ତତ୍ରାସୌ ତରୁଵୃଂଦେନ ପୁଷ୍ପାମୋଦାଭିନଂଦିତଃ। ଅନୁଗୃହ୍ଯାଥ ଭଗଵାନ୍ଵନଂ ତତ୍ସମୃଗାଂଡଜମ୍
'ସେଠାରେ, ଗଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁରିତ, ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ତାହାର ସବୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ।'
ଜଗତୋଽନୁଗ୍ରହାର୍ଥାଯ ଵାସଂ ତତ୍ରାନ୍ଵରୋଚଯତ୍। ପୁଷ୍କରଂ ନାମ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଵୃଷଭମେଵ ଚ
'ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ଚୟନ କଲେ; ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୁଷ୍କର ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଟିକୁ ବୃଷଭ କୁହାଯାଏ।'
ଜନିତଂ ତଦ୍ଭଗଵତା ଲୋକାନାଂ ହିତକାରିଣା। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତତ୍ର ଵୈ ଗତ୍ଵା ତୋଷଯଧ୍ଵଂ ମଯା ସହ
'ସେଇ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି; ଚଳ, ଆମ ସହିତ ଏଠାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର।'
ଆରାଧ୍ଯମାନୋ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ଵରାନ୍ଵରାନ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସହ ତୈର୍ଦେଵଦାନଵୈଃ
'ଯେତେବେଳେ ପୂଜା କରାଯିବେ, ପ୍ରଭୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଦେଇବେ।' ଏଭଳି କହି ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସହ—
ଜଗାମ ତଦ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ସ ତୁ କଂଜଜଃ। ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତୁଷ୍ଟମନସଃ କୋକିଲାଲାପଲାପିତାଃ
ସେଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ବସିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, କୋଇଲୀର ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍ପୋଚ୍ଚଯୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ଶସ୍ତଂ ଵିଵିଶୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵନମ୍। ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ ସର୍ଵଦେଵୈସ୍ତୁ ଵନଂ ନଂଦନସଂମିତମ୍
ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ନନ୍ଦନ ଭଳି ଉଦ୍ୟାନକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ପଦ୍ମିନୀମୃଗପୁଷ୍ପାଢ୍ଯଂ ସୁଦୃଢଂ ଶୁଶୁଭେ ତଦା। ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଥ ଵନଂ ଦେଵାଃ ସର୍ଵପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ସମୟରେ, ପଦ୍ମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଏହି ଅଟୁଟ ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଶୁଭିତ ହୋଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇହ ଦେଵୋସ୍ତୀତି ଦେଵା ବଭ୍ରମୁଶ୍ଚ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ। ମୃଗଯଂତସ୍ତତସ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵାସଵାଃ
‘ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାଏଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଏଠି ଶିକାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଦ୍ଭୁତସ୍ଯ ଵନସ୍ଯାଂତଂ ନ ତେ ଦଦୃଶୁରାଶୁଗାଃ। ଵିଚିନ୍ଵଦ୍ଭିସ୍ତଦା ଦେଵଂ ଦୈଵୈର୍ଵାଯୁର୍ଵିଲୋକିତଃ
ସେମାନେ ତେଜ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟର ସେଷ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ତାନୁଵାଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ତପୋ ଵିନା। ତଦା ଖିନ୍ନା ଵିଚିନ୍ଵଂତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପର୍ଵତରୋଧସି
ବାୟୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।' ଏପରେ, ଅନେକ ଖୋଜି ଥକିଯାଇ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସି ରହିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚୋତ୍ତରେ ଚୈଵ ଅଂତରାଲେ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵାଯୂକ୍ତଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ଵାଯୁସ୍ତାନବ୍ରଵୀତ୍ପୁନଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାରମ୍ବାର, ବାୟୁ ହୃଦୟରେ ସେମାନେଠାରେ ରଖି, ପୁନିଥରେ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ରିଵିଧୋ ଦର୍ଶନୋପାଯୋ ଵିରିଂଚେରସ୍ଯ ସର୍ଵଦା। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜ୍ଞାନେନ ତପସା ଯୋଗେନ ଚ ନିଗଦ୍ଯତେ
ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ତିନିଟି ଉପାୟ ଅଛି—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଉପାୟ କୁହାଯାଏ।
ସକଲଂ ନିଷ୍କଲଂ ଚୈଵ ଦେଵଂ ପଶ୍ଯଂତି ଯୋଗିନଃ। ତପସ୍ଵିନସ୍ତୁ ସକଲଂ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିଷ୍କଲଂ ପରମ୍
ଯୋଗୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସକଳ ଓ ନିଷ୍କଳ ଦୁଇ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ ସକଳ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିଷ୍କଳ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ତୁ ଵିଜ୍ଞାନେ ମଂଦଶ୍ରଦ୍ଧୋ ନ ପଶ୍ଯତି। ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା କ୍ଷିପ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପଶ୍ଯଂତି ଯୋଗିନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିବା ଲୋକ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ନିର୍ଵିକାରୋଽସୌ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷେଶ୍ଵରଃ। କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତାଃ ପିତାମହମ୍
ସେ ନିର୍ବିକାର, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ନାଥ ଭାବେ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ। ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତପଶ୍ଚରତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ବ୍ରହ୍ମାରାଧନତତ୍ପରାଃ। ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍
ତୁମେ ତପସ୍ୟା କର, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଲାଗିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭକ୍ତିଶୀଳ।
ସର୍ଵକାଲଂ ସ ଜାନାତି ଦାତଵ୍ଯଂ ଦର୍ଶନଂ ମଯା। ଵାଯୋସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହିତମେତଦଵେତ୍ଯ ଚ
ସେ ସବୁବେଳେ ଜାଣିଥାନ୍ତି; ମୁଁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ବାୟୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଏହାର ଉପକାର ଧାରଣ କରି,
ବ୍ରହ୍ମେଚ୍ଛାଵିଷ୍ଟମତଯୋ ଵାକ୍ପତିଂ ଚ ତତୋଽବ୍ରୁଵନ୍। ପ୍ରଜ୍ଞାନଵିବୁଧାସ୍ମାକଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ଵିଧତ୍ସ୍ଵ ନଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଥିବା ମନେ, ସେମାନେ ବାଣୀର ନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍; ଆମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀକ୍ଷା ଦିଅ।'
ସ ଦିଦୀକ୍ଷଯିଷୁଃ କ୍ଷିପ୍ରମମରାନ୍ବ୍ରହ୍ମଦୀକ୍ଷଯା। ଵେଦୋକ୍ତେନ ଵିଧାନେନ ଦୀକ୍ଷଯାମାସ ତାନ୍ଗୁରୁଃ
ଗୁରୁ ଦ୍ରୁତ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦେବତାମାନେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀକ୍ଷା ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଵିନୀତଵେଷାଃ ପ୍ରଣତା ଅଂତେଵାସିତ୍ଵମାଯଯୁଃ। ବ୍ରହ୍ମପ୍ରସାଦଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୌଷ୍କରଂ ଜ୍ଞାନମୀରିତମ୍୧୦୦ 1.15.
