ଋତଵଃ କାଲଯୋଗାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପୁରା। ଆଯୁଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯପଚଯଂ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପସୌଷ୍ଠଵମ୍
ଋତୁ, କାଳର ଯୋଗ, ପ୍ରାଚୀନ ତିନି ପ୍ରକାରର ମାପ, ଆୟୁଷ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, କ୍ଷୟ, ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ—
ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଂ ତ୍ରୀଣି କର୍ମାଣି ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ
ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଲୋକ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ, ତିନିଟି ଅଗ୍ନି; ତିନି ପ୍ରକାରର କାଳ, ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଗୁଣ—
ସୃଷ୍ଟା ଲୋକାଃ ପରାଃ ସ୍ରଷ୍ଟ୍ରା ଯେ ଚାନ୍ଯେନଲ୍ପଚେତସା। ଯା ଗତିର୍ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାଂ ଯା ଗତିଃ ପାପକର୍ମଣାଂ
ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଲୋକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାମାନେ କେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ଅପକର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ କେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି—
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା। ଚତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚତୁରାଶ୍ରମସଂଶ୍ରଯଃ
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ; ଚାରି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିବା, ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ—
ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ। ଯଃ ପରଂ ପରତଃ ପ୍ରାହ ପରଂ ଯଃ ପରମାତ୍ମଵାନ୍
ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ୟୋତିରୂପେ ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ଶୁଣାଯାନ୍ତି; ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମ ପରେ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ପରମ ଆତ୍ମା ଧାରଣ କରନ୍ତି—
ସେତୁର୍ଯୋ ଲୋକସେତୂନାଂ ମେଧ୍ଯୋ ଯୋ ମେଧ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ଯଃ ପ୍ରଭୁଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେତୁ, ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର; ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ—
ଅସୁଭୂତଶ୍ଚ ଭୂତାନାମଗ୍ନିଭୂତୋଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍। ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋଭୂତସ୍ତପୋଭୂତସ୍ତପସ୍ଵିନାମ୍
ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଅଗ୍ନିର ତେଜ; ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୱା—
ଵିନଯୋ ନଯଵୃତ୍ତୀନାଂ ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମପି। ଇତ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵମଖିଲାନ୍ସୃଜନ୍ଲୋକପିତାମହଃ
ନୟ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନୟ, ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞାଦ୍ଗତିଂ କାମନ୍ଵୈଚ୍ଛତ୍କଥଂ ଯଜ୍ଞେ ମତିଃ କୃତା। ଏଷ ମେ ସଂଶଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେଷ ମେ ସଂଶଯଃ ପରଃ
ସେ କିପରି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଚାହିଲେ ଏବଂ କିପରି ତାଙ୍କର ମନ ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥିଲା? ଏହି କଥା ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ।
ଆଶ୍ଚର୍ଯଃ ପରମୋ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵୈର୍ଦୈତ୍ଯୈଶ୍ଚ ପଠ୍ଯତେ। କର୍ମଣାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତୋପି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ରହ୍ମା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଢ଼ନ୍ତି; କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପ୍ରଶ୍ନଭାରୋ ମହାନେଷ ତ୍ଵଯୋକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚ ଯଃ। ଯଥାଶକ୍ତି ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ପରଂ ଯଶଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଟି ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସଂପର୍କିତ। ମୋ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଏହା ବିଷୟରେ କହିବି—ତୁମେ ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ଶୁଣ।
