ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସରିତଃ ପୁଣ୍ଯାଃ କୂପାଶ୍ଚୈଵ ଜଲାଶଯାଃ। ପଲ୍ଵଲାନି ତଟାକାନି କୁଂଡାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ, କୂଆଁ, ଜଳାଶୟ, ଝିଲି, ହ୍ରଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତାଳାବ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ପ୍ରସ୍ରଵାଣି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଦେଵଖାତାନ୍ଯନେକଶଃ। ଜଲାଶଯାନି ସର୍ଵାଣି ସମୁଦ୍ରାଃ ସପ୍ତସଂଖ୍ଯକାଃ
ମୁଖ୍ୟ ଝରଣା, ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ଖନନ ହ୍ରଦ, ସମସ୍ତ ଜଳାଶୟ ଓ ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଲଵଣେକ୍ଷୁସୁରାସର୍ପିର୍ଦଧିଦୁଗ୍ଧଜଲୈଃ ସମମ୍। ସପ୍ତଲୋକାଃ ସପାତାଲାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଃ ସପତ୍ତନାଃ
ଲୁଣ, ଇଖ, ମଦ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ପାଣି—ଏହି ସବୁ ଏକାସାଥିରେ ନେଇ, ସାତଟି ଲୋକ, ସାତଟି ପାତାଳ, ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସହର—
ଵୃକ୍ଷା ଵଲ୍ଲ୍ଯଃ ସତୃଣାନି ଶାକାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ପୃଥିଵୀଵାଯୁରାକାଶମାପୋଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଂଚମମ୍
ଗଛ, ଲତା, ସମସ୍ତ ଘାସ, ଶାକ ଓ ଫଳ; ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅଗ୍ନି—
ସଵିଗ୍ରହାଣି ଭୂତାନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଯାନି ଚ। ଵେଦଭାଷ୍ଯାଣି ସୂତ୍ରାଣି ବ୍ରହ୍ମଣା ନିର୍ମିତଂ ଚ ଯତ୍
ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦର ଭାଷ୍ୟ, ସୂତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଯାହା କିଛି ଅଛି—
ଅମୂର୍ତଂ ମୂର୍ତମତ୍ଯନ୍ତଂ ମୂର୍ତଦୃଶ୍ଯଂ ତଥାଖିଲମ୍। ଏଵଂ କୃତେ ତଥାସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞେ ପୈତାମହେ ତଦା
ଅଦୃଶ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯାହା କିଛି ଅଛି—ଏଭଳି ଭାବରେ ସେଇ ପୌରାଣିକ ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଥିଲା—
ଦେଵାନାଂ ସଂନିଧୌ ତତ୍ର ଋଷିଭିଶ୍ଚ ସମାଗମେ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ଵାମପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରଃ ପିନାକୀ ଵରଦଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଋତ୍ଵିଜାଂ ଚାପି ଵରଣଂ କୃତଂ ତତ୍ର ମହାତ୍ମନା
ବାମ ପାଖରେ ପିନାକଧାରୀ, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଏଠାରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋତ୍ବିଜମାନେ ଚୟନ କରାଯାଇଥିଲେ।
ଭୃଗୁର୍ହୋତାଵୃତସ୍ତତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋଧ୍ଵର୍ଯ୍ଯୁସତ୍ତମଃ। ତତ୍ରୋଦ୍ଗାତା ମରୀଚିସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଵୈ ନାରଦଃ କୃତଃ
ସେଠାରେ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହୋତା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ମରୀଚିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଗାତା ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।
ସନତ୍କୁମାରାଦଯୋ ଯେ ସଦସ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ତେ ଭଵନ୍। ପ୍ରଜାପତଯୋ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଣପୂର୍ଵକାଃ
ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ; ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ସମୀପେ ତୁ କୃତା ଋତ୍ଵିଗ୍ଵିକଲ୍ପନା। ଵସ୍ତ୍ରୈରାଭରଣୈର୍ଯୁକ୍ତାଃ କୃତା ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ତେ୧୦୦ 1.16.