ବିନୟୀ ଭେଷ ଧାରଣ କରି, ଶିର ନମାଇ, ସେମାନେ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୃପା ଲାଗି, ସେମାନେ ପୌଷ୍କର ନାମକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ଯଜ୍ଞଂ ଚକାର ଵିଧିନା ଧିଷଣୋଧ୍ଵର୍ଯୁସତ୍ତମଃ। ପଦ୍ମଂ କୃତ୍ଵା ମୃଣାଲାଢ୍ଯଂ ପଦ୍ମଦୀକ୍ଷାପ୍ରଯୋଗତଃ
ଧିଷଣ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞିକ, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ପଦ୍ମ ମୂଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ମଞ୍ଚ ରେ, ପଦ୍ମ ଦୀକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ହେଲା।
ଅନୁଜଗ୍ରାହ ଦେଵାଂସ୍ତାନ୍ସୁରେଚ୍ଛା ପ୍ରେରିତୋ ମୁନିଃ। ତେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ଵିଵେକିଭ୍ଯଃ ସ ଵେଦୋକ୍ତାଵଧାନଵିତ୍
ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମୁନି ସେମାନେଠାରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ବିବେକୀମାନେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ।
ଦୀକ୍ଷାଂ ଵୈ ଵିସ୍ମଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବୃହସ୍ପତିରୁଦାରଧୀଃ। ଏକମଗ୍ନିଂ ଚ ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ମହାତ୍ମା ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍
ବୃହସ୍ପତି, ଉଦାର ମନ ଧାରଣ କରି, ଦୀକ୍ଷାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏକ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍କାର କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ପ୍ରାଦାଦାଂଗିରସସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଜାପ୍ଯଂ ଵେଦୋଦିତଂ ତୁ ଯତ୍। ତ୍ରିସୁପର୍ଣଂ ତ୍ରିମଧୁ ଚ ପାଵମାନୀଂ ଚ ପାଵନୀମ୍
ଆଙ୍ଗିରା, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବେଦ ଉକ୍ତ ଜାପ୍ୟ ଦେଲେ—ତିନିପ୍ରକାର ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ତିନିପ୍ରକାର ମଧୁ ଓ ପବିତ୍ର ପାୱମାନୀ ହ୍ୟମ୍ନ।
ସ ହି ଜାପ୍ଯାଦିକଂ ସର୍ଵମଶିକ୍ଷଯଦୁଦାରଧୀଃ। ଆପୋ ହିଷ୍ଠେତି ଯତ୍ସ୍ନାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତତ୍ପରିପଠ୍ଯତେ
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଥା ଶିଖାଇଲେ। 'ଆପୋ ହିଷ୍ଠ' ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ଯେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମ ସ୍ନାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ପାପଘ୍ନଂ ଦୁଷ୍ଟଶମନଂ ପୁଷ୍ଟିଶ୍ରୀବଲଵର୍ଦ୍ଧନମ୍। ସିଦ୍ଧିଦଂ କୀର୍ତିଦଂ ଚୈଵ କଲିକଲ୍ମଷନାଶନମ୍
ଏହି ସ୍ନାନ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଶକ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରୀ ବଢାଏ; ଏହା ସଫଳତା, କୀର୍ତି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ କଳିଯୁଗର ଦୂଷଣ ଦୂର କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ବ୍ରାହ୍ମସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍। କୁର୍ଵଂତୋ ମୌନିନୋ ଦାଂତା ଦୀକ୍ଷିତାଃ କ୍ଷପିତେଂଦ୍ରିଯାଃ
ଏହିପରି ଉତ୍ସାହରେ ବ୍ରାହ୍ମ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ମୌନ ରହୁଥିବା, ନିଜକୁ ଦମନ କରିଥିବା, ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିପରି କରନ୍ତି।
ସର୍ଵେ କମଂଡଲୁଯୁତା ମୁକ୍ତକକ୍ଷାକ୍ଷମାଲିନଃ। ଦଂଡିନଶ୍ଚୀରଵସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ଜଟାଭିରତିଶୋଭିତାଃ
ସମସ୍ତେ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିଥିବା, ଢିଲା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅକ୍ଷମାଳା ପରିଧାନ କରିଥିବା, ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ଜଟା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ସ୍ନାନାଚାରାସନରତାଃ ପ୍ରଯତ୍ନଧ୍ଯାନଧାରିଣଃ। ମନୋ ବ୍ରହ୍ମଣି ସଂଯୋଜ୍ଯ ନିଯତାହାରକାଂକ୍ଷିଣଃ
ସ୍ନାନ ପ୍ରଥାରେ ଲିନ, ଉଚିତ ଆସନରେ ବସିଥିବା, ଉତ୍ସାହରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା, ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାଗ୍ର କରିଥିବା, ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିବା।
ଅତିଷ୍ଠନ୍ଦର୍ଶନାଲାପସଂଗଧ୍ଯାନଵିଵର୍ଜିତାଃ। ଏଵଂ ଵ୍ରତଧରାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ନାନକାରିଣଃ
ଦୃଷ୍ଟି, କଥା, ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଧ୍ୟାନକୁ ବିରତ ରହି, ମୌନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରତୀ ଦିନରେ ତିନିବାର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।