ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ନାଽସୌ ଦୁର୍ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍। ଯଥାହଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତାମହଃ
ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ଦଶାକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ; ଯେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ।
ତଥା ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ପୂଜ୍ଯୋ ନିର୍ମମୋ ନିଃ ପରିଗ୍ରହଃ। ସଂସାରବଂଧମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତମିଦଂ ଵ୍ରତମ୍
ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନୀ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ସେ ଅନାସକ୍ତ ଏବଂ ଅସମ୍ପୃକ୍ତ; ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ ଏହି ବ୍ରତ।
ମଯା ପ୍ରଣୀତଂ ଵିପ୍ରାଣାମପୁନର୍ଭଵକାରଣମ୍। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମୁପାଦାଯ ଯସ୍ତ୍ଯଜେଦଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ମୋତେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ନିର୍ମିତ, ଏହା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ରୋକେ; ଯଦି କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରେ,
ରୌରଵଂ ସ ପ୍ରଯାତ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଣୀତୋ ଯମକିଂକରୈଃ। ଲୋକଯାତ୍ରାଵିତଂଡଶ୍ଚ କ୍ଷୁଦ୍ରଂ କର୍ମ କରୋତି ଯଃ
ସେ ଯମର ଦୂତମାନେ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଲୋକଜୀବିକା ପାଇଁ ଛୋଟ ଛୋଟ କାମ କରନ୍ତି,
ସ ରାଗଚିତ୍ତଃ ଶୃଂଗାରୀ ନାରୀଜନ ଧନପ୍ରିଯଃ। ଏକଭୋଜୀ ସୁମିଷ୍ଟାଶୀ କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯସେଵକଃ
ଯେଉଁମାନେ ରାଗିନ୍ଦିଆ, ଶୃଙ୍ଗାର ପ୍ରେମୀ, ନାରୀ ଓ ଧନକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଏକାକି ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ମଧୁର ଖାଦ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, କୃଷି କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି,
ଅଵେଦୋ ଵେଦନିଂଦୀ ଚ ପରଭାର୍ଯାଂ ଚ ସେଵତେ। ଇତ୍ଯାଦିଦୋଷଦୁଷ୍ଟୋ ଯସ୍ତସ୍ଯ ସଂଭାଷଣାଦପି
ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଜ୍ଞାନୀ, ବେଦକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ପରସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଶନ୍ତି—ଏପରି ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ଯେଉଁମାନେ,
ନରୋ ନରକଗାମୀ ସ୍ଯାଦ୍ଯଶ୍ଚ ସଦ୍ଵ୍ରତଦୂଷକଃ। ଅସଂତୁଷ୍ଟଂ ଭିନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଦୁର୍ମତିଂ ପାପକାରିଣମ୍
ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ ବା ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ବ୍ରତକୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ମନ ଭାଗିଯାଇଛି, ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ପାପ କରନ୍ତି,
ନ ସ୍ପୃଶେଦଂଗସଂଗେନ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ନାନେନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତୈରମରୈଃ ସହ
ସେମାନେ ଶରୀରରେ ଛୁଆଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଯଦି ଛୁଆଁ ଯାଏ, ସ୍ନାନ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏପରି କହି, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଅମରମାନେ ସହିତ
କ୍ଷେତ୍ରଂ ନିଵେଶଯାମାସ ଯଥାଵତ୍କଥଯାମି ତେ। ଉତ୍ତରେ ଚଂଦ୍ରନଦ୍ଯାସ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀ ଯାଵତ୍ସରସ୍ଵତୀ
ଯଥାଯଥ ଭାବରେ କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହା ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ଉତ୍ତରେ ଅଛି ଚନ୍ଦ୍ରନଦୀ, ପୂର୍ବେ ସରସ୍ୱତୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ,
ପୂର୍ଵଂ ତୁ ନଂଦନାତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଂ ସପୁଷ୍କରମ୍। ଵେଦୀ ହ୍ଯେଷା କୃତା ଯଜ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା୧୫୦ 1.15.
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନନ୍ଦନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କଳ୍ପ ଓ ପୁଷ୍କର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର; ଏହି ବେଦୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ତିଆରି।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ତୁ ପ୍ରଥମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଵନମ୍। ଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତ୍ଯଂ ମଧ୍ଯମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତଥା
ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ବଡ଼ ତୀର୍ଥକୁ ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ରକାରୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୀଠ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମଧ୍ୟଭାଗ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୀଠ,
କନିଷ୍ଠଂ ରୁଦ୍ରଦୈଵତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପୂର୍ଵମକାରଯତ୍। ଆଦ୍ଯମେତତ୍ପରଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ଵେଦେଷୁ ପଠ୍ଯତେ
ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୀଠ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ, ବେଦରେ ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅରଣ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରାଖ୍ଯଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ନିହିତଃ ପ୍ରଭୁଃ। ଅନୁଗ୍ରହୋ ଭୂମିଭାଗେ କୃତୋ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଵଯମ୍
ପୁଷ୍କର ନାମକ ଅରଣ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭୁ ସ୍ଥିତ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏହି ଭୂମିକୁ କୃପା କରିଛନ୍ତି।
ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂମିଚାରିଣାମ୍। ସୁଵର୍ଣଵଜ୍ରପର୍ଯଂତା ଵେଦିକାଂକା ମହୀ କୃତା
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂମିବାସୀଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ, ସୁନା ଓ ହୀରା ଦ୍ୱାରା ଘେରା ବେଦୀ ସହିତ ଏହି ଭୂମି ତିଆରି ହୋଇଛି।
ଵିଚିତ୍ରକୁଟ୍ଟିମାରତ୍ନୈଃ କାରିତା ସର୍ଵଶୋଭନା। ରମତେ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ନାନା ପ୍ରକାର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୋଭାମୟ; ସେଠାରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ, ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରୌ ତଥା ଦେଵୌ ଵସଵୋପ୍ଯଶ୍ଵିନାଵପି ?। ମରୁତଶ୍ଚ ମହେଂଦ୍ରେଣ ରମଂତେ ଚ ଦିଵୌକସଃ
ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମରୁତ ଏବଂ ବଡ଼ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବଲୋକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଏତତ୍ତେ ତଥ୍ଯମାଖ୍ଯାତଂ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରଣମ୍। ସଂହିତାନୁକ୍ରମେଣାତ୍ର ମଂତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ, ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି, ସଂହିତା ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ସହିତ।
ଵେଦାନ୍ପଠଂତି ଯେ ଵିପ୍ରା ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତାଃ। ଵସଂତି ବ୍ରହ୍ମସାମୀପ୍ଯେ ସର୍ଵେ ତେନାନୁଭାଵିତାଃ
ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି, ଗୁରୁ ସେବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କ କୃପା ପାଆନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଭଗଵନ୍କେନ ଵିଧିନା ଅରଣ୍ଯେ ପୁଷ୍କରେ ନରୈଃ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଭୀପ୍ସଦ୍ଭିର୍ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରଵାସିଭିଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବା ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେମିତି ବାସ କରିବା ଉଚିତ?
କିଂ ମନୁଷ୍ଯୈରୁତସ୍ତ୍ରୀଭିରୁତ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାନ୍ଵିତୈଃ। ଵସଦ୍ଭିଃ କିମନୁଷ୍ଠେଯମେତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରଵୀହି ମେ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ କି, ନାରୀମାନେ କି, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରିବେ କି? ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହା ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ନରୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିଶ୍ଚ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମନିଵାସିଭିଃ। ସ୍ଵଧର୍ମାଚାରନିରତୈର୍ଦଂଭମୋହଵିଵର୍ଜିତୈଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପୁରୁଷ, ନାରୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ବସିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମିଥ୍ୟା ଓ ମୋହରୁ ଦୂରେ ରହି।
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତୈର୍ଜିତେଂଦ୍ରିଯୈଃ। ଅନସୂଯୁଭିରକ୍ଷୁଦ୍ରୈଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତୈଃ
କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଛାଡି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କିଂ କୁର୍ଵାଣୋ ନରଃ କର୍ମ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତସ୍ତ୍ଵିହୋଚ୍ଯତେ। କୀଦୃଶା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତାଶ୍ଚ ସ୍ମୃତା ନୄଣାଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଏଠି ଜଣେ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି? ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତ୍ରିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା। ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଭକ୍ତି ତିନି ପ୍ରକାରର, ମନ, କଥା ଓ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହା ସାଧାରଣ, ବେଦମୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହୋଇପାରେ।
ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାର୍ଥସ୍ମରଣେ ହି ଯତ୍। ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ
ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବେଦର ଅର୍ଥ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ ଏବଂ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେହିଏ ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମଂତ୍ରଵେଦନମସ୍କାରୈରଗ୍ନିଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିଚିଂତନୈଃ। ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାଵଶ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରିଷ୍ଯତେ
ମନ୍ତ୍ର ପାଠ, ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ, ନମସ୍କାର, ଅଗ୍ନି ଓ ପିତୃକର୍ମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ଆବଶ୍ୟକ ଜପ ଓ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହିଏ ବାଚିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯତୈଶ୍ଚିତେଂଦ୍ରିଯନିରୋଧିଭିଃ। ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଢ୍ଯୈସ୍ତଥା ଚାଂଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ
ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସୁନା ଓ ମଣିମୁକ୍ତାର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିବା, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା,
ବ୍ରହ୍ମକୃଚ୍ଛ୍ରୋପଵାସୈଶ୍ଚ ତଥାଚାନ୍ଯୈଃ ଶୁଭଵ୍ରତୈଃ। କାଯିକୀଭକ୍ତିରାଖ୍ଯାତା ତ୍ରିଵିଧା ତୁ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍
ବ୍ରହ୍ମକୃଚ୍ଛ୍ର ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଯାହା କରାଯାଏ, ସେହିଏ ଶାରୀରିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଗୋଘୃତକ୍ଷୀରଦଧିଭିଃ ରତ୍ନଦୀପକୁଶୋଦକୈଃ। ଗଂଧୈର୍ମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଧାତୁଭିଶ୍ଚୋପପାଦିତୈଃ
ଗାଈଁଘିଅ, ଖୀର, ଦହି, ମଣିମୁକ୍ତା, ଦୀପ, କୁଶ ଜଳ, ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା, ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଜିନିଷ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ,
ଘୃତଗୁଗ୍ଗୁଲୁଧୂପୈଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣାଗରୁସୁଗଂଧିଭିଃ। ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଢ୍ଯୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିଃ ସ୍ରଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଘିଅ, ଗୁଗୁଳୁ ଧୂପ, କୃଷ୍ଣାଗରୁ ସୁଗନ୍ଧ, ସୁନା ଓ ମଣିମୁକ୍ତାର ଅଳଙ୍କାର, ଚିତ୍ରମୟ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ,