ତାଵଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗତସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ର ଦେଵା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଵଂତୋ ଦିଵୌକସଃ
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେବଲୋକବାସୀମାନେ ବନ୍ଦନା କରି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କିମେତଦ୍ଭଗଵନ୍ବ୍ରୂହି ନିମିତ୍ତୋତ୍ପାତଦର୍ଶନମ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ କଂପିତଂ ଯେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ କାଲଧର୍ମଣା
'ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ ଏହା କ’ଣ—ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉଛି? କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ଏ ତିନି ଲୋକ କମ୍ପିତ ହେଇଯାଇଛି?'
ଜାତକଲ୍ପାଵସାନଂ ତୁ ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦସାଗରମ୍। ଚତ୍ଵାରୋ ଦିଗ୍ଗଜାଃ କିଂ ତୁ ବଭୂଵୁରଚଲାଶ୍ଚଲାଃ
'ଦେଖିବାକୁ ଲାଗୁଛି ଯେ, ବିଶ୍ୱର ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଉଛି, ନୀତିର ସାଗର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି; ଚାରି ଦିଗର ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି—ଏହାର କାରଣ କ’ଣ?'
ସମାଵୃତା ଧରା କସ୍ମାତ୍ସପ୍ତସାଗରଵାରିଣା। ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ନାସ୍ତି ଶବ୍ଦସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ନିଃ ପ୍ରଯୋଜନା
'ଭୂମି କାହିଁକି ସପ୍ତ ସାଗରର ପାଣିରେ ଢାକିଯାଇଛି? ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଶବ୍ଦର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ—ଏହାର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ଯାଦୃଶୋ ଵା ସ୍ମୃତଃ ଶବ୍ଦୋ ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମାକୁଲଂ ଯେନ ଚକ୍ରେ ରୌଦ୍ରେଣ ଚୋଦ୍ଯତା
'ଏପରି ଏକ ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁପରି ଆଗରୁ କେବେ ଶୁଣିନଥିଲୁ ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।'
ଶୁଭୋଽଶୁଭୋ ଵା ଶବ୍ଦୋରେଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ଦିଵୌକସାମ୍। ଭଗଵନ୍ଯଦି ଜାନାସି କିମେତତ୍କଥଯସ୍ଵ ନଃ
'ଏହି ଶବ୍ଦ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଭଲ କି ଖରାପ, ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯଦି ଜାଣନ୍ତି, ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମେଣାନୁଭାଵିତଃ। ମା ଭୈଷ୍ଟ ମରୁତଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଚାତ୍ର କାରଣମ୍
ଏପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ, କହିଲେ: 'ମାନେ ଭୟ କରନ୍ତୁନାହିଁ, ମାରୁତମାନେ; ଏହାର କାରଣ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।'
ନିଶ୍ଚଯେନାନୁଵିଜ୍ଞାଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯେଷ ଯଥାଵିଧମ୍। ପଦ୍ମହସ୍ତୋ ହି ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣି, ଏହି ଘଟଣାକୁ ଠିକ୍ ଭଳି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି: ପଦ୍ମଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା—'
ଭୂପ୍ରଦେଶେ ପୁଣ୍ଯରାଶୌ ଯଜ୍ଞଂ କର୍ତୁଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଅଵରୋହେ ପର୍ଵତାନାଂ ଵନେ ଚାତୀଵଶୋଭନେ
'ସେ ଭୂମିର ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ତଳସ୍ଥଳର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯଜ୍ଞ କରିବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।'
କମଲଂ ତସ୍ଯ ହସ୍ତାତ୍ତୁ ପତିତଂ ଧରଣୀତଲେ। ତସ୍ଯ ଶବ୍ଦୋ ମହାନେଷ ଯେନ ଯୂଯଂ ପ୍ରକଂପିତାଃ
'ତାଙ୍କର ହାତରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଉଛି, ଯାହାରେ ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛ।'
ତତ୍ରାସୌ ତରୁଵୃଂଦେନ ପୁଷ୍ପାମୋଦାଭିନଂଦିତଃ। ଅନୁଗୃହ୍ଯାଥ ଭଗଵାନ୍ଵନଂ ତତ୍ସମୃଗାଂଡଜମ୍
'ସେଠାରେ, ଗଛମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁରିତ, ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ତାହାର ସବୁ ପଶୁପକ୍ଷୀ ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ।'
ଜଗତୋଽନୁଗ୍ରହାର୍ଥାଯ ଵାସଂ ତତ୍ରାନ୍ଵରୋଚଯତ୍। ପୁଷ୍କରଂ ନାମ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଵୃଷଭମେଵ ଚ
'ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ଚୟନ କଲେ; ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୁଷ୍କର ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଟିକୁ ବୃଷଭ କୁହାଯାଏ।'
ଜନିତଂ ତଦ୍ଭଗଵତା ଲୋକାନାଂ ହିତକାରିଣା। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତତ୍ର ଵୈ ଗତ୍ଵା ତୋଷଯଧ୍ଵଂ ମଯା ସହ
'ସେଇ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି; ଚଳ, ଆମ ସହିତ ଏଠାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର।'
ଆରାଧ୍ଯମାନୋ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ଵରାନ୍ଵରାନ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସହ ତୈର୍ଦେଵଦାନଵୈଃ
