ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ତୁ ପ୍ରଥମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଵନମ୍। ଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତ୍ଯଂ ମଧ୍ଯମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତଥା
ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ବଡ଼ ତୀର୍ଥକୁ ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ରକାରୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୀଠ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଧ୍ୟଭାଗ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୀଠ,
କନିଷ୍ଠଂ ରୁଦ୍ରଦୈଵତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପୂର୍ଵମକାରଯତ୍। ଆଦ୍ଯମେତତ୍ପରଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଵେଦେଷୁ ପଠ୍ଯତେ
ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୀଠ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ, ବେଦରେ ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅରଣ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରାଖ୍ଯଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ନିହିତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଅନୁଗ୍ରହୋ ଭୂମିଭାଗେ କୃତୋ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଵଯମ୍
ପୁଷ୍କର ନାମକ ଅରଣ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭୁ ସ୍ଥିତ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ଭୂମିକୁ କୃପା କରିଛନ୍ତି।
ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂମିଚାରିଣାମ୍। ସୁଵର୍ଣଵଜ୍ରପର୍ଯଂତା ଵେଦିକାଂକା ମହୀ କୃତା
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂମିବାସୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ, ସୁନା ଓ ହୀରା ଦ୍ୱାରା ଘେରା ବେଦୀ ସହିତ ଏହି ଭୂମି ତିଆରି ହୋଇଛି।
ଵିଚିତ୍ରକୁଟ୍ଟିମାରତ୍ନୈଃ କାରିତା ସର୍ଵଶୋଭନା। ରମତେ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ନାନା ପ୍ରକାର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୋଭାମୟ; ସେଠାରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ, ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରୌ ତଥା ଦେଵୌ ଵସଵୋପ୍ଯଶ୍ଵିନାଵପି ?। ମରୁତଶ୍ଚ ମହେଂଦ୍ରେଣ ରମଂତେ ଚ ଦିଵୌକସଃ
ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମରୁତ ଏବଂ ବଡ଼ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବଲୋକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଏତତ୍ତେ ତଥ୍ଯମାଖ୍ଯାତଂ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରଣମ୍। ସଂହିତାନୁକ୍ରମେଣାତ୍ର ମଂତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ, ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି, ସଂହିତା ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ସହିତ।
ଵେଦାନ୍ପଠଂତି ଯେ ଵିପ୍ରା ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତାଃ। ଵସଂତି ବ୍ରହ୍ମସାମୀପ୍ଯେ ସର୍ଵେ ତେନାନୁଭାଵିତାଃ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି, ଗୁରୁ ସେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କ କୃପା ପାଆନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଭଗଵନ୍କେନ ଵିଧିନା ଅରଣ୍ଯେ ପୁଷ୍କରେ ନରୈଃ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଭୀପ୍ସଦ୍ଭିର୍ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରଵାସିଭିଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବା ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେମିତି ବାସ କରିବା ଉଚିତ?
କିଂ ମନୁଷ୍ଯୈରୁତସ୍ତ୍ରୀଭିରୁତ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାନ୍ଵିତୈଃ। ଵସଦ୍ଭିଃ କିମନୁଷ୍ଠେଯମେତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରଵୀହି ମେ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ କି, ନାରୀମାନେ କି, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରିବେ କି? ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହା ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ନରୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଶ୍ଚ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମନିଵାସିଭିଃ। ସ୍ଵଧର୍ମାଚାରନିରତୈର୍ଦଂଭମୋହଵିଵର୍ଜିତୈଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପୁରୁଷ, ନାରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ବସିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମିଥ୍ୟା ଓ ମୋହରୁ ଦୂରେ ରହି।
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତୈର୍ଜିତେଂଦ୍ରିଯୈଃ। ଅନସୂଯୁଭିରକ୍ଷୁଦ୍ରୈଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତୈଃ
କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଛାଡି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କିଂ କୁର୍ଵାଣୋ ନରଃ କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତସ୍ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ। କୀଦୃଶା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତାଶ୍ଚ ସ୍ମୃତା ନୄଣାଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଏଠି ଜଣେ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି? ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତ୍ରିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା। ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଭକ୍ତି ତିନି ପ୍ରକାରର, ମନ, କଥା ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହା ସାଧାରଣ, ବେଦମୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହୋଇପାରେ।
ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାର୍ଥସ୍ମରଣେ ହି ଯତ୍। ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବେଦର ଅର୍ଥ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ ଏବଂ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେହିଏ ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମଂତ୍ରଵେଦନମସ୍କାରୈରଗ୍ନିଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିଚିଂତନୈଃ। ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାଵଶ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରିଷ୍ଯତେ
