ଵାନସ୍ପତ୍ଯାଶ୍ଚୌଷଧଯୋ ଯଚ୍ଚେହେଦ୍ଯଚ୍ଚ ନେହତି। ବ୍ରହ୍ମାଦେଶାନ୍ମାରୁତେନ ଆନୀତାଃ ସର୍ଵତୋ ଦିଶଃ
ଗଛ, ଔଷଧି ଓ ଯାହା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଣାଗଲା।
ଯଜ୍ଞପର୍ଵତମାସାଦ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାମଭିତୋଦିଶମ୍। ସୁରା ଉତ୍ତରତଃ ସର୍ଵେ ମର୍ଯାଦାପର୍ଵତେ ସ୍ଥିତାଃ
ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ପର୍ବତର ସୀମାରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ମୁନଯୋ ଵେଦପାରଗାଃ। ପଶ୍ଚିମାଂ ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ମହାକ୍ରତୌ
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସେ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଅପସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ସର୍ଵେ ଦେଵନିକାଯାଶ୍ଚ ଦାନଵାଶ୍ଚାସୁରାଗଣାଃ। ଅମର୍ଷଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ସୁପ୍ରୀତାସ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ, ଦାନବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ପରସ୍ପରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଋଷୀନ୍ପର୍ଯଚରନ୍ସର୍ଵେ ଶୁଶ୍ରୂଷନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତଥା। ଋଷଯୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜା ଦେଵର୍ଷଯସ୍ତଥା
ସମସ୍ତେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ; ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ରାଜର୍ଷଯୋ ମୁଖ୍ଯତମାସ୍ସମାଯାତାଃ ସମଂତତଃ। କତମଶ୍ଚ ସୁରୋପ୍ଯତ୍ର କ୍ରତୌ ଯାଜ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସିଲେ; କିଏ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ହେବେ, ତାହା ଭାବିଲେ।
ପଶଵଃ ପକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ଯାତା ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୋକ୍ତୁକାମାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵର୍ଣାନୁପୂର୍ଵଶଃ
ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ଚ ଵରୁଣୋ ରତ୍ନଂ ଦକ୍ଷଶ୍ଚାନ୍ନଂ ସ୍ଵଯଂ ଦଦୌ। ଆଗତ୍ଯଵରୁଣୋଲୋକାତ୍ପକ୍ଵଂଚାନ୍ନଂସ୍ଵତୋପଚତ୍
ବରୁଣ ନିଜେ ମଣି ଦେଲେ, ଦକ୍ଷ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ; ବରୁଣଙ୍କ ଲୋକରୁ ଆସି, ସେ ନିଜେ ପକା ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଶନ କଲେ।
ଵାଯୁର୍ଭକ୍ଷଵିକାରାଂଶ୍ଚ ରସପାଚୀ ଦିଵାକରଃ। ଅନ୍ନପାଚନକୃତ୍ସୋମୋ ମତିଦାତା ବୃହସ୍ପତିଃ
ବାୟୁ ବିଭିନ୍ନ ରସ ଆଣିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରସକୁ ପକାଇଲେ, ସୋମ ଅନ୍ନ ପକାଇଲେ, ବୃହସ୍ପତି ବୁଦ୍ଧି ଦେଲେ।
ଧନଦାନଂ ଧନାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ। ସରସ୍ଵତୀ ନଦାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ଗଂଗାଦେଵୀ ସନର୍ମଦା
ଧନର ଅଧିପତି ଧନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଦେଲେ; ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ଦେବୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସରିତଃ ପୁଣ୍ଯାଃ କୂପାଶ୍ଚୈଵ ଜଲାଶଯାଃ। ପଲ୍ଵଲାନି ତଟାକାନି କୁଂଡାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ, କୂଆଁ, ଜଳାଶୟ, ଝିଲି, ହ୍ରଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତାଳାବ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ପ୍ରସ୍ରଵାଣି ଚ ମୁଖ୍ଯାନି ଦେଵଖାତାନ୍ଯନେକଶଃ। ଜଲାଶଯାନି ସର୍ଵାଣି ସମୁଦ୍ରାଃ ସପ୍ତସଂଖ୍ଯକାଃ
ମୁଖ୍ୟ ଝରଣା, ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କ ଖନନ ହ୍ରଦ, ସମସ୍ତ ଜଳାଶୟ ଓ ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଲଵଣେକ୍ଷୁସୁରାସର୍ପିର୍ଦଧିଦୁଗ୍ଧଜଲୈଃ ସମମ୍। ସପ୍ତଲୋକାଃ ସପାତାଲାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଃ ସପତ୍ତନାଃ
ଲୁଣ, ଇଖ, ମଦ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ପାଣି—ଏହି ସବୁ ଏକାସାଥିରେ ନେଇ, ସାତଟି ଲୋକ, ସାତଟି ପାତାଳ, ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସହର—
ଵୃକ୍ଷା ଵଲ୍ଲ୍ଯଃ ସତୃଣାନି ଶାକାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ପୃଥିଵୀଵାଯୁରାକାଶମାପୋଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଂଚମମ୍
ଗଛ, ଲତା, ସମସ୍ତ ଘାସ, ଶାକ ଓ ଫଳ; ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅଗ୍ନି—
ସଵିଗ୍ରହାଣି ଭୂତାନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଯାନି ଚ। ଵେଦଭାଷ୍ଯାଣି ସୂତ୍ରାଣି ବ୍ରହ୍ମଣା ନିର୍ମିତଂ ଚ ଯତ୍
ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ, ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦର ଭାଷ୍ୟ, ସୂତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଯାହା କିଛି ଅଛି—
ଅମୂର୍ତଂ ମୂର୍ତମତ୍ଯନ୍ତଂ ମୂର୍ତଦୃଶ୍ଯଂ ତଥାଖିଲମ୍। ଏଵଂ କୃତେ ତଥାସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞେ ପୈତାମହେ ତଦା
ଅଦୃଶ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ଓ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଯାହା କିଛି ଅଛି—ଏଭଳି ଭାବରେ ସେଇ ପୌରାଣିକ ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଥିଲା—
ଦେଵାନାଂ ସଂନିଧୌ ତତ୍ର ଋଷିଭିଶ୍ଚ ସମାଗମେ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଖରେ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ଵାମପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଥିତୋ ରୁଦ୍ରଃ ପିନାକୀ ଵରଦଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଋତ୍ଵିଜାଂ ଚାପି ଵରଣଂ କୃତଂ ତତ୍ର ମହାତ୍ମନା
