ସ୍ଵଦାରନିରତୋ ଦାଂତୋ ଦକ୍ଷୋତ୍ଯର୍ଥଂ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ। ଋତ୍ଵିକ୍ପୁରୋହିତାଚାର୍ଯମାତୁଲାତିଥିସଂହତୈଃ
ନିଜ ଜନ୍ମାନ୍ତରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ, ଋତ୍ବିଜ୍, ପୁରୋହିତ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ମାମା, ଅତିଥିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା—
ଵୃଦ୍ଧବାଲାତୁରୈର୍ଵୈଦ୍ଯୈର୍ଜ୍ଞାତିସଂବଂଧି ବାଂଧଵୈଃ। ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ଜାମାତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁତ୍ରେଣ ଭାର୍ଯଯା
ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ, ଡାକ୍ତର, ଆତ୍ମୀୟ, ସମ୍ପର୍କୀୟ, ବନ୍ଧୁ, ମା, ବାପା, ଜାମାତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ—
ଦୁହିତ୍ରା ଦାସଵର୍ଗେଣ ଵିଵାଦଂ ନ ସମାଚରେତ୍। ଏତାନ୍ଵିମୁଚ୍ଯ ସଂଵାଦାନ୍ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଜିଏ ଝିଅ କିମ୍ବା ଦାସମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିମାନଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଏତୈର୍ଜିତୈସ୍ତୁ ଜଯତି ସର୍ଵଲୋକାନ୍ନ ସଂଶଯଃ। ଆଚାର୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେଶଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯ ପ୍ରଭୁଃ ପିତା
ଏହିମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତିବା ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ନାଥ, ବାପା ପ୍ରଜାପତି ଲୋକର ନାଥ।
ଅତିଥିଃ ସର୍ଵଲୋକେଶ ଋତ୍ଵିଗ୍ଵେଦାଶ୍ରଯଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଜାମାତାପ୍ସରସାଂଲୋକେ ଜ୍ଞାତଯୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵିକାଃ
ଅତିଥି ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ଋତ୍ବିଜ୍ ବେଦ ଲୋକର ନାଥ। ଜାମାତା ଅପ୍ସରାମାନେ ଥିବା ଲୋକର ନାଥ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବୈଶ୍ୱଦେବିକ ଲୋକର ନାଥ।
ସଂବଂଧି ବାଂଧଵା ଦିକ୍ଷୁ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ମାତୃମାତୁଲୌ। ଵୃଦ୍ଧବାଲାତୁରାଶ୍ଚୈଵ ଆକାଶେ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣଵଃ
ସମ୍ପର୍କୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପୃଥିବୀର ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକର ନାଥ। ମା, ମାମା, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀମାନେ ଆକାଶରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ପୁରୋଧା ଋଷିଲୋକେଶଃ ସଂଶ୍ରିତାସ୍ସାଧ୍ଯଲୋକପାଃ। ଅଶ୍ଵିଲୋକପତିର୍ଵୈଦ୍ଯୋ ଭ୍ରାତା ତୁ ଵସୁଲୋକପଃ
ପୁରୋହିତ ଋଷିମାନେ ଥିବା ଲୋକର ନାଥ, ଶରଣାଗତମାନେ ସାଧ୍ୟ ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଡାକ୍ତର ଅଶ୍ୱ ଲୋକର ନାଥ, ଭାଇ ବସୁ ଲୋକର ରକ୍ଷକ।
ଚଂଦ୍ରଲୋକେଶ୍ଵରୀ ଭାର୍ଯା ଦୁହିତାପ୍ସରସାଂ ଗୃହେ। ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସମଃ ପିତ୍ରା ଭାର୍ଯା ପୁତ୍ର ସ୍ଵକାତନୁଃ
ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକର ରାଣୀ, ଝିଅ ଘରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ। ବଡ଼ ଭାଇ ବାପା ସମାନ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ନିଜ ଦେହ ସମାନ।
କାଯସ୍ଥା ଦାସଵର୍ଗାଶ୍ଚ ଦୁହିତା କୃପଣଂ ପରମ୍। ତସ୍ମାଦେତୈରଧିକ୍ଷିପ୍ତଃ ସହେନ୍ନିତ୍ଯମସଂଜ୍ଵରଃ
କାୟସ୍ଥ, ଦାସମାନେ ଓ ଝିଅ, ଏମାନେ ବିଶେଷ କରୁଣା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ, ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲେ ସଦା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ୍।
ଗୃହଧର୍ମରତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଧର୍ମନିଷ୍ଠୋ ଜିତକ୍ଲମଃ। ନାରଭେଦ୍ବହୁକାର୍ଯାଣି ଧର୍ମଵାନ୍କିଂଚିଦାରଭେତ୍
ଯିଏ ଗୃହଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଶ୍ରମକୁ ଜିତିଛି, ସେ ବହୁ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧର୍ମବାନ୍ କେବଳ କିଛି କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗୃହସ୍ଥଵୃତ୍ତଯସ୍ତିସ୍ରସ୍ତାସାଂ ନିଶ୍ରେଯସଂ ପରଂ। ପରସ୍ପରଂ ତଥୈଵାହୁଶ୍ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ଯମେଵ ଚ
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ରହିଛି, ସେଗୁଡିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପରି ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯେ ଚୋକ୍ତାନି ଯମାସ୍ତେଷାଂ ସର୍ଵଂ କାର୍ଯଂ ବୁଭୂଷୁଣା। କୁଂଭଧାନ୍ଯୈରୁଂଚ୍ଛଶିଲୈଃ କାପୋତୀଂ ଵୃତ୍ତିମାଶ୍ରିତୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ କୁମ୍ଭ ବହିବା, ଧାନ ଚିନିବା, କିମ୍ବା ପରବା ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ନିୟମ ଅବଶ୍ୟ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚୈତେ ଵସଂତ୍ଯର୍ଥାସ୍ତଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରମଭିଵର୍ଧତେ। ପୂର୍ଵାପରାନ୍ଦଶପରାନ୍ପୁନାତି ଚ ପିତାମହାନ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଜୀବିକା ଉପାୟ ରହିଛି, ସେଠି ଦେଶ ଉନ୍ନତି ପାଏ; ଏହା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦଶ ପିଢି ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ଗୃହସ୍ଥଵୃତ୍ତିମପ୍ଯେତାଂ ଵର୍ତଯେଦ୍ଯୋ ଗତଵ୍ଯଥଃ। ସ ଚକ୍ରଧରଲୋକାନାଂ ସମାନାମ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଗତିମ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଜିତେଂଦ୍ରିଯାଣାମଥଵା ଗତିରେଷା ଵିଧୀଯତେ। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକୋ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିଯତାତ୍ମନାଂ
ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ନିୟମିତ ମନ ଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣାଭିହତା ଶ୍ରେଣୀ ହ୍ଯେଷା ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ। ଦ୍ଵିତୀଯାଂ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଯେଉଁଠି ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତୃତୀଯାମପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମଂ ଶୃଣୁ। ଗୃହସ୍ଥସ୍ତୁ ଯଦା ପଶ୍ଯେଦ୍ଵଲୀପଲିତମାତ୍ମନଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଦେହରେ ଚିରା ଓ ପକା କେଶ ଦେଖେ—
ଅପତ୍ଯସ୍ଯୈଵ ଚାପତ୍ଯଂ ଵନମେଵ ତଦାଶ୍ରଯେତ୍। ଗୃହସ୍ଥଵ୍ରତଖିନ୍ନାନାଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମୌକସାଂ
ଓ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଭୀଷ୍ମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସର୍ଵଲୋକାଶ୍ରଯାତ୍ମନାଂ। ଦୀକ୍ଷାପୂର୍ଵଂ ନିଵୃତ୍ତାନାଂ ପୁଣ୍ଯଦେଶନିଵାସିନାଂ
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଯେଉଁମାନେ, ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଜଗତ ଜୀବନରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣ୍ୟ ଦେଶରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ପ୍ରଜ୍ଞାବଲଯୁଜାଂ ପୁଂସାଂ ସତ୍ଯଶୌଚକ୍ଷମାଵତାଂ। ତୃତୀଯମାଯୁଷୋ ଭାଗଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମେ ଵସନ୍
ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମରେ କାଟନ୍ତି।
ତାନେଵାଗ୍ନୀନ୍ପରିଚରେଦ୍ଯଜମାନୋ ଦିଵୌକସଃ। ନିଯତୋ ନିଯତାହାରୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପ୍ରସକ୍ତିମାନ୍
ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ନିୟମିତ ଓ ମାପି ଖାଇ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ରହିବା ଉଚିତ।
ତଦାଗ୍ନିହୋତ୍ରମାତ୍ରାଣି ଯଜ୍ଞାଂଗାନି ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଅକୃଷ୍ଟଂ ଵୈ ଵ୍ରୀହିଯଵଂ ନୀଵାରଂ ଵିଘସାନି ଚ
ସେତେବେଳେ କେବଳ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ହବିଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ; ଅଜୋତ ଧାନ, ଯବ, ଜଙ୍ଗଲ ଧାନ ଓ ଚିନିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା।
ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ହଵିଷ୍ଯଂ ପ୍ରାଯଚ୍ଛେତ୍ସ ମାଘେଷ୍ଵପି ପଂଚସୁ। ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମେପ୍ଯେତାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଵୃତ୍ତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ହବିଷ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁର ପାଞ୍ଚ ମାସରେ ମଧ୍ୟ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମରେ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରଭକ୍ଷକାଃ କେଚିତ୍କେଚିନ୍ମାସିକସଂଚଯାନ୍। ଵାର୍ଷିକାନ୍ସଂଚଯାନ୍କେଚିତ୍କେଚିଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକାନ୍
କେହି ଯାହା ମିଳେ ତାହା ସତ୍ସତେ ଖାନ୍ତି, କେହି ମାସ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଜମା କରନ୍ତି, କେହି ବର୍ଷ ପାଇଁ ଏବଂ କେହି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜମା କରନ୍ତି।
କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯତିଥିପୂଜାର୍ଥଂ ଯଜ୍ଞତନ୍ତ୍ରାର୍ଥମେଵ ଚ। ଅଭ୍ରାଵକାଶା ଵର୍ଷାସୁ ହେମଂତେ ଜଲସଂଶ୍ରଯାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାମ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ କରାଯାଏ; ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହନ୍ତି, ଶୀତ ଋତୁରେ ଜଳ ନିକଟରେ ବସନ୍ତି।
ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଂଚାଗ୍ନିତପସଃ ଶରଦ୍ଯମୃତଭୋଜନାଃ। ଭୂମୌ ଵିପରିଵର୍ତଂତେ ତିଷ୍ଠଂତି ପ୍ରପଦୈରପି
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଶରତରେ ଅମୃତ ସଦୃଶ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ଭୂମିରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ପାଦ ଟିକେଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି।
ସ୍ଥାନାସନେ ଚ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵସନେଷ୍ଵପି ସଂସ୍ଥିତେ। ଦଂତୋଲୂଖଲିନଃ କେଚିଦଶ୍ମକୁଟ୍ଟାସ୍ତଥା ପରେ
ସେମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ କିମ୍ବା ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଅବସର ନେଲେ ମଧ୍ୟ। କେହି ଦାନ୍ତ ଓ ମୁସଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, କେହି ପଥରରେ ଚଟାଇ ଖାଦ୍ୟ ପିସନ୍ତି।
ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ପିବନ୍ତ୍ଯେକେ ଯଵାଗୂଂ କ୍ଵଥିତାଂ କ୍ଵଚିତ୍। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ପିବଂତ୍ଯେକେ ଭୁଂଜତେ ଚ ଯଥାଗମମ୍
କେହି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଉବା ଯବ ଖିରୁ ଖାନ୍ତି, କେହି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
ମୂଲୈରେକେ ଫଲୈରେକେ ଜଲୈରେକେ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ। ଵର୍ତ୍ତଯଂତି ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଵୈଖାନସ ଧୃତଵ୍ରତାଃ
କେହି ମୂଳ ଖାଇ, କେହି ଫଳ ଖାଇ, କେହି କେବଳ ପାଣି ପିଇ ନିଜ ନିୟମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବେ ବୈଖାନସ ବ୍ରତୀମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।
ଏତାଶ୍ଚାନ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଦୀକ୍ଷାସ୍ତେଷାଂ ମନସ୍ଵିନାଂ। ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚୌପନିଷଦୋ ଧର୍ମଃ ସାଧାରଣୋ ମତଃ
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୀକ୍ଷା ଏହି ଦୃଢ଼ ମନବଳ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ଅଟେ; ଚତୁର୍ଥ, ଯାହାକୁ ଉପନିଷଦୀୟ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ରଣା ଅଟେ।