ଅରୋଷମୋହଃ ସମଲୋଷ୍ଟକାଂଚନଃ ପ୍ରହୀଣଶୋକୋ ଗତସଂଧିଵିଗ୍ରହଃ। ଅପେତନିଂଦାସ୍ତୁତିରପ୍ରିଯାପ୍ରିଯଶ୍ଚରନ୍ନୁଦାସୀନଵଦେଵ ଭିକ୍ଷୁଃ
ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଶୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସମ୍ପର୍କ ଓ ବିରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶଂସାରୁ ଦୂରେ, ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ଅସଙ୍ଗ, ସେଉଁଠି ଭିକ୍ଷୁ ଦର୍ଶକ ପରି ଉଦାସୀନ ଭାବେ ଚଳନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଯଦେତତ୍କଥିତଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। କମଲସ୍ଯାଭିପାତେନ ତୀର୍ଥଂ ଜାତଂ ଧରାତଲେ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା କଥା କହିଲେ, ଯାହା କମଳ ପଡିବା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା—
ତତ୍ରସ୍ଥେନ ଭଗଵତା ଵିଷ୍ଣୁନା ଶଂକରେଣ ଚ। ଯତ୍କୃତଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତଯ
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଏଠାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଙ୍କର ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଏଠି ଭଲଭାବେ କହ।
କଥଂ ଯଜ୍ଞୋ ହି ଦେଵେନ ଵିଭୁନା ତତ୍ର କାରିତଃ। କେ ସଦସ୍ଯା ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କେ ସମାଗତାଃ
ଏଠାରେ ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ? କେଉଁ ଓଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞସଭ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ?
କେ ଭାଗାସ୍ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ କିଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କା ଚଦକ୍ଷିଣା। କା ଵେଦୀ କିଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ କୃତଂ ତତ୍ର ଵିରଂଚିନା
ସେଠି ଯଜ୍ଞର କେଉଁ ଭାଗ କିଏ ପାଇଥିଲେ, କେଉଁ ଜିନିଷ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିଲା, ଦକ୍ଷିଣା କେତେ ଦିଆଯାଇଥିଲା? ବେଦୀ କେମିତି ଥିଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ?
ଯୋ ଯାଜ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଵେଦୈଃ ସର୍ଵତ୍ର ପଠ୍ଯତେ। କଂ ଚ କାମମଭିଧ୍ଯାଯନ୍ଵେଧା ଯଜ୍ଞଂ ଚକାର ହ
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ଯେଉଁଠି ବେଦରେ ସବୁଠାରେ ଗୀତିତ, ସେଠି କିଏ ଯଜ୍ଞର ଉପାସ୍ୟ ଥିଲେ? ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଭାବି ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ?
ଯଥାସୌ ଦେଵଦେଵେଶୋ ହ୍ଯଜରଶ୍ଚାମରଶ୍ଚ ହ। ତଥା ଚୈଵାକ୍ଷଯଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଅଜର ଓ ଅମର, ସେପରି ତାଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଦେଵାନାଂ ଦତ୍ତଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ମହାତ୍ମନା। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାର୍ଥମୁତ୍ପନ୍ନା ଵେଦା ଓଷଧଯସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଇଁ ବେଦ ଓ ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ଯେ ଚାନ୍ଯେ ପଶଵୋ ଭୂମୌ ସର୍ଵେ ତେ ଯଜ୍ଞକାରଣାତ୍। ସୃଷ୍ଟା ଭଗଵତାନେନ ଇତ୍ଯେଷା ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ; ଏହା ବେଦର ଶ୍ରୁତି।
ତଦତ୍ର କୌତୁକଂ ମହ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵେଦଂ ତଵ ଭାଷିତମ୍। ଯଂ କାମମଧିକୃତ୍ଯୈକଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଯାଂ ଚ ଭାଵନାଂ
ତୁମେ କହିଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୋତେ ଜଣାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି — କେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଧ୍ୟାନ କରାଯାଇଥିଲା, କେଉଁ ଫଳ ଓ କେଉଁ ଭାବନା ଥିଲା?
କୃତଶ୍ଚାନେନ ଵୈ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଂ ଶଂସିତୁମର୍ହସି। ଶତରୂପା ଚ ଯା ନାରୀ ସାଵିତ୍ରୀ ସା ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ
ସେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଭଲଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଏଠି ଯିଏ ଶତରୂପା ନାମକ ନାରୀ, ସେଠି ସାବିତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାର୍ଯା ସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଋଷୀଣାଂ ଜନନୀ ଚ ସା। ପୁଲସ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯାନ୍ମୁନୀନ୍ସପ୍ତ ଦକ୍ଷାଦ୍ଯାଂସ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତୀନ୍
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଋଷିମାନଙ୍କର ମାତା ମଧ୍ୟ ଅଟେ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ସାତି ମୁନି ଓ ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ସ୍ଵାଯଂଭୁଵାଦୀଂଶ୍ଚ ମନୂନ୍ସାଵିତ୍ରୀ ସମଜୀଜନତ୍। ଧର୍ମପତ୍ନୀଂ ତୁ ତାଂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ରିଣୀଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରିଯଃ
ସାବିତ୍ରୀ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନମାତା।
ପତିଵ୍ରତାଂ ମହାଭାଗାଂ ସୁଵ୍ରତାଂ ଚାରୁହାସିନୀଂ। କଥଂ ସତୀଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭାର୍ଯାମନ୍ଯାମଵିଂଦତ
ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ହସିଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଛାଡି ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଖୋଜିଲେ?
କିଂ ନାମ୍ନୀ କିଂ ସମାଚାରା କସ୍ଯ ସା ତନଯା ଵିଭୋଃ। କ୍ଵ ସା ଦୃଷ୍ଟା ହି ଦେଵେନ କେନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରଦର୍ଶିତା
ତାଙ୍କର ନାମ କଣ, ଚରିତ୍ର କେମିତି, ସେ କାହାର ଝିଅ, ହେ ପ୍ରଭୁ? ସେ କେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଥିଲା?
କିଂ ରୂପା ସା ତୁ ଦେଵେଶୀ ଦୃଷ୍ଟା ଚିତ୍ତଵିମୋହିନୀ। ଯାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ଦେଵେଶଃ କାମସ୍ଯ ଵଶମେଯିଵାନ୍
ସେ ଦେବୀ କେମିତି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, ଯାହା ଦେଖିଲେ ମନକୁ ମୋହିତ କରେ? ଯାହାକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା କାମର ବଶ ହୋଇଗଲେ?
ଵର୍ଣତୋ ରୂପତଶ୍ଚୈଵ ସାଵିତ୍ର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଧିକା ମୁନେ। ଯା ମୋହିତଵତୀ ଦେଵଂ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଂ ଵିଭୁମ୍
ମୁନି, ରଙ୍ଗ ଓ ରୂପରେ ସେ ସାବିତ୍ରୀଠାରୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର; ସେ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଦେଇଥିଲେ।
ଯଥା ଗୃହୀତଵାନ୍ଦେଵୋ ନାରୀଂ ତାଂ ଲୋକସୁଂଦରୀଂ। ଯଥା ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଯଜ୍ଞୋସୌ ତଥା ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୀର୍ତଯ
ସେ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ତା’ପରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଭଲଭାବେ କହ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସାଵିତ୍ରୀ କିଂ ଚକାର ହ। ସାଵିତ୍ର୍ଯାଂ ତୁ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା କାଂ ତୁ ଵୃତ୍ତିମଵର୍ତ୍ତତ
ସେ ନାରୀକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଖି, ସାବିତ୍ରୀ କଣ କଲେ? ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କଲେ?
ସନ୍ନିଧୌ କାନି ଵାକ୍ଯାନି ସାଵିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଣା ତଦା। ଉକ୍ତାପ୍ଯୁକ୍ତଵତୀ ଭୂଯଃ ସର୍ଵଂ ଶଂସିତୁମର୍ହସି
ସେ ସମୟରେ ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କଣ କଥା କହିଥିଲେ? କହିଥିବା କିମ୍ବା ନ କହିଥିବା, ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଏଠି ଖୋଲାସା କର।
କିଂ କୃତଂ ତତ୍ର ଯୁଷ୍ମାଭିଃ କୋପୋ ଵାଥ କ୍ଷମାପି ଵା। ଯତ୍କୃତଂ ତତ୍ର ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଯତ୍ତଵୋକ୍ତଂ ମଯା ତ୍ଵିହ
ସେଠାରେ ତୁମେ କଣ କରିଥିଲ? କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା କ୍ଷମା କରିଥିଲ କି? ଯେଉଁ କିଛି କରିଥିଲ, ଯାହା ଦେଖିଥିଲ, ଯାହା କହିଥିଲ, ସେ ସବୁ ଏଠାରେ ମୋତେ କହ।
ଵିସ୍ତରେଣେହ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯଶେଷେଣ ଵିଧେର୍ଯଜ୍ଞଵିଧିଂ ପରଂ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଚାହେଁ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ।
କର୍ମଣାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରାରଂଭୋ ହୋତ୍ରମେଵ ଚ। ହୋତୁର୍ଭକ୍ଷୋ ଯଥାଽଚାପି ପ୍ରଥମା କସ୍ଯ କାରିତା
କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ, ସେଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହୋତା ପୁରୋହିତ କିଏ, ତାଙ୍କର ଅଂଶ କେମିତି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଅଂଶ କାହା ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା—
କଥଂ ଚ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସାହାଯ୍ଯଂ କେନ କୀଦୃଶଂ। ଅମରୈର୍ଵା କୃତଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କେମିତି ସାହାଯ୍ୟ କଲେ, କିଏ କେମିତି ସାହାଯ୍ୟ କଲା, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ କଣ କାମ କଲେ—ଏହି ସବୁ ତୁମେ ମୋତେ କହ।
ଦେଵଲୋକଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କଥଂ ମର୍ତ୍ଯମୁପାଗତଃ। ଗାର୍ହପତ୍ଯଂ ଚ ଵିଧିନା ଅନ୍ଵାହାର୍ଯଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣମ୍
ଦେବତାଙ୍କ ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଭଗବାନ କିପରି ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ? ଘରେ ରହୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ନିୟମିତ ଭାବରେ ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣା ଅଗ୍ନି—
ଅଗ୍ନିମାହଵନୀଯଂ ଚ ଵେଦୀଂ ଚୈଵ ତଥା ସ୍ରୁଵମ୍। ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ସ୍ରୁଚଂ ଚୈଵ ଆଵଭୃଥ୍ଯଂ ତଥୈଵ ଚ
ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ବେଦି, ହାଣ୍ଡି, ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟିବା ପାତ୍ର, ହୋମ କରିବା ଚମଚ, ଏବଂ ଆବଭୃଥ୍ୟ ଯଜ୍ଞ—
ଅଗ୍ନୀଂସ୍ତ୍ରୀଂଶ୍ଚ ଯଥା ଚକ୍ରେ ହଵ୍ଯଭାଗଵହାନ୍ହି ଵୈ। ହଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ସୁରାଂଶ୍ଚକ୍ରେ କଵ୍ଯାଦାଂଶ୍ଚ ପିତୄନପି
ସେ କିପରି ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ କିପରି ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେ କିପରି ପିତୃ ଯଜ୍ଞ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—
ଭାଗାର୍ଥଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିନା ଯେ ଯଜ୍ଞା ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି। ଯୂପାନ୍ସମିତ୍କୁଶଂ ସୋମଂ ପଵିତ୍ରଂ ପରିଧୀନପି
ଅଂଶ ପାଇଁ, ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କେଉଁଠି କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା; ଯଜ୍ଞ ଖୁଣ୍ଟ, ଜଳାଣି, ଦର୍ଭା ଘାସ, ସୋମ, ପବିତ୍ର ଜଳ, ପରିଧି କାଠ—
ଯଜ୍ଞିଯାନି ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯଥା ବ୍ରହ୍ମା ଚକାର ହ। ଵିବଭ୍ରାଜ ପୁରା ଯଶ୍ଚ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯେନ କର୍ମଣା
ଯଜ୍ଞର ଉପକରଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ସେଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କିଏ ପିତାମହଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଥିଲେ—
କ୍ଷଣା ନିମେଷାଃ କାଷ୍ଠାଶ୍ଚ କଲାସ୍ତ୍ରୈକାଲ୍ଯମେଵ ଚ। ମୁହୂର୍ତାସ୍ତିଥଯୋ ମାସା ଦିନଂ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତଥା
କ୍ଷଣ, ନିମିଷ, କାଷ୍ଠା, କାଳର ଏକକ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ ଏବଂ ବର୍ଷ—