ଷଟ୍କର୍ମଵର୍ତ୍ତକସ୍ତ୍ଵେକସ୍ତ୍ରିଭିରନ୍ଯଃ ପ୍ରସର୍ପତେ। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଚତୁର୍ଥସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଃ ସ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଥିତଃ
ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଛଅଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟ ତିନୋଟି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରହ୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ରହେ।
ଗୃହମେଧିଵ୍ରତାଦନ୍ଯନ୍ମହତ୍ତୀର୍ଥଂ ନ ଚକ୍ଷତେ। ନାତ୍ମାର୍ଥେ ପାଚଯେଦନ୍ନଂ ନ ଵୃଥା ଘାତଯେତ୍ପଶୁମ୍
ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରତଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ପକାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ପଶୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣୀ ଵା ଯଦି ଵାପ୍ରାଣୀ ସଂସ୍କାରାଦ୍ଯଜ୍ଞମର୍ହତି। ନ ଦିଵା ପ୍ରସ୍ଵପେଜ୍ଜାତୁ ନ ପୂର୍ଵାପରରାତ୍ରଯୋଃ
ଜୀବ ହେଉ କି ଅଜୀବ, ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଦିନେ କେବେ ଶୁଏବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଶୁଏବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଭୁଂଜୀତାଂତରାକାଲେ ନାନୃତଂ ତୁ ଵଦେଦିହ। ନ ଚାପ୍ଯଶ୍ନନ୍ଵସେଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଗୃହେ କଶ୍ଚିଦପୂଜିତଃ
ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଗୃହରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେଇ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ ନ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତଥାସ୍ଯାତିଥଯଃ ପୂଜ୍ଯା ହଵ୍ଯକଵ୍ଯଵହାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତା ଶ୍ରୋତ୍ରିଯା ଵେଦପାରଗାଃ
ଏହିପରି, ଅତିଥିମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ୍। ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବେଦ ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ।
ସ୍ଵକର୍ମଜୀଵିନୋଦାଂତାଃ କ୍ରିଯାଵଂତସ୍ତପସ୍ଵିନଃ। ତେଷାଂ ହଵ୍ଯଂ ଚ କଵ୍ଯଂ ଚାପ୍ଯର୍ହଣାର୍ଥଂ ଵିଧୀଯତେ
ଯେମାନେ ନିଜ କର୍ମରେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, କ୍ରିୟା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପ୍ରତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନଶ୍ଵରୈସ୍ସଂପ୍ରଯାତସ୍ଯ ସ୍ଵଧର୍ମାପଗତସ୍ଯ ଚ। ଅପଵିଦ୍ଧାଗ୍ନିହୋତ୍ରସ୍ଯ ଗୁରୋର୍ଵାଲୀକକାରିଣଃ
ଯିଏ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଛି, ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଉପେକ୍ଷା କରିଛି, କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରିଛି—
ଅସତ୍ଯାଭିନିଵେଶସ୍ଯ ନାଧିକାରୋସ୍ତି କର୍ମଣୋଃ। ସଂଵିଭାଗୋତ୍ର ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ଯିଏ ମିଥ୍ୟାରେ ଆସକ୍ତ, ସେଠାରେ କୌଣସି କର୍ମ କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ବାଣ୍ଟିବା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ତଥୈଵାପଚମାନେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦେଯଂ ଗୃହମେଧିନା। ଵିଘସାଶୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଚାମୃତଭୋଜନଃ
ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ରନ୍ଧୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ଦେବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ସଦା ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଏ, ସେ 'ବିଘସାଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସଦା ଅମୃତ ଭୋଜନ କରେ।
ଅମୃତଂ ଯଜ୍ଞଶେଷଂ ସ୍ଯାଦ୍ଭୋଜନଂ ହଵିଷା ସମମ୍। ସଂଭୁକ୍ତଶେଷଂ ଯୋଶ୍ନାତି ତମାହୁର୍ଵିଘସାଶିନମ୍
ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ ଅମୃତ ସମାନ, ଏହା ହବିଷ ଭୋଜନ ସହିତ ସମାନ। ଯିଏ ବାଣ୍ଟିବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଏ, ସେ 'ବିଘସାଶୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଦାରନିରତୋ ଦାଂତୋ ଦକ୍ଷୋତ୍ଯର୍ଥଂ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ। ଋତ୍ଵିକ୍ପୁରୋହିତାଚାର୍ଯମାତୁଲାତିଥିସଂହତୈଃ
ନିଜ ଜନ୍ମାନ୍ତରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ, ଋତ୍ବିଜ୍, ପୁରୋହିତ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ମାମା, ଅତିଥିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା—
ଵୃଦ୍ଧବାଲାତୁରୈର୍ଵୈଦ୍ଯୈର୍ଜ୍ଞାତିସଂବଂଧି ବାଂଧଵୈଃ। ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ଜାମାତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁତ୍ରେଣ ଭାର୍ଯଯା
ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ, ଡାକ୍ତର, ଆତ୍ମୀୟ, ସମ୍ପର୍କୀୟ, ବନ୍ଧୁ, ମା, ବାପା, ଜାମାତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ—
ଦୁହିତ୍ରା ଦାସଵର୍ଗେଣ ଵିଵାଦଂ ନ ସମାଚରେତ୍। ଏତାନ୍ଵିମୁଚ୍ଯ ସଂଵାଦାନ୍ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଜିଏ ଝିଅ କିମ୍ବା ଦାସମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିମାନଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଏତୈର୍ଜିତୈସ୍ତୁ ଜଯତି ସର୍ଵଲୋକାନ୍ନ ସଂଶଯଃ। ଆଚାର୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେଶଃ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯ ପ୍ରଭୁଃ ପିତା
ଏହିମାନଙ୍କୁ ଜିତିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତିବା ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ନାଥ, ବାପା ପ୍ରଜାପତି ଲୋକର ନାଥ।
ଅତିଥିଃ ସର୍ଵଲୋକେଶ ଋତ୍ଵିଗ୍ଵେଦାଶ୍ରଯଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଜାମାତାପ୍ସରସାଂଲୋକେ ଜ୍ଞାତଯୋ ଵୈଶ୍ଵଦେଵିକାଃ
ଅତିଥି ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ଋତ୍ବିଜ୍ ବେଦ ଲୋକର ନାଥ। ଜାମାତା ଅପ୍ସରାମାନେ ଥିବା ଲୋକର ନାଥ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବୈଶ୍ୱଦେବିକ ଲୋକର ନାଥ।
ସଂବଂଧି ବାଂଧଵା ଦିକ୍ଷୁ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ମାତୃମାତୁଲୌ। ଵୃଦ୍ଧବାଲାତୁରାଶ୍ଚୈଵ ଆକାଶେ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣଵଃ
ସମ୍ପର୍କୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପୃଥିବୀର ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକର ନାଥ। ମା, ମାମା, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀମାନେ ଆକାଶରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ପୁରୋଧା ଋଷିଲୋକେଶଃ ସଂଶ୍ରିତାସ୍ସାଧ୍ଯଲୋକପାଃ। ଅଶ୍ଵିଲୋକପତିର୍ଵୈଦ୍ଯୋ ଭ୍ରାତା ତୁ ଵସୁଲୋକପଃ
ପୁରୋହିତ ଋଷିମାନେ ଥିବା ଲୋକର ନାଥ, ଶରଣାଗତମାନେ ସାଧ୍ୟ ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଡାକ୍ତର ଅଶ୍ୱ ଲୋକର ନାଥ, ଭାଇ ବସୁ ଲୋକର ରକ୍ଷକ।
ଚଂଦ୍ରଲୋକେଶ୍ଵରୀ ଭାର୍ଯା ଦୁହିତାପ୍ସରସାଂ ଗୃହେ। ଭ୍ରାତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସମଃ ପିତ୍ରା ଭାର୍ଯା ପୁତ୍ର ସ୍ଵକାତନୁଃ
ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକର ରାଣୀ, ଝିଅ ଘରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ। ବଡ଼ ଭାଇ ବାପା ସମାନ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ନିଜ ଦେହ ସମାନ।
କାଯସ୍ଥା ଦାସଵର୍ଗାଶ୍ଚ ଦୁହିତା କୃପଣଂ ପରମ୍। ତସ୍ମାଦେତୈରଧିକ୍ଷିପ୍ତଃ ସହେନ୍ନିତ୍ଯମସଂଜ୍ଵରଃ
କାୟସ୍ଥ, ଦାସମାନେ ଓ ଝିଅ, ଏମାନେ ବିଶେଷ କରୁଣା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ, ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହେଲେ ସଦା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ୍।
ଗୃହଧର୍ମରତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଧର୍ମନିଷ୍ଠୋ ଜିତକ୍ଲମଃ। ନାରଭେଦ୍ବହୁକାର୍ଯାଣି ଧର୍ମଵାନ୍କିଂଚିଦାରଭେତ୍
ଯିଏ ଗୃହଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଶ୍ରମକୁ ଜିତିଛି, ସେ ବହୁ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧର୍ମବାନ୍ କେବଳ କିଛି କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗୃହସ୍ଥଵୃତ୍ତଯସ୍ତିସ୍ରସ୍ତାସାଂ ନିଶ୍ରେଯସଂ ପରଂ। ପରସ୍ପରଂ ତଥୈଵାହୁଶ୍ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ଯମେଵ ଚ
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ତିନିଟି ପ୍ରକାର ରହିଛି, ସେଗୁଡିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପରି ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯେ ଚୋକ୍ତାନି ଯମାସ୍ତେଷାଂ ସର୍ଵଂ କାର୍ଯଂ ବୁଭୂଷୁଣା। କୁଂଭଧାନ୍ଯୈରୁଂଚ୍ଛଶିଲୈଃ କାପୋତୀଂ ଵୃତ୍ତିମାଶ୍ରିତୈଃ
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ କୁମ୍ଭ ବହିବା, ଧାନ ଚିନିବା, କିମ୍ବା ପରବା ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ନିୟମ ଅବଶ୍ୟ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚୈତେ ଵସଂତ୍ଯର୍ଥାସ୍ତଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରମଭିଵର୍ଧତେ। ପୂର୍ଵାପରାନ୍ଦଶପରାନ୍ପୁନାତି ଚ ପିତାମହାନ୍
ଯେଉଁଠି ଏହି ଜୀବିକା ଉପାୟ ରହିଛି, ସେଠି ଦେଶ ଉନ୍ନତି ପାଏ; ଏହା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଦଶ ପିଢି ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ଗୃହସ୍ଥଵୃତ୍ତିମପ୍ଯେତାଂ ଵର୍ତଯେଦ୍ଯୋ ଗତଵ୍ଯଥଃ। ସ ଚକ୍ରଧରଲୋକାନାଂ ସମାନାମ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଗତିମ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସମାନ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଜିତେଂଦ୍ରିଯାଣାମଥଵା ଗତିରେଷା ଵିଧୀଯତେ। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକୋ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିଯତାତ୍ମନାଂ
ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ନିୟମିତ ମନ ଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣାଭିହତା ଶ୍ରେଣୀ ହ୍ଯେଷା ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ। ଦ୍ଵିତୀଯାଂ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଯେଉଁଠି ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତୃତୀଯାମପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମଂ ଶୃଣୁ। ଗୃହସ୍ଥସ୍ତୁ ଯଦା ପଶ୍ଯେଦ୍ଵଲୀପଲିତମାତ୍ମନଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୃତୀୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଦେହରେ ଚିରା ଓ ପକା କେଶ ଦେଖେ—
ଅପତ୍ଯସ୍ଯୈଵ ଚାପତ୍ଯଂ ଵନମେଵ ତଦାଶ୍ରଯେତ୍। ଗୃହସ୍ଥଵ୍ରତଖିନ୍ନାନାଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମୌକସାଂ
ଓ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଭୀଷ୍ମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସର୍ଵଲୋକାଶ୍ରଯାତ୍ମନାଂ। ଦୀକ୍ଷାପୂର୍ଵଂ ନିଵୃତ୍ତାନାଂ ପୁଣ୍ଯଦେଶନିଵାସିନାଂ
ଭୀଷ୍ମ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଯେଉଁମାନେ, ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଜଗତ ଜୀବନରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣ୍ୟ ଦେଶରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ପ୍ରଜ୍ଞାବଲଯୁଜାଂ ପୁଂସାଂ ସତ୍ଯଶୌଚକ୍ଷମାଵତାଂ। ତୃତୀଯମାଯୁଷୋ ଭାଗଂ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମେ ଵସନ୍
ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମରେ କାଟନ୍ତି।