ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପ୍ରଶ୍ନଭାରୋ ମହାନେଷ ତ୍ଵଯୋକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ଯଃ। ଯଥାଶକ୍ତି ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ପରଂ ଯଶଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଟି ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସଂପର୍କିତ। ମୋ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଏହା ବିଷୟରେ କହିବି—ତୁମେ ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଶୁଣ।
ସହସ୍ରାସ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ସହସ୍ରଚରଣଂ ଚ ଯମ୍। ସହସ୍ରଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ସହସ୍ରକରମଵ୍ଯଯମ୍
ଯାହା ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରୁଛ, ସେ ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର କାନ୍, ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ଅବିନାଶୀ।
ସହସ୍ରଜିହ୍ଵଂ ସାହସ୍ରଂ ସହସ୍ରପରମଂ ପ୍ରଭୁଂ। ସହସ୍ରଦଂ ସହସ୍ରାଦିଂ ସହସ୍ରଭୁଜମଵ୍ଯଯମ୍
ତାଙ୍କର ହଜାର ଜିହ୍ବା, ହଜାର ଶକ୍ତି, ସେ ହଜାର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ହଜାର ଦେବାଳୁ, ହଜାର ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା, ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ଅବିନାଶୀ।
ହଵନଂ ସଵନଂ ଚୈଵ ହଵ୍ଯଂ ହୋତାରମେଵ ଚ। ପାତ୍ରାଣି ଚ ପଵିତ୍ରାଣି ଵେଦୀଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚରୁଂ ସ୍ରୁଵମ୍
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହବିଷ୍ୟ, ସବନ, ହବ୍ୟ, ହୋତା, ପାତ୍ର, ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ, ବେଦୀ, ଦୀକ୍ଷା, ଚରୁ, ଓ ସ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ।
ସ୍ରୁକ୍ସୋମମଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଂ ଦକ୍ଷିଣା ଧନମ୍। ଅଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ସାମଗଂ ଵିପ୍ରଂ ସଦସ୍ଯାନ୍ସଦନଂ ସଦଃ
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ରୁକ୍, ସୋମ, ଅବଭୃଥ୍ ସ୍ନାନ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ, ଦକ୍ଷିଣା, ଧନ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ସାମଗ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହାୟକ, ସଭା, ଓ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ।
ଯୂପଂ ସମିତ୍କୁଶଂ ଦର୍ଵୀ ଚମସୋଲୂଖଲାନି ଚ। ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶଂ ଯଜ୍ଞଭୂମିଂ ଚ ହୋତାରଂ ବନ୍ଧନଂ ଚ ଯତ୍
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଯୂପ, ସମିଦ୍, କୁଶ, ଦର୍ଭୀ, ଚମସ, ଉଲୂଖଳ, ପୂର୍ବ ଦିଗର ବାଡ଼, ଯଜ୍ଞଭୂମି, ହୋତା, ଓ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଯାହା କିଛି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ହ୍ରସ୍ଵାନ୍ଯତିପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରମାଣସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଵାଜାଶ୍ଚ ସ୍ଥଂଡିଲାନି କୁଶାସ୍ତଥା
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଛୋଟ ଓ ବଡ଼ ମାପ, ନିଶ୍ଚିତ ମାନ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଘୋଡ଼ା, ସ୍ଥଳୀ, ଓ କୁଶ ଗଛ ମଧ୍ୟ।
ମଂତ୍ରଂ ଯଜ୍ଞଂ ଚ ହଵନଂ ଵହ୍ନିଭାଗଂ ଭଵଂ ଚ ଯଂ। ଅଗ୍ରେଭୁଜଂ ହୋମଭୁଜଂ ଶୁଭାର୍ଚିଷମୁଦାଯୁଧଂ
ସେ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ହବିଷ୍ୟ, ଅଗ୍ନିର ଅଂଶ, ସମସ୍ତ ଭୂତର ମୂଳ, ପ୍ରଥମ ଭୋକ୍ତା, ହୋମର ଉପଭୋକ୍ତା, ଶୁଭ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ।
ଆହୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଵିପ୍ରା ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ ଶାଶ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଯାଂ ପୃଚ୍ଛସି ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯାଂ ଦିଵ୍ଯାମିମାଂ କଥାଂ
ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ଯଜ୍ଞ; ଏହି ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ କଥା, ହେ ମହାରାଜ, ଯାହା ତୁମେ ପଚାରିଛ।
ଯଦର୍ଥଂ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମୌ ଯଜ୍ଞମଥାକରୋତ୍। ହିତାର୍ଥଂ ସୁରମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଲୋକାନାଂ ପ୍ରଭଵାଯ ଚ
ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ—ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ, ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ।
ବ୍ରହ୍ମାଥ କପିଲଶ୍ଚୈଵ ପରମେଷ୍ଠୀ ତଥୈଵ ଚ। ଦେଵାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତ୍ର୍ଯଂବକଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ୫୦ 1.16.
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, କପିଳ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ଦେବତାମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ତ୍ରୟମ୍ବକ।
ସନତ୍କୁମାରଶ୍ଚ ମହାନୁଭାଵୋ ମନୁର୍ମହାତ୍ମା ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଜାପତିଃ। ପୁରାଣଦେଵୋଥ ତଥା ପ୍ରଚକ୍ରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତଵୈଶ୍ଵାନରତୁଲ୍ଯତେଜାଃ
ସନତ୍କୁମାର, ମହାନ୍ ମନୁ, ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି, ପୁରାତନ ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ସମାନ।
ପୁରା କମଲଜାତସ୍ଯ ସ୍ଵପତସ୍ତସ୍ଯ କୋଟରେ। ପୁଷ୍କରେ ଯତ୍ର ସଂଭୂତା ଦେଵା ଋଷିଗଣାସ୍ତଥା
ପୁରୁଣା କଥା, କମଳର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି କମଳଜ ଶୁଏଥିଲେ, ସେଠି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଏଷ ପୌଷ୍କରକୋ ନାମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ପୁରାଣଂ କଥ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଵେଦସ୍ମୃତିସୁସଂହିତଂ
ଏହି ପୌଷ୍କରକ ନାମକ ପ୍ରକାଶ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର, ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଯେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଵରାହସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତିମୁଖଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ଵିରିଂଚିନଃ। ସହାଯାର୍ଥଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରାହଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ
ବରାହ, ଯିଏ ବେଦର ମୁଖ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପୁଷ୍କରେ କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥଂ କୋକାମୁଖଂ ହି ତତ୍। ଵେଦପାଦୋ ଯୂପଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ କ୍ରତୁହସ୍ତଶ୍ଚିତୀମୁଖଃ
ପୁଷ୍କରରେ କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି, ସେ ବେଦକୁ ପାଦ, ଯୂପକୁ ଦାଢ଼ି, କ୍ରତୁକୁ ହାତ, ଓ ଚିତିକୁ ମୁଖ କରି ଦୃଢ଼ ହେଲେ।
ଅଗ୍ନିଜିହ୍ଵୋ ଦର୍ଭରୋମା ବ୍ରହ୍ମଶୀର୍ଷୋ ମହାତପାଃ। ଅହୋରାତ୍ରେକ୍ଷଣୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଵେଦାଂଗଃ ଶ୍ରୁତିଭୂଷଣଃ
ଯାହାଙ୍କର ଜିଭ ଅଗ୍ନି, କେଶ ଦର୍ଭା ଘାସ, ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୱୀ, ଦିନ ଓ ରାତି ଯାହାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦେବତାସମ, ଶରୀର ଭାଗ ବେଦ, ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ—
ଆଜ୍ଯନାସଃ ସ୍ରୁଵତୁଂଡଃ ସାମଘୋଷସ୍ଵନୋ ମହାନ୍। ସତ୍ଯଧର୍ମମଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍କର୍ମଵିକ୍ରମସତ୍କୃତଃ
ଯାହାଙ୍କର ନାକ ଘିଅ, ଠୁଣ୍ଡି ଯଜ୍ଞ ଚମଚ, ସାମବେଦର ଗୀତ ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱର, ମହାନ୍, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରୀମାନ୍, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ—
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତନଖୋ ଧୀରଃ ପଶୁଜାନୁର୍ମଖାକୃତିଃ। ଉଦ୍ଗାତ୍ରାଂତ୍ରୋ ହୋମଲିଂଗୋ ଫଲବୀଜମହୌଷଧିଃ
ଯାହାଙ୍କର ନଖ ପାପମୋଚନ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଗୁଡ଼ା ଯଜ୍ଞ ପଶୁ, ଆକୃତି ଯଜ୍ଞର ରୂପ, ଅନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଗାତା ପୁରୋହିତ, ଚିହ୍ନ ହୋମ, ଫଳ, ବୀଜ ଓ ମହାଔଷଧି ସ୍ୱରୂପ—
ଵାଯ୍ଵଂତରାତ୍ମା ମଂତ୍ରାସ୍ଥିରାପସ୍ଫିକ୍ସୋମଶୋଣିତଃ। ଵେଦସ୍କଂଧୋ ହଵିର୍ଗଂଧୋ ହଵ୍ଯକଵ୍ଯାତିଵେଗଵାନ୍
ଯାହାଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବାୟୁ, ମନ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼, ପିଛାଳି ଜଳ, ରକ୍ତ ସୋମ, କନ୍ଧ ବେଦ, ଗନ୍ଧ ହବିଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅତିଶୟ ଦାତା—
ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶକାଯୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ନାନାଦୀକ୍ଷାଭିରର୍ଚିତଃ। ଦକ୍ଷିଣାହୃଦଯୋ ଯୋଗୀ ମହାସତ୍ରମଯୋ ମହାନ୍
ଯାହାଙ୍କର ଶରୀର ପୂର୍ବ ଅଲ୍ତାର, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବିଭିନ୍ନ ଦୀକ୍ଷାରେ ପୂଜିତ, ହୃଦୟ ଦକ୍ଷିଣ, ଯୋଗୀ, ମହାଯଜ୍ଞର ଅବତାର, ମହାନ୍—
ଉପାକର୍ମେଷ୍ଟିରୁଚିରଃ ପ୍ରଵର୍ଗ୍ଯାଵର୍ତଭୂଷଣଃ। ଛାଯାପତ୍ନୀସହାଯୋ ଵୈ ମଣିଶୃଂଗମିଵୋଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଉପକର୍ମରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ପାତ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଶୋଭିତ, ଛାୟାପତ୍ନୀ ସହିତ, ମଣିର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ—
ସର୍ଵଲୋକହିତାତ୍ମା ଯୋ ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯାଭ୍ଯୁଜ୍ଜହାରଗାମ୍। ତତଃ ସ୍ଵସ୍ଥାନମାନୀଯ ପୃଥିଵୀଂ ପୃଥିଵୀଧରଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳରେ ନିବେଶିତ ଆତ୍ମା, ଦାଢ଼ିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ପରେ ସେଉଁଠି ସ୍ଥାପନ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କଲେ—
ତତୋ ଜଗାମ ନିର୍ଵାଣଂ ପୃଥିଵୀଧାରଣାଦ୍ଧରିଃ। ଏଵମାଦିଵରାହେଣ ଧୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହିତାର୍ଥିନା
ତାପରେ ହରି, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରି, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ବରାହ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ, ପୃଥିବୀ ଧରାଗତ ହେଲା—
ଉଦ୍ଧୃତା ପୁଷ୍କରେ ପୃଥ୍ଵୀ ସାଗରାଂବୁଗତା ପୁରା। ଵୃତଃ ଶମଦମାଭ୍ଯାଂ ଯୋ ଦିଵ୍ଯେ କୋକାମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ
ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସାଗରରେ ବିଲୀନ ପୃଥିବୀ, ପଦ୍ମରେ ଉଠାଯାଇଥିଲା; ଶାନ୍ତି ଓ ଦମ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଦିବ୍ୟ କୋକାମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—
ଆଦିତ୍ଯୈର୍ଵସୁଭିଃ ସାଧ୍ଯୈର୍ମରୁଦ୍ଭିର୍ଦୈଵତୈଃ ସହ। ରୁଦ୍ରୈର୍ଵିଶ୍ଵସହାଯୈଶ୍ଚ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସକିନ୍ନରୈଃ
ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱସହାୟ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, କିନ୍ନରମାନେ ସହିତ—
ଦିଗ୍ଭିର୍ଵିଦିଗ୍ଭିଃ ପୃଥିଵୀ ନଦୀଭିଃ ସହ ସାଗରୈଃ। ଚରାଚରଗୁରୁଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂଵରଃ
ଦିଗ୍ ଓ ବିଦିଗ୍, ପୃଥିବୀ, ନଦୀ ଓ ସାଗରମାନେ ସହିତ, ଚରାଚରର ଗୁରୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ କୋକାମୁଖଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ। ପାଲନୀଯଂ ସଦା ଗୋପ୍ଯଂ ରକ୍ଷା କାର୍ଯା ମଖେ ତ୍ଵିହ
କହିଲେ: 'କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥକୁ ତୁମେ ସଦା ରକ୍ଷା କର; ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଓ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଦରକାର।'
ଏଵଂ କରିଷ୍ଯେ ଭଗଵଂସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମାଣମୁକ୍ତଵାନ୍। ଉଵାଚ ତଂ ପୁନର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦେଵଂ ପୁରଃ ସ୍ଥିତମ୍
'ଏପରି ମୁଁ କରିବି, ଭଗବନ୍,' ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା, ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—
ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମୋ ଦେଵସ୍ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମୋ ଗୁରୁଃ। ତ୍ଵଂ ହି ମେ ପରମଂ ଧାମ ଶକ୍ରାଦୀନାଂ ସୁରୋତ୍ତମ
'ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁରୁ, ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।'