ୍ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍। ପାଲଯଂତୋ ଜଗଚ୍ଚେଦଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ସାଯୁଧାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣର ଧ୍ୱନିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଞ୍ଜାଇଦେଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଏହି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଭକ୍ଷ୍ଯପ୍ରକାରାନ୍ଵିଵିଧିନ୍ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଚକ୍ରିରେ। ରସବାହୁଲ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯଂ କୃତଂ ତତଃ
ଏଠାରେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ରସରେ ଭରପୂର ଓ ବହୁଳ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।
ଅଶ୍ରୁତଂ ପ୍ରାଗଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପ୍ରାଗ୍ଵାଟେତି ଦଦୌ ନାମ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ସୃଷ୍ଟିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ
ଯାହା କିଛି ପୂର୍ବେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ସେଠାରେ ପ୍ରଜାପତି ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ 'ପ୍ରାଗ୍ୱାଟ' ନାମ ରଖିଦେଲେ।
ଦ୍ଵିଜାନାଂ ପାଦଶୁଶ୍ରୂଷା ଶୂଦ୍ରୈଃ କାର୍ଯା ସଦା ତ୍ଵିହ। ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଭୋଜ୍ଯମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରମାର୍ଜନଂ
ଏଠାରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଦସେବା କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ ଧୋଇବା, ଭୋଜନ ଦେବା ଓ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପରିଷ୍କାର କରିବା—
ତେପି ଚକ୍ରୁସ୍ତଦା ତତ୍ର ତେଭ୍ଯୋ ଭୂଯଃ ପିତାମହଃ। ଶୂଶ୍ରୂଷାର୍ଥଂ ମଯା ଯୂଯଂ ତୁରୀଯେ ତୁ ପଦେ କୃତାଃ
ସେମାନେ ସେ କାମ କଲେ; ପୁନି ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ସେବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମମାନେ ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ରଖିଛି।'
ଦ୍ଵିଜାନାଂ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୂନାଂ ବନ୍ଧୂନାଂ ଚ ଭଵଦ୍ଵିଧୈଃ। ତ୍ରିଭ୍ଯଶ୍ଶୁଶ୍ରୂଷଣା କାର୍ଯେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ତଥାଽକରୋତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କହି ନିଜେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ।
ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ତଥା ଶକ୍ରଂ ଵରୁଣଂ ରସଦାଯକମ୍। ଵିତ୍ତପ୍ରଦଂ ଵୈଶ୍ରଵଣଂ ପଵନଂ ଗଂଧଦାଯିନମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଜଳ ଦେଇବାକୁ ବରୁଣଙ୍କୁ, ଧନ ଦେଇବାକୁ କୁବେରଙ୍କୁ, ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇବାକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଲେ।
ଉଦ୍ଯୋତକାରିଣଂ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରଭୁତ୍ଵେ ମାଧଵଃ ସ୍ଥିତଃ। ସୋମଃ ସୋମପ୍ରଦସ୍ତେଷାଂ ଵାମପକ୍ଷ ପଥାଶ୍ରିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଦେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ, ମାଧବ ଅଧିକାରରେ ରହିଲେ; ସୋମ, ସୋମ ଦେଇବାକୁ, ସେମାନଙ୍କ ପଥର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଲେ।
ସୁସତ୍କୃତା ଚ ପତ୍ନୀ ସା ସଵିତ୍ରୀ ଚ ଵରାଂଗନା। ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଣା ସମାହୂତା ଏହି ଦେଵି ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା
ସମ୍ମାନିତ ପତ୍ନୀ ସାବିତ୍ରୀ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରୀ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁଜାରୀ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ — 'ଦେବୀ, ଶୀଘ୍ର ଆସ।'
ଉତ୍ଥିତାଶ୍ଚାଗ୍ନଯଃ ସର୍ଵେ ଦୀକ୍ଷାକାଲ ଉପାଗତଃ। ଵ୍ଯଗ୍ରା ସା କାର୍ଯକରଣେ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵେନ ନାଗତା
ଦୀକ୍ଷା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନି ଜଳିଉଠିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଆସି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଇହଵୈ ନ କୃତଂ କିଂଚିଦ୍ଦ୍ଵାରେ ଵୈ ମଂଡନଂ ମଯା। ଭିତ୍ତ୍ଯାଂ ଵୈଚିତ୍ରକର୍ମାଣି ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ପ୍ରାଂଗଣେନ ତୁ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଦ୍ୱାରରେ କିଛି ଶୃଙ୍ଗାର କରିନାହିଁ; ଦିଵାଳରେ କିଛି ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଚିହ୍ନ ମଣ୍ଡପରେ ମୁଁ ରଖିନାହିଁ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚ ଭାଂଡାନାଂ ନ କୃତଂ କିମପି ତ୍ଵିହ। ଲକ୍ଷ୍ମୀରଦ୍ଯାପି ନାଯାତା ପତ୍ନୀନାରାଯଣସ୍ଯ ଯା
ଏଠାରେ ମୁଁ କୌଣସି ପାତ୍ର ଧୋଇନାହିଁ; ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏଯାଁ ଆସିନାହିଁ।
ଅଗ୍ନେଃ ପତ୍ନୀ ତଥା ସ୍ଵାହା ଧୂମ୍ରୋର୍ଣା ତୁ ଯମସ୍ଯ ତୁ। ଵାରୁଣୀ ଵୈ ତଥା ଗୌରୀ ଵାଯୋର୍ଵୈ ସୁପ୍ରଭା ତଥା
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାହା, ଯମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧୂମ୍ରୋର୍ଣ୍ଣା, ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବାରୁଣୀ, ବାୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗୌରୀ, ଏବଂ ସୁପ୍ରଭା।
ଋଦ୍ଧିର୍ଵୈଶ୍ରଵଣୀ ଭାର୍ଯା ଶମ୍ଭୋର୍ଗୌରୀ ଜଗତ୍ପ୍ରିଯା। ମେଧା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଵିଭୂତିଶ୍ଚ ଅନସୂଯା ଧୃତିଃ କ୍ଷମା
କୁବେରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଋଦ୍ଧି, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଗୌରୀ; ମେଧା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିଭୂତି, ଅନସୂୟା, ଧୃତି ଓ କ୍ଷମା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ।
ଗଂଗା ସରସ୍ଵତୀ ଚୈଵ ନାଦ୍ଯା ଯାତାଶ୍ଚ କନ୍ଯକାଃ। ଇଂଦ୍ରାଣୀ ଚଂଦ୍ରପତ୍ନୀ ତୁ ରୋହିଣୀ ଶଶିନଃ ପ୍ରିଯାଃ
ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ବତୀ ଏଯାଁ ଆସିନାହିଁ, କନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରୋହିଣୀ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ।
ଅରୁଂଧତୀ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ଚ ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଅନସୂଯାତ୍ରିପତ୍ନୀ ଚ ତଥାନ୍ଯାଃ ପ୍ରମଦା ଇହ
ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ; ଅନସୂୟା, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଓ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଵଧ୍ଵୋ ଦୁହିତରଶ୍ଚୈଵ ସଖ୍ଯୋ ଭଗିନିକାସ୍ତଥା। ନାଦ୍ଯାଗତାସ୍ତୁ ତାଃ ସର୍ଵା ଅହଂ ତାଵତ୍ସ୍ଥିତା ଚିରଂ
ବଧୁମାନେ, କନ୍ୟାମାନେ, ସଖୀମାନେ, ଓ ଭଉଣୀମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏଯାଁ ଆସିନାହିଁ; ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।
ନାହମେକାକିନୀ ଯାସ୍ଯେ ଯାଵନ୍ନାଯାଂତି ତା ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ବ୍ରୂହି ଗତ୍ଵା ଵିରଂଚିଂ ତୁ ତିଷ୍ଠ ତାଵନ୍ମୁହୂର୍ତକମ୍
ମୁଁ ଏକା ଯିବିନାହିଁ, ସେମାନେ ଆସିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାଇ କହ, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର।
ସର୍ଵାଭିଃ ସହିତା ଚାହମାଗଚ୍ଛାମି ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା। ସର୍ଵୈଃ ପରିଵୃତଃ ଶୋଭାଂ ଦେଵୈଃ ସହ ମହାମତେ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସିବି; ଦେବମାନେ ସହ ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭା ନେଇ ଆସିବି, ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଭଵାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମାଂ ତଥାହଂ ତୁ ନ ସଂଶଯଃ। ଵଦମାନାଂ ତଥାଧ୍ଵର୍ଯୁସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାଣମାଗତଃ
ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ କରିବ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଲାଭ ପାଇବି। ଏହିପରି କହି, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁଜାରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିଗଲେ।
ସାଵିତ୍ରୀ ଵ୍ଯାକୁଲା ଦେଵ ପ୍ରସକ୍ତା ଗୃହକର୍ମାଣି। ସଖ୍ଯୋ ନାଭ୍ଯାଗତା ଯାଵତ୍ତାଵନ୍ନାଗମନଂ ମମ
ସାବିତ୍ରୀ ଦେବୀ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ; କହିଲେ — 'ମୋ ସଖୀମାନେ ଆସିନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଆସିପାରିବିନାହିଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋସ୍ମି ଵୈ ଦେଵ କାଲଶ୍ଚାପ୍ଯତିଵର୍ତ୍ତତେ। ଯତ୍ତେଦ୍ଯ ରୁଚିତଂ ତାଵତ୍ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ପିତାମହ
ଏପରି କହାଯାଇଛି, ଦେବ; ସମୟ ବହୁତ ହେଉଛି; ଆଜି ଯାହା ତୁମର ଇଚ୍ଛା, ତାହା କର, ପିତାମହ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମା କିଂଚିତ୍କୋପସମନ୍ଵିତଃ। ପତ୍ନୀଂ ଚାନ୍ଯାଂ ମଦର୍ଥେ ଵୈ ଶୀଘ୍ରଂ ଶକ୍ର ଇହାନଯ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା କିଛି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ — 'ଇନ୍ଦ୍ର, ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀ ଆଣ।'
ଯଥା ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯଜ୍ଞଃ କାଲହୀନୋ ନ ଜାଯତେ। ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧିତ୍ସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ନାରୀଂ କାଂଚିଦୁପାନଯ
ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ସଠିକ୍ ସମୟ ବିନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି କୌଣସି ଜନନୀକୁ ଆଣିବାକୁ ପଡିବ।
ଯାଵଦ୍ଯଜ୍ଞସମାପ୍ତିର୍ମେ ଵର୍ଣେ ତ୍ଵାଂ ମା କୃଥା ମନଃ। ଭୂଯୋପି ତାଂ ପ୍ରମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାପ୍ତୌ ତୁ କ୍ରତୋରିହ
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମନରେ କିଛି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କ୍ରତୁ ସମାପ୍ତି ପରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ମୁକ୍ତ କରିଦେବି।