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୀପରେ ଋତ୍ବିଜମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଥିଲେ; ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସେମାନେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲେ।
ଅଂଗୁଲୀଯୈଃ ସକଟକୈର୍ମକୁଟୈର୍ଭୂଷିତା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଚତ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵୌ ଦଶାନ୍ଯେ ଚ ତ ଷୋଡଶର୍ତ୍ଵିଜଃ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠି, କଡ଼ା ଓ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ଶୁଭିତ ହେଇଥିଲେ; ଚାରିଜଣ, ଦୁଇଜଣ ଓ ଦଶଜଣ—ଏଭଳି ମୋଟ ଷୋଳଯିଏ ଋତ୍ବିଜ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂଜିତାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଣିପାତପୁରଃସରମ୍। ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସର୍ଵୈରସ୍ମିନ୍କ୍ରତାଵିହ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏଠାରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ଦେବେ।
ପତ୍ନୀ ମମୈଷା ସାଵିତ୍ରୀ ଯୂଯଂ ମେ ଶରଣଂଦ୍ଵିଜାଃ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମାଣମାହୂଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶୀର୍ଷମୁଂଡନଂ
ଏହି ସାବିତ୍ରୀ ମୋର ଜୀବନସଂଗିନୀ; ଆପଣମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇବା କାମ—
ଯଜ୍ଞେ ତୁ ଵିହିତଂ ତସ୍ଯ କାରିତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ। ଆତସେଯାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଦଂପତ୍ଯର୍ଥେ ତଥା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁପରି ନିୟମ ଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେ କାମ କଲେ; ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆତସୀ କପଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଘୋଷେଣ ତେ ଵିପ୍ରା ନାଦଯାନାସ୍ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍। ପାଲଯଂତୋ ଜଗଚ୍ଚେଦଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ସାଯୁଧାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣର ଧ୍ୱନିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଞ୍ଜାଇଦେଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଏହି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଭକ୍ଷ୍ଯପ୍ରକାରାନ୍ଵିଵିଧିନ୍ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଚକ୍ରିରେ। ରସବାହୁଲ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯଂ କୃତଂ ତତଃ
ଏଠାରେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ରସରେ ଭରପୂର ଓ ବହୁଳ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।
ଅଶ୍ରୁତଂ ପ୍ରାଗଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପ୍ରାଗ୍ଵାଟେତି ଦଦୌ ନାମ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ସୃଷ୍ଟିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ
ଯାହା କିଛି ପୂର୍ବେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ସେଠାରେ ପ୍ରଜାପତି ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ 'ପ୍ରାଗ୍ୱାଟ' ନାମ ରଖିଦେଲେ।
ଦ୍ଵିଜାନାଂ ପାଦଶୁଶ୍ରୂଷା ଶୂଦ୍ରୈଃ କାର୍ଯା ସଦା ତ୍ଵିହ। ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଭୋଜ୍ଯମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରମାର୍ଜନଂ
ଏଠାରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଦସେବା କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ ଧୋଇବା, ଭୋଜନ ଦେବା ଓ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପରିଷ୍କାର କରିବା—
ତେପି ଚକ୍ରୁସ୍ତଦା ତତ୍ର ତେଭ୍ଯୋ ଭୂଯଃ ପିତାମହଃ। ଶୂଶ୍ରୂଷାର୍ଥଂ ମଯା ଯୂଯଂ ତୁରୀଯେ ତୁ ପଦେ କୃତାଃ
ସେମାନେ ସେ କାମ କଲେ; ପୁନି ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ସେବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମମାନେ ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ରଖିଛି।'
ଦ୍ଵିଜାନାଂ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୂନାଂ ବନ୍ଧୂନାଂ ଚ ଭଵଦ୍ଵିଧୈଃ। ତ୍ରିଭ୍ଯଶ୍ଶୁଶ୍ରୂଷଣା କାର୍ଯେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମା ତଥାଽକରୋତ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କହି ନିଜେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ।
ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ତଥା ଶକ୍ରଂ ଵରୁଣଂ ରସଦାଯକମ୍। ଵିତ୍ତପ୍ରଦଂ ଵୈଶ୍ରଵଣଂ ପଵନଂ ଗଂଧଦାଯିନମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଜଳ ଦେଇବାକୁ ବରୁଣଙ୍କୁ, ଧନ ଦେଇବାକୁ କୁବେରଙ୍କୁ, ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇବାକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଲେ।
ଉଦ୍ଯୋତକାରିଣଂ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରଭୁତ୍ଵେ ମାଧଵଃ ସ୍ଥିତଃ। ସୋମଃ ସୋମପ୍ରଦସ୍ତେଷାଂ ଵାମପକ୍ଷ ପଥାଶ୍ରିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଦେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ, ମାଧବ ଅଧିକାରରେ ରହିଲେ; ସୋମ, ସୋମ ଦେଇବାକୁ, ସେମାନଙ୍କ ପଥର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଲେ।
ସୁସତ୍କୃତା ଚ ପତ୍ନୀ ସା ସଵିତ୍ରୀ ଚ ଵରାଂଗନା। ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଣା ସମାହୂତା ଏହି ଦେଵି ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା
ସମ୍ମାନିତ ପତ୍ନୀ ସାବିତ୍ରୀ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରୀ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁଜାରୀ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ — 'ଦେବୀ, ଶୀଘ୍ର ଆସ।'
ଉତ୍ଥିତାଶ୍ଚାଗ୍ନଯଃ ସର୍ଵେ ଦୀକ୍ଷାକାଲ ଉପାଗତଃ। ଵ୍ଯଗ୍ରା ସା କାର୍ଯକରଣେ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵେନ ନାଗତା
ଦୀକ୍ଷା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନି ଜଳିଉଠିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଆସି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଇହଵୈ ନ କୃତଂ କିଂଚିଦ୍ଦ୍ଵାରେ ଵୈ ମଂଡନଂ ମଯା। ଭିତ୍ତ୍ଯାଂ ଵୈଚିତ୍ରକର୍ମାଣି ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ପ୍ରାଂଗଣେନ ତୁ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଦ୍ୱାରରେ କିଛି ଶୃଙ୍ଗାର କରିନାହିଁ; ଦିଵାଳରେ କିଛି ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଚିହ୍ନ ମଣ୍ଡପରେ ମୁଁ ରଖିନାହିଁ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଚ ଭାଂଡାନାଂ ନ କୃତଂ କିମପି ତ୍ଵିହ। ଲକ୍ଷ୍ମୀରଦ୍ଯାପି ନାଯାତା ପତ୍ନୀନାରାଯଣସ୍ଯ ଯା
ଏଠାରେ ମୁଁ କୌଣସି ପାତ୍ର ଧୋଇନାହିଁ; ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏଯାଁ ଆସିନାହିଁ।
ଅଗ୍ନେଃ ପତ୍ନୀ ତଥା ସ୍ଵାହା ଧୂମ୍ରୋର୍ଣା ତୁ ଯମସ୍ଯ ତୁ। ଵାରୁଣୀ ଵୈ ତଥା ଗୌରୀ ଵାଯୋର୍ଵୈ ସୁପ୍ରଭା ତଥା
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାହା, ଯମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧୂମ୍ରୋର୍ଣ୍ଣା, ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବାରୁଣୀ, ବାୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗୌରୀ, ଏବଂ ସୁପ୍ରଭା।
ଋଦ୍ଧିର୍ଵୈଶ୍ରଵଣୀ ଭାର୍ଯା ଶମ୍ଭୋର୍ଗୌରୀ ଜଗତ୍ପ୍ରିଯା। ମେଧା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଵିଭୂତିଶ୍ଚ ଅନସୂଯା ଧୃତିଃ କ୍ଷମା
କୁବେରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଋଦ୍ଧି, ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଗୌରୀ; ମେଧା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିଭୂତି, ଅନସୂୟା, ଧୃତି ଓ କ୍ଷମା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ।
ଗଂଗା ସରସ୍ଵତୀ ଚୈଵ ନାଦ୍ଯା ଯାତାଶ୍ଚ କନ୍ଯକାଃ। ଇଂଦ୍ରାଣୀ ଚଂଦ୍ରପତ୍ନୀ ତୁ ରୋହିଣୀ ଶଶିନଃ ପ୍ରିଯାଃ
ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ବତୀ ଏଯାଁ ଆସିନାହିଁ, କନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରୋହିଣୀ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ।