ବ୍ରହ୍ମାଥ କପିଲଶ୍ଚୈଵ ପରମେଷ୍ଠୀ ତଥୈଵ ଚ। ଦେଵାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତ୍ର୍ଯଂବକଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ୫୦ 1.16.
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, କପିଳ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ଦେବତାମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ତ୍ରୟମ୍ବକ।
ସନତ୍କୁମାରଶ୍ଚ ମହାନୁଭାଵୋ ମନୁର୍ମହାତ୍ମା ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଜାପତିଃ। ପୁରାଣଦେଵୋଥ ତଥା ପ୍ରଚକ୍ରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତଵୈଶ୍ଵାନରତୁଲ୍ଯତେଜାଃ
ସନତ୍କୁମାର, ମହାନ୍ ମନୁ, ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି, ପୁରାତନ ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ସମାନ।
ପୁରା କମଲଜାତସ୍ଯ ସ୍ଵପତସ୍ତସ୍ଯ କୋଟରେ। ପୁଷ୍କରେ ଯତ୍ର ସଂଭୂତା ଦେଵା ଋଷିଗଣାସ୍ତଥା
ପୁରୁଣା କଥା, କମଳର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି କମଳଜ ଶୁଏଥିଲେ, ସେଠି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଏଷ ପୌଷ୍କରକୋ ନାମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ପୁରାଣଂ କଥ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଵେଦସ୍ମୃତିସୁସଂହିତଂ
ଏହି ପୌଷ୍କରକ ନାମକ ପ୍ରକାଶ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର, ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଯେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଵରାହସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତିମୁଖଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ଵିରିଂଚିନଃ। ସହାଯାର୍ଥଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରାହଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ
ବରାହ, ଯିଏ ବେଦର ମୁଖ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପୁଷ୍କରେ କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥଂ କୋକାମୁଖଂ ହି ତତ୍। ଵେଦପାଦୋ ଯୂପଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ କ୍ରତୁହସ୍ତଶ୍ଚିତୀମୁଖଃ
ପୁଷ୍କରରେ କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି, ସେ ବେଦକୁ ପାଦ, ଯୂପକୁ ଦାଢ଼ି, କ୍ରତୁକୁ ହାତ, ଓ ଚିତିକୁ ମୁଖ କରି ଦୃଢ଼ ହେଲେ।
ଅଗ୍ନିଜିହ୍ଵୋ ଦର୍ଭରୋମା ବ୍ରହ୍ମଶୀର୍ଷୋ ମହାତପାଃ। ଅହୋରାତ୍ରେକ୍ଷଣୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଵେଦାଂଗଃ ଶ୍ରୁତିଭୂଷଣଃ
ଯାହାଙ୍କର ଜିଭ ଅଗ୍ନି, କେଶ ଦର୍ଭା ଘାସ, ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୱୀ, ଦିନ ଓ ରାତି ଯାହାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦେବତାସମ, ଶରୀର ଭାଗ ବେଦ, ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ—
ଆଜ୍ଯନାସଃ ସ୍ରୁଵତୁଂଡଃ ସାମଘୋଷସ୍ଵନୋ ମହାନ୍। ସତ୍ଯଧର୍ମମଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍କର୍ମଵିକ୍ରମସତ୍କୃତଃ
ଯାହାଙ୍କର ନାକ ଘିଅ, ଠୁଣ୍ଡି ଯଜ୍ଞ ଚମଚ, ସାମବେଦର ଗୀତ ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱର, ମହାନ୍, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରୀମାନ୍, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ—
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତନଖୋ ଧୀରଃ ପଶୁଜାନୁର୍ମଖାକୃତିଃ। ଉଦ୍ଗାତ୍ରାଂତ୍ରୋ ହୋମଲିଂଗୋ ଫଲବୀଜମହୌଷଧିଃ
ଯାହାଙ୍କର ନଖ ପାପମୋଚନ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଗୁଡ଼ା ଯଜ୍ଞ ପଶୁ, ଆକୃତି ଯଜ୍ଞର ରୂପ, ଅନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଗାତା ପୁରୋହିତ, ଚିହ୍ନ ହୋମ, ଫଳ, ବୀଜ ଓ ମହାଔଷଧି ସ୍ୱରୂପ—
ଵାଯ୍ଵଂତରାତ୍ମା ମଂତ୍ରାସ୍ଥିରାପସ୍ଫିକ୍ସୋମଶୋଣିତଃ। ଵେଦସ୍କଂଧୋ ହଵିର୍ଗଂଧୋ ହଵ୍ଯକଵ୍ଯାତିଵେଗଵାନ୍
ଯାହାଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବାୟୁ, ମନ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼, ପିଛାଳି ଜଳ, ରକ୍ତ ସୋମ, କନ୍ଧ ବେଦ, ଗନ୍ଧ ହବିଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅତିଶୟ ଦାତା—
ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶକାଯୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ନାନାଦୀକ୍ଷାଭିରର୍ଚିତଃ। ଦକ୍ଷିଣାହୃଦଯୋ ଯୋଗୀ ମହାସତ୍ରମଯୋ ମହାନ୍
ଯାହାଙ୍କର ଶରୀର ପୂର୍ବ ଅଲ୍ତାର, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବିଭିନ୍ନ ଦୀକ୍ଷାରେ ପୂଜିତ, ହୃଦୟ ଦକ୍ଷିଣ, ଯୋଗୀ, ମହାଯଜ୍ଞର ଅବତାର, ମହାନ୍—
ଉପାକର୍ମେଷ୍ଟିରୁଚିରଃ ପ୍ରଵର୍ଗ୍ଯାଵର୍ତଭୂଷଣଃ। ଛାଯାପତ୍ନୀସହାଯୋ ଵୈ ମଣିଶୃଂଗମିଵୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଉପକର୍ମରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ପାତ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଶୋଭିତ, ଛାୟାପତ୍ନୀ ସହିତ, ମଣିର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ—
ସର୍ଵଲୋକହିତାତ୍ମା ଯୋ ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯାଭ୍ଯୁଜ୍ଜହାରଗାମ୍। ତତଃ ସ୍ଵସ୍ଥାନମାନୀଯ ପୃଥିଵୀଂ ପୃଥିଵୀଧରଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳରେ ନିବେଶିତ ଆତ୍ମା, ଦାଢ଼ିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ପରେ ସେଉଁଠି ସ୍ଥାପନ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କଲେ—
ତତୋ ଜଗାମ ନିର୍ଵାଣଂ ପୃଥିଵୀଧାରଣାଦ୍ଧରିଃ। ଏଵମାଦିଵରାହେଣ ଧୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହିତାର୍ଥିନା
ତାପରେ ହରି, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରି, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ବରାହ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ, ପୃଥିବୀ ଧରାଗତ ହେଲା—
ଉଦ୍ଧୃତା ପୁଷ୍କରେ ପୃଥ୍ଵୀ ସାଗରାଂବୁଗତା ପୁରା। ଵୃତଃ ଶମଦମାଭ୍ଯାଂ ଯୋ ଦିଵ୍ଯେ କୋକାମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ
ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସାଗରରେ ବିଲୀନ ପୃଥିବୀ, ପଦ୍ମରେ ଉଠାଯାଇଥିଲା; ଶାନ୍ତି ଓ ଦମ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଦିବ୍ୟ କୋକାମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—
ଆଦିତ୍ଯୈର୍ଵସୁଭିଃ ସାଧ୍ଯୈର୍ମରୁଦ୍ଭିର୍ଦୈଵତୈଃ ସହ। ରୁଦ୍ରୈର୍ଵିଶ୍ଵସହାଯୈଶ୍ଚ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସକିନ୍ନରୈଃ
ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱସହାୟ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, କିନ୍ନରମାନେ ସହିତ—
ଦିଗ୍ଭିର୍ଵିଦିଗ୍ଭିଃ ପୃଥିଵୀ ନଦୀଭିଃ ସହ ସାଗରୈଃ। ଚରାଚରଗୁରୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂଵରଃ
ଦିଗ୍ ଓ ବିଦିଗ୍, ପୃଥିବୀ, ନଦୀ ଓ ସାଗରମାନେ ସହିତ, ଚରାଚରର ଗୁରୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ କୋକାମୁଖଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ। ପାଲନୀଯଂ ସଦା ଗୋପ୍ଯଂ ରକ୍ଷା କାର୍ଯା ମଖେ ତ୍ଵିହ
କହିଲେ: 'କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥକୁ ତୁମେ ସଦା ରକ୍ଷା କର; ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଓ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଦରକାର।'
ଏଵଂ କରିଷ୍ଯେ ଭଗଵଂସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମାଣମୁକ୍ତଵାନ୍। ଉଵାଚ ତଂ ପୁନର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦେଵଂ ପୁରଃ ସ୍ଥିତମ୍
'ଏପରି ମୁଁ କରିବି, ଭଗବନ୍,' ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା, ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—
ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମୋ ଦେଵସ୍ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମୋ ଗୁରୁଃ। ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମଂ ଧାମ ଶକ୍ରାଦୀନାଂ ସୁରୋତ୍ତମ
'ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁରୁ, ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।'
ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲାମଲପଦ୍ମାକ୍ଷ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ କ୍ଷଯାଵହ। ଯଥା ଯଜ୍ଞେନ ମେ ଧ୍ଵଂସୋ ଦାନଵୈଶ୍ଚ ଵିଧୀଯତେ
'ପୁରା ଖିଲିଥିବା ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ନଶ୍ୱନ କରୁଥିବା, ଯେପରି ମୋର ଯଜ୍ଞ ଦାନବମାନେ ନଶ୍ୱନ କରେ, ସେପରି ତୁମେ କର।'
ତଥା ତ୍ଵଯା ଵିଧାତଵ୍ଯଂ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ନମୋସ୍ତୁ ତେ। ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ। ଭଯଂ ତ୍ଯଜସ୍ଵ ଦେଵେଶ କ୍ଷଯଂ ନେଷ୍ଯାମି ଦାନଵାନ୍
'ଏପରି ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ, ଯେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ନମନ କରୁଛି।' ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: 'ଦେବତାଙ୍କର ନାଥ, ଭୟ ଛାଡ଼; ମୁଁ ଦାନବମାନେ ନଶ୍ୱନ କରିଦେବି।'
ଯେ ଚାନ୍ତେ ଵିଘ୍ନକର୍ତାରୋ ଯାତୁଧାନାସ୍ତଥାଽସୁରାଃ। ଘାତଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵାନ୍ସ୍ଵସ୍ତି ତିଷ୍ଠ ପିତାମହ
'ଯେମାନେ ଶେଷରେ ବାଧା ଦେଇଥିବେ, ଯାତୁଧାନ ଓ ଅସୁରମାନେ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଦେବି; ପିତାମହ, ନିର୍ଭୟ ରୁହ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ସାହାଯ୍ଯେନ କୃତକ୍ଷଣଃ। ପ୍ରଵଵୁଶ୍ଚ ଶିଵା ଵାତାଃ ପ୍ରସନ୍ନାଶ୍ଚ ଦିଶୋ ଦଶ
ଏପରି କହି, ସେଠାରେ ଥିଲେ, ସହଯୋଗ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଶୁଭ ପବନ ବହିଲା, ଦଶ ଦିଗ ନିର୍ମଳ ହେଲା।
ସୁପ୍ରଭାଣି ଚ ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଚଂଦ୍ରଂ ଚକ୍ରୁଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ନ ଵିଗ୍ରହଂ ଗ୍ରହାଶ୍ଚକ୍ରୁଃ ପ୍ରସେଦୁଶ୍ଚାପି ସିଂଧଵଃ
ଦୀପ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକମାନେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ; ଗ୍ରହମାନେ କୌଣସି କ୍ଷତି କରିଲେ ନାହିଁ, ସମୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଇ ରହିଲେ।
ନୀରଜସ୍କା ଭୂମିରାସୀତ୍ସକଲା ହ୍ଲାଦଦାସ୍ତ୍ଵପଃ। ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵମାର୍ଗଂ ସରିତୋ ନାପି ଚୁକ୍ଷୁଭୁରର୍ଣଵାଃ
ଭୂମି ଧୂଳିହୀନ ହେଲା, ପାଣି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ନଦୀମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ବହିଲେ, ସମୁଦ୍ର ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଆସନ୍ଶୁଭାନୀଂଦ୍ରିଯାଣି ନରାଣାମଂତରାତ୍ମନାମ୍। ମହର୍ଷଯୋ ଵୀତଶୋକା ଵେଦାନୁଚ୍ଚୈରଵାଚଯନ୍
ଲୋକମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶୁଭ ହେଲା; ମହାର୍ଷିମାନେ ଶୋକରହିତ ହୋଇ, ବେଦକୁ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ପାଠ କଲେ।
ଯଜ୍ଞେ ତସ୍ମିନ୍ହଵିଃ ପାକେ ଶିଵା ଆସଂଶ୍ଚ ପାଵକାଃ। ପ୍ରଵୃତ୍ତଧର୍ମସଦ୍ଵୃତ୍ତା ଲୋକା ମୁଦିତମାନସାଃ
ସେ ଯଜ୍ଞରେ ହବି ଦେବାବେଳେ ଅଗ୍ନି ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଲା; ଲୋକମାନେ ଧର୍ମ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟବହାରରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଥିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵାରିନିଧନା ଗିରଃ। ତତୋ ଦେଵାଃ ସମାଯାତା ଦାନଵା ରାକ୍ଷସୈସ୍ସହ
ସତ୍ୟବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ନାଶ ହେବା ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ।
ଭୂତପ୍ରେତପିଶାଚାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ତତ୍ରାଗତାଃ କ୍ରମାତ୍। ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାଗଣାଃ
ସମସ୍ତ ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସିଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।