କୃତଶ୍ଚାନେନ ଵୈ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଂ ଶଂସିତୁମର୍ହସି। ଶତରୂପା ଚ ଯା ନାରୀ ସାଵିତ୍ରୀ ସା ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ
ସେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଭଲଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଏଠି ଯିଏ ଶତରୂପା ନାମକ ନାରୀ, ସେଠି ସାବିତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାର୍ଯା ସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଋଷୀଣାଂ ଜନନୀ ଚ ସା। ପୁଲସ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯାନ୍ମୁନୀନ୍ସପ୍ତ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯାଂସ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତୀନ୍
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଋଷିମାନଙ୍କର ମାତା ମଧ୍ୟ ଅଟେ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ସାତି ମୁନି ଓ ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵାଦୀଂଶ୍ଚ ମନୂନ୍ସାଵିତ୍ରୀ ସମଜୀଜନତ୍। ଧର୍ମପତ୍ନୀଂ ତୁ ତାଂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ରିଣୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରିଯଃ
ସାବିତ୍ରୀ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନମାତା।
ପତିଵ୍ରତାଂ ମହାଭାଗାଂ ସୁଵ୍ରତାଂ ଚାରୁହାସିନୀଂ। କଥଂ ସତୀଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭାର୍ଯାମନ୍ଯାମଵିଂଦତ
ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ହସିଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡି ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଖୋଜିଲେ?
କିଂ ନାମ୍ନୀ କିଂ ସମାଚାରା କସ୍ଯ ସା ତନଯା ଵିଭୋଃ। କ୍ଵ ସା ଦୃଷ୍ଟା ହି ଦେଵେନ କେନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରଦର୍ଶିତା
ତାଙ୍କର ନାମ କଣ, ଚରିତ୍ର କେମିତି, ସେ କାହାର ଝିଅ, ହେ ପ୍ରଭୁ? ସେ କେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଥିଲା?
କିଂ ରୂପା ସା ତୁ ଦେଵେଶୀ ଦୃଷ୍ଟା ଚିତ୍ତଵିମୋହିନୀ। ଯାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ଦେଵେଶଃ କାମସ୍ଯ ଵଶମେଯିଵାନ୍
ସେ ଦେବୀ କେମିତି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ଯାହା ଦେଖିଲେ ମନକୁ ମୋହିତ କରେ? ଯାହାକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା କାମର ବଶ ହୋଇଗଲେ?
ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ସାଵିତ୍ର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଧିକା ମୁନେ। ଯା ମୋହିତଵତୀ ଦେଵଂ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଂ ଵିଭୁମ୍
ମୁନି, ରଙ୍ଗ ଓ ରୂପରେ ସେ ସାବିତ୍ରୀଠାରୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର; ସେ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଦେଇଥିଲେ।
ଯଥା ଗୃହୀତଵାନ୍ଦେଵୋ ନାରୀଂ ତାଂ ଲୋକସୁଂଦରୀଂ। ଯଥା ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଯଜ୍ଞୋସୌ ତଥା ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତଯ
ସେ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ତା’ପରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଭଲଭାବେ କହ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସାଵିତ୍ରୀ କିଂ ଚକାର ହ। ସାଵିତ୍ର୍ଯାଂ ତୁ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା କାଂ ତୁ ଵୃତ୍ତିମଵର୍ତ୍ତତ
ସେ ନାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଖି, ସାବିତ୍ରୀ କଣ କଲେ? ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କଲେ?
ସନ୍ନିଧୌ କାନି ଵାକ୍ଯାନି ସାଵିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଣା ତଦା। ଉକ୍ତାପ୍ଯୁକ୍ତଵତୀ ଭୂଯଃ ସର୍ଵଂ ଶଂସିତୁମର୍ହସି
ସେ ସମୟରେ ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କଣ କଥା କହିଥିଲେ? କହିଥିବା କିମ୍ବା ନ କହିଥିବା, ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଏଠି ଖୋଲାସା କର।
କିଂ କୃତଂ ତତ୍ର ଯୁଷ୍ମାଭିଃ କୋପୋ ଵାଥ କ୍ଷମାପି ଵା। ଯତ୍କୃତଂ ତତ୍ର ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଯତ୍ତଵୋକ୍ତଂ ମଯା ତ୍ଵିହ
ସେଠାରେ ତୁମେ କଣ କରିଥିଲ? କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା କ୍ଷମା କରିଥିଲ କି? ଯେଉଁ କିଛି କରିଥିଲ, ଯାହା ଦେଖିଥିଲ, ଯାହା କହିଥିଲ, ସେ ସବୁ ଏଠାରେ ମୋତେ କହ।
ଵିସ୍ତରେଣେହ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯଶେଷେଣ ଵିଧେର୍ଯଜ୍ଞଵିଧିଂ ପରଂ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଚାହେଁ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ।
କର୍ମଣାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରାରଂଭୋ ହୋତ୍ରମେଵ ଚ। ହୋତୁର୍ଭକ୍ଷୋ ଯଥାଽଚାପି ପ୍ରଥମା କସ୍ଯ କାରିତା
କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହୋତା ପୁରୋହିତ କିଏ, ତାଙ୍କର ଅଂଶ କେମିତି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଅଂଶ କାହା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା—
କଥଂ ଚ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସାହାଯ୍ଯଂ କେନ କୀଦୃଶଂ। ଅମରୈର୍ଵା କୃତଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କେମିତି ସାହାଯ୍ୟ କଲେ, କିଏ କେମିତି ସାହାଯ୍ୟ କଲା, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ କଣ କାମ କଲେ—ଏହି ସବୁ ତୁମେ ମୋତେ କହ।
ଦେଵଲୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କଥଂ ମର୍ତ୍ଯମୁପାଗତଃ। ଗାର୍ହପତ୍ଯଂ ଚ ଵିଧିନା ଅନ୍ଵାହାର୍ଯଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣମ୍
ଦେବତାଙ୍କ ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଭଗବାନ କିପରି ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ? ଘରେ ରହୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ନିୟମିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣା ଅଗ୍ନି—
ଅଗ୍ନିମାହଵନୀଯଂ ଚ ଵେଦୀଂ ଚୈଵ ତଥା ସ୍ରୁଵମ୍। ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ସ୍ରୁଚଂ ଚୈଵ ଆଵଭୃଥ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ
ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ବେଦି, ହାଣ୍ଡି, ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟିବା ପାତ୍ର, ହୋମ କରିବା ଚମଚ, ଏବଂ ଆବଭୃଥ୍ୟ ଯଜ୍ଞ—
ଅଗ୍ନୀଂସ୍ତ୍ରୀଂଶ୍ଚ ଯଥା ଚକ୍ରେ ହଵ୍ଯଭାଗଵହାନ୍ହି ଵୈ। ହଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ସୁରାଂଶ୍ଚକ୍ରେ କଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ପିତୄନପି
ସେ କିପରି ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ କିପରି ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେ କିପରି ପିତୃ ଯଜ୍ଞ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—
ଭାଗାର୍ଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିନା ଯେ ଯଜ୍ଞା ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି। ଯୂପାନ୍ସମିତ୍କୁଶଂ ସୋମଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରିଧୀନପି
ଅଂଶ ପାଇଁ, ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କେଉଁଠି କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା; ଯଜ୍ଞ ଖୁଣ୍ଟ, ଜଳାଣି, ଦର୍ଭା ଘାସ, ସୋମ, ପବିତ୍ର ଜଳ, ପରିଧି କାଠ—
ଯଜ୍ଞିଯାନି ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯଥା ବ୍ରହ୍ମା ଚକାର ହ। ଵିବଭ୍ରାଜ ପୁରା ଯଶ୍ଚ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ କର୍ମଣା
ଯଜ୍ଞର ଉପକରଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ସେଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କିଏ ପିତାମହଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଥିଲେ—
କ୍ଷଣା ନିମେଷାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ଚ କଲାସ୍ତ୍ରୈକାଲ୍ଯମେଵ ଚ। ମୁହୂର୍ତାସ୍ତିଥଯୋ ମାସା ଦିନଂ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତଥା
କ୍ଷଣ, ନିମିଷ, କାଷ୍ଠା, କାଳର ଏକକ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ ଏବଂ ବର୍ଷ—
ଋତଵଃ କାଲଯୋଗାଶ୍ଚ ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପୁରା। ଆଯୁଃ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯପଚଯଂ ଲକ୍ଷଣଂ ରୂପସୌଷ୍ଠଵମ୍
ଋତୁ, କାଳର ଯୋଗ, ପ୍ରାଚୀନ ତିନି ପ୍ରକାରର ମାପ, ଆୟୁଷ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, କ୍ଷୟ, ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ—
ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରୈଵିଦ୍ଯଂ ପାଵକାସ୍ତ୍ରଯଃ। ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଂ ତ୍ରୀଣି କର୍ମାଣି ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରଯୋ ଗୁଣାଃ
ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଲୋକ, ତିନି ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାନ, ତିନିଟି ଅଗ୍ନି; ତିନି ପ୍ରକାରର କାଳ, ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନିଟି ଗୁଣ—
ସୃଷ୍ଟା ଲୋକାଃ ପରାଃ ସ୍ରଷ୍ଟ୍ରା ଯେ ଚାନ୍ଯେନଲ୍ପଚେତସା। ଯା ଗତିର୍ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାଂ ଯା ଗତିଃ ପାପକର୍ମଣାଂ
ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଲୋକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାମାନେ କେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ଅପକର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ କେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି—
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା। ଚତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚତୁରାଶ୍ରମସଂଶ୍ରଯଃ
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ; ଚାରି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିବା, ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ—
ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଜ୍ଯୋତିର୍ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ। ଯଃ ପରଂ ପରତଃ ପ୍ରାହ ପରଂ ଯଃ ପରମାତ୍ମଵାନ୍
ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ୟୋତିରୂପେ ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ଶୁଣାଯାନ୍ତି; ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମ ପରେ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ପରମ ଆତ୍ମା ଧାରଣ କରନ୍ତି—
ସେତୁର୍ଯୋ ଲୋକସେତୂନାଂ ମେଧ୍ଯୋ ଯୋ ମେଧ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ଯଃ ପ୍ରଭୁଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେତୁ, ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର; ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ଜାଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ—
ଅସୁଭୂତଶ୍ଚ ଭୂତାନାମଗ୍ନିଭୂତୋଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍। ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନୋଭୂତସ୍ତପୋଭୂତସ୍ତପସ୍ଵିନାମ୍
ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ଅଗ୍ନିର ତେଜ; ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୱା—
ଵିନଯୋ ନଯଵୃତ୍ତୀନାଂ ତେଜସ୍ତେଜସ୍ଵିନାମପି। ଇତ୍ଯେତତ୍ସର୍ଵମଖିଲାନ୍ସୃଜନ୍ଲୋକପିତାମହଃ
ନୟ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନୟ, ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞାଦ୍ଗତିଂ କାମନ୍ଵୈଚ୍ଛତ୍କଥଂ ଯଜ୍ଞେ ମତିଃ କୃତା। ଏଷ ମେ ସଂଶଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେଷ ମେ ସଂଶଯଃ ପରଃ
ସେ କିପରି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଚାହିଲେ ଏବଂ କିପରି ତାଙ୍କର ମନ ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥିଲା? ଏହି କଥା ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ।
ଆଶ୍ଚର୍ଯଃ ପରମୋ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵୈର୍ଦୈତ୍ଯୈଶ୍ଚ ପଠ୍ଯତେ। କର୍ମଣାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତୋପି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ରହ୍ମା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଢ଼ନ୍ତି; କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି।