ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚ ସତତୋନ୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଯୁଗେ ତାତ ଵିପ୍ରୈଃ ସର୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ
ବନବାସୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ, ଦୁହେଁ ସେଇ ଯୁଗରେ ସଦା ଚାଲିଥାନ୍ତି, ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ କାମର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମଧୁଚ୍ଛଂଦୋ ଗଵେଷଣଃ। ସାଂକୃତିଃ ସଦିଵୋ ଭାଂଡିର୍ଯଵପ୍ରୋଥୋ ହ୍ଯଥର୍ଵଣଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସ, ଗବେଷଣ, ସାଙ୍କୃତି, ସଦିବ, ଭାଣ୍ଡିର୍ୟବପ୍ର, ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ—
ଅହୋଵୀର୍ଯସ୍ତଥା କାମ୍ଯଃ ସ୍ଥାଣୁର୍ମେଧାତିଥିର୍ବୁଧଃ। ମନୋଵାକଃ ଶିନୀଵାକଃ ଶୂନ୍ଯପାଲୋ କୃତଵ୍ରଣଃ
ଅହୋବୀର୍ୟ, କାମ୍ୟ, ସ୍ଥାଣୁ, ମେଧାତିଥି, ବୁଧ, ମନୋବାକ, ଶିନୀବାକ, ଶୂନ୍ୟପାଳ, ଏବଂ କୃତବ୍ରଣ—
ଏତେ କର୍ମସୁ ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତତଃ ସ୍ଵର୍ଗମୁପାଗମନ୍। ଏତେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଧର୍ମାଣସ୍ତଥା ଯାଯାଵରାଗଣାଃ
ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ କର୍ମରେ ଲାଗି ଥିବାବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏମିତି ସିଧାସଳଖ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏହିମାନେ ଓ ଯାତ୍ରାକରୁଥିବା ଦଳମାନେ।
ଋଷୀଣାମୁଗ୍ରତପସାଂ ଧର୍ମନୈପୁଣ୍ଯଦର୍ଶିନାମ୍। ସୁରେଶ୍ଵରଂ ସମାରାଧ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵନମାଶ୍ରିତାଃ
ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବୁଝିପାରୁଥିବା, ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ଅପାସ୍ଯୋପରତା ମାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵନମାଶ୍ରିତାଃ। ଅନକ୍ଷତ୍ରାସ୍ତଥା ଧୃଷ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରୋଷିତା ଗଣାଃ
ମାୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାରା ବିନା ଓ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ, ଦଳ ଦଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଜରଯା ତୁ ପରିଦ୍ଯୂନା ଵ୍ଯାଧିନା ପରିପୀଡିତାଃ। ଚତୁର୍ଥଂ ତ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଶେଷଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମାଦ୍ଯଯୁଃ
ବୟସରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଆଶ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି, ଶେଷ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମ, ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ସଦ୍ଯସ୍କାରୀ ସୁନିର୍ଵାପ୍ଯ ସର୍ଵଵେଦସଦକ୍ଷିଣାମ୍। ଆତ୍ମଯାଜୀ ସୌମ୍ଯମତିରାତ୍ମକ୍ରୀଡାତ୍ମସଂଶ୍ରଯଃ
ଯିଏ ସଦ୍ୟସ୍କାରୀ କରେ, ସମସ୍ତ ବେଦ ସହିତ ଉଚିତ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଉପାସନା କରେ, ମୃଦୁ ମନ ଥାଏ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ଆତ୍ମନ୍ଯଗ୍ନିଂ ସମାଧାଯ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାସର୍ଵପରିଗ୍ରହମ୍। ସଦ୍ଯସ୍କଶ୍ଚ ଯଜେଦ୍ଯଜ୍ଞାନିଷ୍ଟିଂ ଚୈଵେହ ସର୍ଵଦା
ନିଜ ଭିତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି, ସମସ୍ତ ସଂପତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ସଦ୍ୟସ୍କାରୀ ସଦା ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
ସଦୈଵ ଯାଜିନାଂ ଯଜ୍ଞାନାତ୍ମନୀଜ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତ୍ରୀନେଵାଗ୍ନୀଂସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ସମ୍ଯଗାତ୍ମନ୍ଯେଵାତ୍ମନା କ୍ଷଣାତ୍୩୫୦ 1.15.
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମାର ଉପାସନା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ତିନି ଅଗ୍ନିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକକ୍ଷଣରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଯେନ ଵା ଯଚ୍ଚ ତତ୍ପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦକୁତ୍ସଯନ୍। କେଶଲୋମନଖାନ୍ନ୍ଯସ୍ଯେଦ୍ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମେ ରତଃ
ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳେ କିମ୍ବା ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ଅବମାନ କରିବା ଛାଡ଼ି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଲାଗିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଚୁଲ, ଲୋମ ଓ ନଖ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଆଶ୍ରମାଦାଶ୍ରମଂ ସଦ୍ଯଃ ପୂତୋ ଗଚ୍ଛତି କର୍ମଭିଃ। ଅଭଯଂ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋ ଯୋ ଦତ୍ଵା ପ୍ରଵ୍ରଜେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଏକ ଆଶ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ସତ୍ବରେ ଗଲେ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରି ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଲୋକାସ୍ତେଜୋମଯାସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚାନଂତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ। ସୁଶୀଲଵୃତ୍ତୋ ଵ୍ଯପନୀତକଲ୍ମଷୋ ନ ଚେହ ନାମୁତ୍ର ଚରନ୍ତୁମୀହତେ
ତାଙ୍କର ଲୋକ ଆଲୋକମୟ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଅନନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଭଲ ଚରିତ୍ର ଓ ଦୋଷ ମୁକ୍ତ ଥିବା ସେ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅରୋଷମୋହୋ ଗତସଂଧିଵିଗ୍ରହଃ ସ ଚେଦୁଦାସୀନଵଦାତ୍ମଚିଂତଯା। ଯମେଷୁ ଚୈଵାନ୍ଯଗତେଷୁ ନ ଵ୍ଯଥଃ ସ୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଶୂନ୍ଯୋ ହୃଦିନାତ୍ମଵିଭ୍ରମଃ
କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହ ରହିତ, ସମସ୍ତ ବିବାଦ ଛାଡ଼ି, ଯଦି ସେ ଉଦାସୀନ ଭାବେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ତେବେ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜ ହୃଦୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭାବରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭଵେଦ୍ଯଥେଷ୍ଟାଗତିରାତ୍ମଯାଜିନୀ ନିସ୍ସଂଶଯେ ଧର୍ମପରେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯେ। ଅତଃପରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମତୀଵସଦ୍ଗୁଣୈରଧିଷ୍ଠିତଂ ତ୍ରୀନତିଵର୍ତ୍ଯ ଚାଶ୍ରମାନ୍
ଆତ୍ମାର ଉପାସକ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଚାହାନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା, ପରେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ତିନି ଆଶ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଚତୁର୍ଥମୁକ୍ତଂ ପରମାଶ୍ରମଂ ଶୃଣୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ଯମାନଂ ପରମଂ ପରାଯଣମ୍। ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂସ୍କାରମେତାଭ୍ଯାମାଶ୍ରମାଭ୍ଯାଂ ତତଃ ପରମ୍
ଚତୁର୍ଥ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଉଛି; ଏହାକୁ ଶୁଣ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ପୂର୍ବ ଦୁଇ ଆଶ୍ରମର ସଂସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପରେ ସେ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଯତ୍କାର୍ଯଂ ପରମାତ୍ମାର୍ଥଂ ତତ୍ତ୍ଵମେକମନାଃ ଶୃଣୁ। କାଷାଯଂ ଧାରଯିତ୍ଵା ତୁ ଶ୍ରେଣୀସ୍ଥାନେଷୁ ଚ ତ୍ରିଷୁ
ଏବେ ତୁମେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ। କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତିନି ପ୍ରକାର ତ୍ୟାଗର ମାର୍ଗରେ ରହିବା ଦରକାର।
ଯୋ ଵ୍ରଜେଚ୍ଚ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ପାରିଵ୍ରାଜ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍। ତଦ୍ଭାଵନେନ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଵର୍ତନଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ତଥା
ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ, ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରିବ୍ରାଜକ ମାର୍ଗକୁ ଯାଏ, ସେ ଭାବନାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ—ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶୃଣ।
ଏକ ଏଵ ଚରେଦ୍ଧର୍ମଂ ସିଧ୍ଯର୍ଥମସହାଯଵାନ୍। ଏକଶ୍ଚରତି ଯଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ ଜହାତି ନ ହୀଯତେ
ଏକାକୀ, ସହାୟ ବିନା, ସେ ନିଜ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏକାକି ଚାଲେ ଏବଂ ସଠିକ୍ ଦେଖେ, ସେ କେବେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼େନି, କେବେ ଅବନତି ହୁଏନି।
ଅନଗ୍ନିରନିକେତସ୍ତୁ ଗ୍ରାମଂ ଭିକ୍ଷାର୍ଥମାଶ୍ରଯେତ୍। ଅଶ୍ଵସ୍ତନଵିଧାନଃ ସ୍ଯାନ୍ମୁନିର୍ଭାଵସମନ୍ଵିତଃ
ଅଗ୍ନି ଓ ନିଜ ଘର ବିନା, ମୁନି ଗ୍ରାମକୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେ ଶୋଇବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୁନିର ଭାବରେ ରହିବା ଦରକାର।
ଲଘ୍ଵାଶୀ ନିଯତାହାରଃ ସକୃଦନ୍ନଂ ନିଷେଵଯେତ୍। କପାଲଂ ଵୃକ୍ଷମୂଲାନି କୁଚେଲମସହାଯତା
ଅଳ୍ପ ଖାଇବା, ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରିବା, ଏକଥର ଖାଇବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ସାଥୀ ହେଉଛି ଏକ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର, ଗଛମୂଳ, ଝିଣ୍ଡିଆ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଏକାକିପଣ।
ଉପେକ୍ଷା ସର୍ଵଭୂତାନାମେତାଵଦ୍ଭିକ୍ଷୁ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଯସ୍ମିନ୍ଵାଚଃ ପ୍ରଵିଶଂତି କୂପେ ପ୍ରାପ୍ତା ମୃତା ଇଵ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଉଦାସୀନତା—ଏହିଏ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କର ଚିହ୍ନ। ଯାହାଠାରେ କଥା ଯାଇ ଅପରିଚିତ କୂଆରେ ପଡ଼ି ମୃତ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଵକ୍ତାରଂ ପୁନର୍ଯାଂତି ସ କୈଵଲ୍ଯାଶ୍ରମେ ଵସେତ୍। ନୈଵ ପଶ୍ଯେନ୍ନ ଶୃଣୁଯାଦଵାଚ୍ଯଂ ଜାତୁ କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁଠାରେ କଥା ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତିର ଆଶ୍ରମରେ ବସିବା ଉଚିତ। ସେ କେବେ ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ଅନୁଚିତ କଥା ଦେଖିବା ନାହିଁ, ଶୁଣିବା ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଶେଷେଣ ନୈତଦ୍ଭୂଯାତ୍କଥଂଚନ। ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାନୁକୂଲଂ ତଦେଵ ସତତଂ ଵଦେତ୍
ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି କଥା କେବେ ଘଟିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ସେଇ କଥା ସଦା କହିବା ଉଚିତ।
ତୂଷ୍ଣୀମାସୀତ ନିଂଦାଯାଂ କୁର୍ଵନ୍ଭୈଷଜ୍ଯମାତ୍ମନଃ। ଯେନ ପୂର୍ଣମିଵାକାଶଂ ଭଵତ୍ଯେକେନ ସର୍ଵଦା
ନିନ୍ଦା ସମୟରେ ସେ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ବସିବା ଉଚିତ, ନିଜ ପାଇଁ ଔଷଧ ଲଗାଇବା ଭଳି। ଯାହା ପାଇଁ ଏକାକି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ଶୂନ୍ଯଂ ଯେନ ସମାକୀର୍ଣଂ ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ଶୂନ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯେନକେନ ଚିଦାଛିନ୍ନୋ ଯେନକେନ ଚିଦାଶିତଃ। ଯତ୍ର କ୍ଵଚନ ଶାଯୀ ଚ ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଏ, କାହାରି ଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, କେଉଁଠି ହେଉ ଶୋଏ—ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଅହେରିଵ ଜନାଦ୍ଭୀତଃ ସୁହୃଦୋ ନରକାଦିଵ। କୃପଣାଦିଵ ନାରୀଭ୍ଯସ୍ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ସାପ ଭଳି ଲୋକମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି, ବନ୍ଧୁ ଭଳି ନରକରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି, ଦୁଃଖୀ ଭଳି ନାରୀମାନେ ଦୂରେ ରହନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ନ ହୃଷ୍ଯେତ ଵିଷୀଦେତ ମାନିତୋ ମାନିତସ୍ତଥା। ସର୍ଵଭୂତେଷ୍ଵଭଯଦସ୍ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ସମ୍ମାନିତ କିମ୍ବା ଅପମାନିତ ହେଲେ ସେ ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖି ହୁଏନି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟ ମୁକ୍ତ କରେ—ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ନାଭିନଂଦେତ ମରଣଂ ନାଭିନଂଦେତ ଜୀଵିତମ୍। କାଲମେଵ ନିରୀକ୍ଷେତ ନିର୍ଦେଶଂ କୃଷକୋ ଯଥା
ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନ ଆନନ୍ଦ କରେ, ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ନ ଆନନ୍ଦ କରେ। ସେ କେବଳ ସମୟକୁ ଦେଖେ, ଚାଷୀ ଭଳି ଠିକ୍ ବେଳା ଅପେକ୍ଷା କରେ।