ସହସ୍ରାସ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ସହସ୍ରଚରଣଂ ଚ ଯମ୍। ସହସ୍ରଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ସହସ୍ରକରମଵ୍ଯଯମ୍
ଯାହା ବିଷୟରେ ତୁମେ ପଚାରୁଛ, ସେ ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର କାନ୍, ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ଅବିନାଶୀ।
ସହସ୍ରଜିହ୍ଵଂ ସାହସ୍ରଂ ସହସ୍ରପରମଂ ପ୍ରଭୁଂ। ସହସ୍ରଦଂ ସହସ୍ରାଦିଂ ସହସ୍ରଭୁଜମଵ୍ଯଯମ୍
ତାଙ୍କର ହଜାର ଜିହ୍ବା, ହଜାର ଶକ୍ତି, ସେ ହଜାର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ, ହଜାର ଦେବାଳୁ, ହଜାର ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା, ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ଅବିନାଶୀ।
ହଵନଂ ସଵନଂ ଚୈଵ ହଵ୍ଯଂ ହୋତାରମେଵ ଚ। ପାତ୍ରାଣି ଚ ପଵିତ୍ରାଣି ଵେଦୀଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ଚରୁଂ ସ୍ରୁଵମ୍
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହବିଷ୍ୟ, ସବନ, ହବ୍ୟ, ହୋତା, ପାତ୍ର, ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ, ବେଦୀ, ଦୀକ୍ଷା, ଚରୁ, ଓ ସ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ।
ସ୍ରୁକ୍ସୋମମଵଭୃଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଂ ଦକ୍ଷିଣା ଧନମ୍। ଅଦ୍ଧ୍ଵର୍ଯୁଂ ସାମଗଂ ଵିପ୍ରଂ ସଦସ୍ଯାନ୍ସଦନଂ ସଦଃ
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ରୁକ୍, ସୋମ, ଅବଭୃଥ୍ ସ୍ନାନ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ, ଦକ୍ଷିଣା, ଧନ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ସାମଗ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହାୟକ, ସଭା, ଓ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ।
ଯୂପଂ ସମିତ୍କୁଶଂ ଦର୍ଵୀ ଚମସୋଲୂଖଲାନି ଚ। ପ୍ରାଗ୍ଵଂଶଂ ଯଜ୍ଞଭୂମିଂ ଚ ହୋତାରଂ ବନ୍ଧନଂ ଚ ଯତ୍
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଯୂପ, ସମିଦ୍, କୁଶ, ଦର୍ଭୀ, ଚମସ, ଉଲୂଖଳ, ପୂର୍ବ ଦିଗର ବାଡ଼, ଯଜ୍ଞଭୂମି, ହୋତା, ଓ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଯାହା କିଛି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ହ୍ରସ୍ଵାନ୍ଯତିପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରମାଣସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଵାଜାଶ୍ଚ ସ୍ଥଂଡିଲାନି କୁଶାସ୍ତଥା
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଛୋଟ ଓ ବଡ଼ ମାପ, ନିଶ୍ଚିତ ମାନ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଘୋଡ଼ା, ସ୍ଥଳୀ, ଓ କୁଶ ଗଛ ମଧ୍ୟ।
ମଂତ୍ରଂ ଯଜ୍ଞଂ ଚ ହଵନଂ ଵହ୍ନିଭାଗଂ ଭଵଂ ଚ ଯଂ। ଅଗ୍ରେଭୁଜଂ ହୋମଭୁଜଂ ଶୁଭାର୍ଚିଷମୁଦାଯୁଧଂ
ସେ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ହବିଷ୍ୟ, ଅଗ୍ନିର ଅଂଶ, ସମସ୍ତ ଭୂତର ମୂଳ, ପ୍ରଥମ ଭୋକ୍ତା, ହୋମର ଉପଭୋକ୍ତା, ଶୁଭ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ।
ଆହୁର୍ଵେଦଵିଦୋ ଵିପ୍ରା ଯୋ ଯଜ୍ଞଃ ଶାଶ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଯାଂ ପୃଚ୍ଛସି ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯାଂ ଦିଵ୍ଯାମିମାଂ କଥାଂ
ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ଯଜ୍ଞ; ଏହି ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ କଥା, ହେ ମହାରାଜ, ଯାହା ତୁମେ ପଚାରିଛ।
ଯଦର୍ଥଂ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମୌ ଯଜ୍ଞମଥାକରୋତ୍। ହିତାର୍ଥଂ ସୁରମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଲୋକାନାଂ ପ୍ରଭଵାଯ ଚ
ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ—ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ, ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ।
ବ୍ରହ୍ମାଥ କପିଲଶ୍ଚୈଵ ପରମେଷ୍ଠୀ ତଥୈଵ ଚ। ଦେଵାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତ୍ର୍ଯଂବକଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ୫୦ 1.16.
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, କପିଳ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ଦେବତାମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ତ୍ରୟମ୍ବକ।
ସନତ୍କୁମାରଶ୍ଚ ମହାନୁଭାଵୋ ମନୁର୍ମହାତ୍ମା ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଜାପତିଃ। ପୁରାଣଦେଵୋଥ ତଥା ପ୍ରଚକ୍ରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତଵୈଶ୍ଵାନରତୁଲ୍ଯତେଜାଃ
ସନତ୍କୁମାର, ମହାନ୍ ମନୁ, ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି, ପୁରାତନ ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ସମାନ।
ପୁରା କମଲଜାତସ୍ଯ ସ୍ଵପତସ୍ତସ୍ଯ କୋଟରେ। ପୁଷ୍କରେ ଯତ୍ର ସଂଭୂତା ଦେଵା ଋଷିଗଣାସ୍ତଥା
ପୁରୁଣା କଥା, କମଳର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି କମଳଜ ଶୁଏଥିଲେ, ସେଠି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଏଷ ପୌଷ୍କରକୋ ନାମ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ମହାତ୍ମନଃ। ପୁରାଣଂ କଥ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଵେଦସ୍ମୃତିସୁସଂହିତଂ
ଏହି ପୌଷ୍କରକ ନାମକ ପ୍ରକାଶ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର, ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଯେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ଵରାହସ୍ତୁ ଶ୍ରୁତିମୁଖଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ଵିରିଂଚିନଃ। ସହାଯାର୍ଥଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରାହଂ ରୂପମାସ୍ଥିତଃ
ବରାହ, ଯିଏ ବେଦର ମୁଖ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପୁଷ୍କରେ କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥଂ କୋକାମୁଖଂ ହି ତତ୍। ଵେଦପାଦୋ ଯୂପଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ କ୍ରତୁହସ୍ତଶ୍ଚିତୀମୁଖଃ
ପୁଷ୍କରରେ କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି, ସେ ବେଦକୁ ପାଦ, ଯୂପକୁ ଦାଢ଼ି, କ୍ରତୁକୁ ହାତ, ଓ ଚିତିକୁ ମୁଖ କରି ଦୃଢ଼ ହେଲେ।
ଅଗ୍ନିଜିହ୍ଵୋ ଦର୍ଭରୋମା ବ୍ରହ୍ମଶୀର୍ଷୋ ମହାତପାଃ। ଅହୋରାତ୍ରେକ୍ଷଣୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଵେଦାଂଗଃ ଶ୍ରୁତିଭୂଷଣଃ
ଯାହାଙ୍କର ଜିଭ ଅଗ୍ନି, କେଶ ଦର୍ଭା ଘାସ, ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୱୀ, ଦିନ ଓ ରାତି ଯାହାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦେବତାସମ, ଶରୀର ଭାଗ ବେଦ, ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ—
ଆଜ୍ଯନାସଃ ସ୍ରୁଵତୁଂଡଃ ସାମଘୋଷସ୍ଵନୋ ମହାନ୍। ସତ୍ଯଧର୍ମମଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍କର୍ମଵିକ୍ରମସତ୍କୃତଃ
ଯାହାଙ୍କର ନାକ ଘିଅ, ଠୁଣ୍ଡି ଯଜ୍ଞ ଚମଚ, ସାମବେଦର ଗୀତ ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱର, ମହାନ୍, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରୀମାନ୍, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ—
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତନଖୋ ଧୀରଃ ପଶୁଜାନୁର୍ମଖାକୃତିଃ। ଉଦ୍ଗାତ୍ରାଂତ୍ରୋ ହୋମଲିଂଗୋ ଫଲବୀଜମହୌଷଧିଃ
ଯାହାଙ୍କର ନଖ ପାପମୋଚନ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଗୁଡ଼ା ଯଜ୍ଞ ପଶୁ, ଆକୃତି ଯଜ୍ଞର ରୂପ, ଅନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଗାତା ପୁରୋହିତ, ଚିହ୍ନ ହୋମ, ଫଳ, ବୀଜ ଓ ମହାଔଷଧି ସ୍ୱରୂପ—
ଵାଯ୍ଵଂତରାତ୍ମା ମଂତ୍ରାସ୍ଥିରାପସ୍ଫିକ୍ସୋମଶୋଣିତଃ। ଵେଦସ୍କଂଧୋ ହଵିର୍ଗଂଧୋ ହଵ୍ଯକଵ୍ଯାତିଵେଗଵାନ୍
ଯାହାଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବାୟୁ, ମନ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼, ପିଛାଳି ଜଳ, ରକ୍ତ ସୋମ, କନ୍ଧ ବେଦ, ଗନ୍ଧ ହବିଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅତିଶୟ ଦାତା—