ବାମ ପାଖରେ ପିନାକଧାରୀ, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଏଠାରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋତ୍ବିଜମାନେ ଚୟନ କରାଯାଇଥିଲେ।
ଭୃଗୁର୍ହୋତାଵୃତସ୍ତତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋଧ୍ଵର୍ଯ୍ଯୁସତ୍ତମଃ। ତତ୍ରୋଦ୍ଗାତା ମରୀଚିସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଵୈ ନାରଦଃ କୃତଃ
ସେଠାରେ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହୋତା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ମରୀଚିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଗାତା ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।
ସନତ୍କୁମାରାଦଯୋ ଯେ ସଦସ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ତେ ଭଵନ୍। ପ୍ରଜାପତଯୋ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯା ଵର୍ଣା ବ୍ରାହ୍ମଣପୂର୍ଵକାଃ
ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ; ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ସମୀପେ ତୁ କୃତା ଋତ୍ଵିଗ୍ଵିକଲ୍ପନା। ଵସ୍ତ୍ରୈରାଭରଣୈର୍ଯୁକ୍ତାଃ କୃତା ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ତେ୧୦୦ 1.16.
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୀପରେ ଋତ୍ବିଜମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଥିଲେ; ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସେମାନେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଇଥିଲେ।
ଅଂଗୁଲୀଯୈଃ ସକଟକୈର୍ମକୁଟୈର୍ଭୂଷିତା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଚତ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵୌ ଦଶାନ୍ଯେ ଚ ତ ଷୋଡଶର୍ତ୍ଵିଜଃ
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠି, କଡ଼ା ଓ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି ଶୁଭିତ ହେଇଥିଲେ; ଚାରିଜଣ, ଦୁଇଜଣ ଓ ଦଶଜଣ—ଏଭଳି ମୋଟ ଷୋଳଯିଏ ଋତ୍ବିଜ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂଜିତାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଣିପାତପୁରଃସରମ୍। ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସର୍ଵୈରସ୍ମିନ୍କ୍ରତାଵିହ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଏଠାରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ଦେବେ।
ପତ୍ନୀ ମମୈଷା ସାଵିତ୍ରୀ ଯୂଯଂ ମେ ଶରଣଂଦ୍ଵିଜାଃ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମାଣମାହୂଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶୀର୍ଷମୁଂଡନଂ
ଏହି ସାବିତ୍ରୀ ମୋର ଜୀବନସଂଗିନୀ; ଆପଣମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇବା କାମ—
ଯଜ୍ଞେ ତୁ ଵିହିତଂ ତସ୍ଯ କାରିତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ। ଆତସେଯାନି ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଦଂପତ୍ଯର୍ଥେ ତଥା ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁପରି ନିୟମ ଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେ କାମ କଲେ; ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆତସୀ କପଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଘୋଷେଣ ତେ ଵିପ୍ରା ନାଦଯାନାସ୍ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍। ପାଲଯଂତୋ ଜଗଚ୍ଚେଦଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ସାଯୁଧାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣର ଧ୍ୱନିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଞ୍ଜାଇଦେଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଏହି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଭକ୍ଷ୍ଯପ୍ରକାରାନ୍ଵିଵିଧିନ୍ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ପ୍ରଚକ୍ରିରେ। ରସବାହୁଲ୍ଯଯୁକ୍ତଂ ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯଂ କୃତଂ ତତଃ
ଏଠାରେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ରସରେ ଭରପୂର ଓ ବହୁଳ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।
ଅଶ୍ରୁତଂ ପ୍ରାଗଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ପ୍ରାଗ୍ଵାଟେତି ଦଦୌ ନାମ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ସୃଷ୍ଟିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ
ଯାହା କିଛି ପୂର୍ବେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ସେଠାରେ ପ୍ରଜାପତି ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ 'ପ୍ରାଗ୍ୱାଟ' ନାମ ରଖିଦେଲେ।
ଦ୍ଵିଜାନାଂ ପାଦଶୁଶ୍ରୂଷା ଶୂଦ୍ରୈଃ କାର୍ଯା ସଦା ତ୍ଵିହ। ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ଭୋଜ୍ଯମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରମାର୍ଜନଂ
ଏଠାରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଦସେବା କରିବା ଉଚିତ; ପାଦ ଧୋଇବା, ଭୋଜନ ଦେବା ଓ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ପରିଷ୍କାର କରିବା—
ତେପି ଚକ୍ରୁସ୍ତଦା ତତ୍ର ତେଭ୍ଯୋ ଭୂଯଃ ପିତାମହଃ। ଶୂଶ୍ରୂଷାର୍ଥଂ ମଯା ଯୂଯଂ ତୁରୀଯେ ତୁ ପଦେ କୃତାଃ
ସେମାନେ ସେ କାମ କଲେ; ପୁନି ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ସେବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମମାନେ ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ରଖିଛି।'