ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵରତ୍ନୋପହାରକୈଃ। ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ
ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର, ଭୋଜ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପୂଜା ଲୋକେ କରନ୍ତି,
ପିତାମହଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିସ୍ସା ଲୌକିକୀ ମତା। ଵେଦମଂତ୍ରହଵିର୍ଯୋଗୈର୍ଭକ୍ତିର୍ଯା ଵୈଦିକୀ ମତା
ପିତାମହଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଭକ୍ତିକୁ ବେଦମୟ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦର୍ଶେ ଵା ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵା କର୍ତଵ୍ଯମଗ୍ନିହୋତ୍ରକମ୍। ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଦକ୍ଷିଣାଦାନଂ ପୁରୋଡାଶଂ ଚରୁକ୍ରିଯା
ଅମାବାସ୍ୟା କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଦାନ ଦେବା, ପିଠା ଓ ଚାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ।
ଇଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସୋମପାନାଂ ଯଜ୍ଞୀଯଂ କର୍ମ ସର୍ଵଶଃ। ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଜାପ୍ଯାନି ସଂହିତାଧ୍ଯଯନାନି ଚ
ଯଜ୍ଞ, ଧୃତି, ସୋମପାନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଜପ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ।
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଧିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସା ଭକ୍ତିର୍ଵୈଦିକୀଷ୍ଯତେ। ଅଗ୍ନି ଭୂମ୍ଯନିଲାକାଶାଂବୁନିଶାକରଭାସ୍କରମ୍
ଏହି ସବୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ବେଦମୟ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପୂଜା କରାଯାଏ,
ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କୃତଂ କର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତମ୍। ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିଃ ସ୍ଥିତା ନୃପ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଏମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଧରି ପୂଜା ବୋଲି ମନାଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସଂଖ୍ଯାଖ୍ଯା ଯୋଗଜା ଚାନ୍ଯା ଵିଭାଗଂ ତତ୍ର ମେ ଶୃଣୁ। ଚତୁର୍ଵିଂଶତିତତ୍ଵାନି ପ୍ରଧାନାଦୀନି ସଂଖ୍ଯଯା
ଏଠାରେ ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଥିବା ଏକ ଅନ୍ୟ ପଦ୍ଧତି 'ସାଂଖ୍ୟ' ବୋଲି ଅଛି । ଏହାର ବିଭାଜନ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ । ପ୍ରଧାନ ଆଦି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସାଂଖ୍ୟ ଗଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।
ଅଚେତନାନି ଭୋଗ୍ଯାନି ପୁରୁଷଃ ପଂଚଵିଂଶକଃ। ଚେତନଃ ପୁରୁଷୋ ଭୋକ୍ତା ନ କର୍ତା ତସ୍ଯ କର୍ମଣଃ
ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ; ପୁରୁଷ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ଅଟେ । ପୁରୁଷ ଚେତନ, ସେ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ।
ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯୋଽଵ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ଅଧିଷ୍ଠାତା ପ୍ରଯୋଜକଃ। ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ପୁରୁଷୋ ନିତ୍ଯଃ କାରଣଂ ଚ ପିତାମହଃ
ଆତ୍ମା ଅମର ଓ ଅକ୍ଷୟ, ସେ ନିୟନ୍ତା ଓ ପ୍ରେରକ । ପୁରୁଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ ଓ ପ୍ରଥମ ପିତା ।
ତତ୍ଵସର୍ଗୋ ଭାଵସର୍ଗୋ ଭୂତସର୍ଗଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ସଂଖ୍ଯଯା ପରିସଂଖ୍ଯାଯ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ଭାବର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭୂତର ସୃଷ୍ଟି — ଏହା ସାଂଖ୍ୟ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ଭାବେ ହୁଏ; ପ୍ରଧାନ ଗୁଣମୟ ।
ସାଧର୍ମ୍ଯମାନମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଵିଧର୍ମି ଚ। କାରଣତ୍ଵଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ କାମ୍ଯତ୍ଵମିଦମୁଚ୍ଯତେ
ସାଧାରଣତା, ଶାସନଶକ୍ତି, ପ୍ରଧାନ ଓ ଭିନ୍ନତା, କାରଣତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା — ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରଯୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଵୈଧର୍ମ୍ଯମିଦମୁଚ୍ଯତେ। ସର୍ଵତ୍ରକର୍ତୃସ୍ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ଯକର୍ତୃତା
ପ୍ରଧାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଥିବା ଗୁଣକୁ ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରୁଷ କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ।
ଚେତନତ୍ଵଂ ପ୍ରଧାନେ ଚ ସାଧର୍ମ୍ଯମିଦମୁଚ୍ଯତେ। ତତ୍ଵାଂତରଂ ଚ ତତ୍ଵାନାଂ କର୍ମକାରଣମେଵ ଚ
ପ୍ରଧାନରେ ଚେତନତାକୁ ସାଧାରଣତା କୁହାଯାଏ; ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣତା ମଧ୍ୟ ।
ପ୍ରଯୋଜନଂ ଚ ନୈଯୋଜ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତତ୍ଵସଂଖ୍ଯଯା। ସଂଖ୍ଯାସ୍ତୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯାର୍ଥଚିଂତକୈଃ
ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଅଲକ୍ଷ୍ୟ, ଶାସନଶକ୍ତି — ଏହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି ସାଂଖ୍ୟକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ଅର୍ଥ ବିଚାର କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କୁହନ୍ତି ।
ଇତି ତତ୍ଵସ୍ଯ ସଂଭାରଂ ତତ୍ଵସଂଖ୍ଯା ଚ ତତ୍ଵତଃ। ବ୍ରହ୍ମତତ୍ଵାଧିକଂ ଚାପି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱର ସମୁଦାୟ ଓ ତାହାର ଗଣନା ହେଲା; ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଶୁଣି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି ।
ସାଂଖ୍ଯକୃଦ୍ଭକ୍ତିରେଷା ଚ ସଦ୍ଭିରାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ କୃତା। ଯୋଗଜାମପି ଭକ୍ତାନାଂ ଶୃଣୁ ଭକ୍ତିଂ ପିତାମହେ
ଏହି ସାଂଖ୍ୟକାରମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ପ୍ରଥମ ପିତା ।
ପ୍ରାଣାଯାମପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନଵାନ୍ନିଯତେଂଦ୍ରିଯଃ। ଭୈକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷୀ ଵ୍ରତୀ ଵାପି ସର୍ଵପ୍ରତ୍ଯାହୃତେଂଦ୍ରିଯଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିତ୍ୟ ଲିନ, ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନିପୁଣ, ଭିକ୍ଷା ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରିଥିବା ।
ଧାରଣଂ ହୃଦଯେ କୁର୍ଯାଦ୍ଧ୍ଯାଯମାନଃ ପ୍ରଜେଶ୍ଵରମ୍। ହୃତ୍ପଦ୍ମକର୍ଣିକାସୀନଂ ରକ୍ତଵକ୍ତ୍ରଂ ସୁଲୋଚନମ୍
ସେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣା କରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ହୃଦୟର ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ବସିଥିବା, ଲାଲ ମୁହଁ ଓ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ।
ପରିତୋ ଦ୍ଯୋତିତମୁଖଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରକଟୀତଟମ୍। ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ଵରଦାଭଯହସ୍ତକମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କମରେ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାରିଟି ମୁହଁ, ଚାରିଟି ବାହୁ, ଦୟା ଓ ନିର୍ଭୟତା ଦେଉଥିବା ହାତ ।
ଯୋଗଜା ମାନସୀ ସିଦ୍ଧିର୍ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିଃ ପରା ସ୍ମୃତା। ଯ ଏଵଂ ଭକ୍ତିମାନ୍ଦେଵେ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମାନସିକ ସିଦ୍ଧିକୁ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏପରି ଭକ୍ତି ଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଵୃତ୍ତିଂ ଚ ଶୃଣୁ ରାଜେଂଦ୍ର ଯା ସ୍ମୃତା କ୍ଷେତ୍ରଵାସିନାମ୍। ସ୍ଵଯଂ ଦେଵେନ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଦୀନାଂ ସମାଗମେ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କ୍ଷେତ୍ରବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ଉଚିତ୍, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ଦେବତା ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସଭାରେ ଏହା କହିଥିଲେ ।
କଥିତା ଵିସ୍ତରାତ୍ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵେଷାଂ ତତ୍ର ସନ୍ନିଧୌ। ନିର୍ମମା ନିରହଂକାରା ନିଃସଂଗା ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ
ଏହି ଆଚରଣ ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା; ସେମାନେ ନିର୍ମମ, ନିରହଂକାରୀ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହ ।
ବଂଧୁଵର୍ଗେ ଚ ନିଃସ୍ନେହାସ୍ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଂଚନାଃ। ଭୂତାନାଂ କର୍ମଭିର୍ନିତ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈରଭଯପ୍ରଦାଃ
ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଦା ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ପ୍ରାଣାଯାମପରା ନିତ୍ଯଂ ପରଧ୍ଯାନପରାଯଣାଃ। ଯାଜିନଃ ଶୁଚଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଯତିଧର୍ମପରାଯଣାଃ
ସେମାନେ ସଦା ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲିନ, ପରଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଯତିଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି ।
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗଵିଧିଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞାଶ୍ଛିନ୍ନସଂଶଯାଃ। ଯଜଂତେ ଵିଧିନାନେନ ଯେ ଵିପ୍ରାଃ କ୍ଷେତ୍ରଵାସିନଃ
ଯେ ସଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗର ପଦ୍ଧତି ଜାଣନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ସନ୍ଦେହରହିତ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ବିଧିରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ଅରଣ୍ଯେ ପୌଷ୍କରେ ତେଷାଂ ମୃତାନାଂ ସତ୍ଫଲଂ ଶୃଣୁ। ଵ୍ରଜଂତି ତେ ସୁଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ବ୍ରହ୍ମସାଯୁଜ୍ଯମକ୍ଷଯମ୍
ହେ ପୌଷ୍କର, ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ କଣ ହେଉଛି ଶୁଣ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲଭନ୍ତେ ମୃତ୍ଯୁଦାଯକମ୍। ପୁନରାଵର୍ତନଂ ହିତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମୀଵିଦ୍ଯାଂ ସମାସ୍ଥିତାଃ
ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ ପୁଣି ମୃତ୍ୟୁଦାୟକ ଜନ୍ମକୁ ଲଭନ୍ତିନାହିଁ; ପୁଣି ଆସିବାକୁ ଛାଡି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ପୁନରାଵୃତ୍ତିରନ୍ଯେଷାଂ ପ୍ରପଂଚାଶ୍ରମଵାସିନାମ୍। ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଵିଧିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଷଟ୍କର୍ମନିରତଃ ସଦା
ଯେଉଁମାନେ ସାଧାରଣ ଜଗତ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣି ପୁଣି ଜନ୍ମ ଅଛି; ସେମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁସରି, ସଦା ଷଟ୍କର୍ମରେ ଲିନ ରହନ୍ତି।
ଜୁହୋତି ଵିଧିନା ସମ୍ଯଙ୍ମଂତ୍ରୈର୍ଯଜ୍ଞେ ନିମଂତ୍ରିତଃ। ଅଧିକଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ସର୍ଵଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯିଏ ବିଧିବତ୍ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ହବନ କରେ, ସେ ବଡ଼ ଫଳ ପାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଚାପ୍ଯସ୍ଯ ଗତିର୍ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ। ଦିଵ୍ଯେନୈଶ୍ଵର୍ଯଯୋଗେନ ସ୍ଵାରୂଢଃ ସପରିଗ୍ରହଃ୨୦୦ 1.15.
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଗତି କେବେ ବାଧା ପାଏନାହିଁ; ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସହିତ, ସେ ତାଙ୍କର ସହଯାତୀମାନେ ସହିତ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।