ମନ୍ତ୍ର ପାଠ, ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ, ନମସ୍କାର, ଅଗ୍ନି ଓ ପିତୃକର୍ମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ଆବଶ୍ୟକ ଜପ ଓ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହିଏ ବାଚିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯତୈଶ୍ଚିତେଂଦ୍ରିଯନିରୋଧିଭିଃ। ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଢ୍ଯୈସ୍ତଥା ଚାଂଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ
ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସୁନା ଓ ମଣିମୁକ୍ତାର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିବା, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା,
ବ୍ରହ୍ମକୃଚ୍ଛ୍ରୋପଵାସୈଶ୍ଚ ତଥାଚାନ୍ଯୈଃ ଶୁଭଵ୍ରତୈଃ। କାଯିକୀଭକ୍ତିରାଖ୍ଯାତା ତ୍ରିଵିଧା ତୁ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍
ବ୍ରହ୍ମକୃଚ୍ଛ୍ର ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହିଏ ଶାରୀରିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଗୋଘୃତକ୍ଷୀରଦଧିଭିଃ ରତ୍ନଦୀପକୁଶୋଦକୈଃ। ଗଂଧୈର୍ମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଧାତୁଭିଶ୍ଚୋପପାଦିତୈଃ
ଗାଈଁଘିଅ, ଖୀର, ଦହି, ମଣିମୁକ୍ତା, ଦୀପ, କୁଶ ଜଳ, ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା, ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଜିନିଷ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ,
ଘୃତଗୁଗ୍ଗୁଲୁଧୂପୈଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣାଗରୁସୁଗଂଧିଭିଃ। ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଢ୍ଯୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିଃ ସ୍ରଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଘିଅ, ଗୁଗୁଳୁ ଧୂପ, କୃଷ୍ଣାଗରୁ ସୁଗନ୍ଧ, ସୁନା ଓ ମଣିମୁକ୍ତାର ଅଳଙ୍କାର, ଚିତ୍ରମୟ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ,
ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵରତ୍ନୋପହାରକୈଃ। ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ
ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର, ଭୋଜ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପୂଜା ଲୋକେ କରନ୍ତି,
ପିତାମହଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିସ୍ସା ଲୌକିକୀ ମତା। ଵେଦମଂତ୍ରହଵିର୍ଯୋଗୈର୍ଭକ୍ତିର୍ଯା ଵୈଦିକୀ ମତା
ପିତାମହଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଭକ୍ତିକୁ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଭକ୍ତିକୁ ବେଦମୟ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦର୍ଶେ ଵା ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵା କର୍ତଵ୍ଯମଗ୍ନିହୋତ୍ରକମ୍। ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଦକ୍ଷିଣାଦାନଂ ପୁରୋଡାଶଂ ଚରୁକ୍ରିଯା
ଅମାବାସ୍ୟା କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଦାନ ଦେବା, ପିଠା ଓ ଚାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ।
ଇଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସୋମପାନାଂ ଯଜ୍ଞୀଯଂ କର୍ମ ସର୍ଵଶଃ। ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଜାପ୍ଯାନି ସଂହିତାଧ୍ଯଯନାନି ଚ
ଯଜ୍ଞ, ଧୃତି, ସୋମପାନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଜପ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ।
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଧିମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସା ଭକ୍ତିର୍ଵୈଦିକୀଷ୍ଯତେ। ଅଗ୍ନି ଭୂମ୍ଯନିଲାକାଶାଂବୁନିଶାକରଭାସ୍କରମ୍
ଏହି ସବୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ବେଦମୟ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପୂଜା କରାଯାଏ,
ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କୃତଂ କର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତମ୍। ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିଃ ସ୍ଥିତା ନୃପ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଏମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଧରି ପୂଜା ବୋଲି ମନାଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସଂଖ୍ଯାଖ୍ଯା ଯୋଗଜା ଚାନ୍ଯା ଵିଭାଗଂ ତତ୍ର ମେ ଶୃଣୁ। ଚତୁର୍ଵିଂଶତିତତ୍ଵାନି ପ୍ରଧାନାଦୀନି ସଂଖ୍ଯଯା
ଏଠାରେ ଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଥିବା ଏକ ଅନ୍ୟ ପଦ୍ଧତି 'ସାଂଖ୍ୟ' ବୋଲି ଅଛି । ଏହାର ବିଭାଜନ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ । ପ୍ରଧାନ ଆଦି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସାଂଖ୍ୟ ଗଣନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।
ଅଚେତନାନି ଭୋଗ୍ଯାନି ପୁରୁଷଃ ପଂଚଵିଂଶକଃ। ଚେତନଃ ପୁରୁଷୋ ଭୋକ୍ତା ନ କର୍ତା ତସ୍ଯ କର୍ମଣଃ
ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ; ପୁରୁଷ ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ଅଟେ । ପୁରୁଷ ଚେତନ, ସେ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ।
ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯୋଽଵ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ଅଧିଷ୍ଠାତା ପ୍ରଯୋଜକଃ। ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ପୁରୁଷୋ ନିତ୍ଯଃ କାରଣଂ ଚ ପିତାମହଃ
ଆତ୍ମା ଅମର ଓ ଅକ୍ଷୟ, ସେ ନିୟନ୍ତା ଓ ପ୍ରେରକ । ପୁରୁଷ ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ ଓ ପ୍ରଥମ ପିତା ।
ତତ୍ଵସର୍ଗୋ ଭାଵସର୍ଗୋ ଭୂତସର୍ଗଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ସଂଖ୍ଯଯା ପରିସଂଖ୍ଯାଯ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ଭାବର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଭୂତର ସୃଷ୍ଟି — ଏହା ସାଂଖ୍ୟ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ଭାବେ ହୁଏ; ପ୍ରଧାନ ଗୁଣମୟ ।