'ଯେତେବେଳେ ପୂଜା କରାଯିବେ, ପ୍ରଭୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଦେଇବେ।' ଏଭଳି କହି ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସହ—
ଜଗାମ ତଦ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ସ ତୁ କଂଜଜଃ। ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତୁଷ୍ଟମନସଃ କୋକିଲାଲାପଲାପିତାଃ
ସେଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ବସିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, କୋଇଲୀର ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍ପୋଚ୍ଚଯୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ଶସ୍ତଂ ଵିଵିଶୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵନମ୍। ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ ସର୍ଵଦେଵୈସ୍ତୁ ଵନଂ ନଂଦନସଂମିତମ୍
ଫୁଲର ଗୁଛରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ନନ୍ଦନ ଭଳି ଉଦ୍ୟାନକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ପଦ୍ମିନୀମୃଗପୁଷ୍ପାଢ୍ଯଂ ସୁଦୃଢଂ ଶୁଶୁଭେ ତଦା। ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଥ ଵନଂ ଦେଵାଃ ସର୍ଵପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତମ୍
ସେ ସମୟରେ, ପଦ୍ମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଏହି ଅଟୁଟ ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଶୁଭିତ ହୋଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇହ ଦେଵୋସ୍ତୀତି ଦେଵା ବଭ୍ରମୁଶ୍ଚ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ। ମୃଗଯଂତସ୍ତତସ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵାସଵାଃ
‘ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ଭାବି, ସେମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାଏଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଏଠି ଶିକାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଦ୍ଭୁତସ୍ଯ ଵନସ୍ଯାଂତଂ ନ ତେ ଦଦୃଶୁରାଶୁଗାଃ। ଵିଚିନ୍ଵଦ୍ଭିସ୍ତଦା ଦେଵଂ ଦୈଵୈର୍ଵାଯୁର୍ଵିଲୋକିତଃ
ସେମାନେ ତେଜ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟର ସେଷ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ତାନୁଵାଚ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ତପୋ ଵିନା। ତଦା ଖିନ୍ନା ଵିଚିନ୍ଵଂତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପର୍ଵତରୋଧସି
ବାୟୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।' ଏପରେ, ଅନେକ ଖୋଜି ଥକିଯାଇ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସି ରହିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଚୋତ୍ତରେ ଚୈଵ ଅଂତରାଲେ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵାଯୂକ୍ତଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ଵାଯୁସ୍ତାନବ୍ରଵୀତ୍ପୁନଃ
ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାରମ୍ବାର, ବାୟୁ ହୃଦୟରେ ସେମାନେଠାରେ ରଖି, ପୁନିଥରେ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ରିଵିଧୋ ଦର୍ଶନୋପାଯୋ ଵିରିଂଚେରସ୍ଯ ସର୍ଵଦା। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜ୍ଞାନେନ ତପସା ଯୋଗେନ ଚ ନିଗଦ୍ଯତେ
ବିରିଞ୍ଚିଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ତିନିଟି ଉପାୟ ଅଛି—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଉପାୟ କୁହାଯାଏ।
ସକଲଂ ନିଷ୍କଲଂ ଚୈଵ ଦେଵଂ ପଶ୍ଯଂତି ଯୋଗିନଃ। ତପସ୍ଵିନସ୍ତୁ ସକଲଂ ଜ୍ଞାନିନୋ ନିଷ୍କଲଂ ପରମ୍
ଯୋଗୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସକଳ ଓ ନିଷ୍କଳ ଦୁଇ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି। ତପସ୍ବୀମାନେ ସକଳ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନିଷ୍କଳ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ତୁ ଵିଜ୍ଞାନେ ମଂଦଶ୍ରଦ୍ଧୋ ନ ପଶ୍ଯତି। ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା କ୍ଷିପ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପଶ୍ଯଂତି ଯୋଗିନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିବା ଲୋକ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ନିର୍ଵିକାରୋଽସୌ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷେଶ୍ଵରଃ। କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତାଃ ପିତାମହମ୍
ସେ ନିର୍ବିକାର, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ନାଥ ଭାବେ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ। ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତପଶ୍ଚରତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ବ୍ରହ୍ମାରାଧନତତ୍ପରାଃ। ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍
ତୁମେ ତପସ୍ୟା କର, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଲାଗିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭକ୍ତିଶୀଳ।
ସର୍ଵକାଲଂ ସ ଜାନାତି ଦାତଵ୍ଯଂ ଦର୍ଶନଂ ମଯା। ଵାଯୋସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହିତମେତଦଵେତ୍ଯ ଚ
ସେ ସବୁବେଳେ ଜାଣିଥାନ୍ତି; ମୁଁ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ବାୟୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଏହାର ଉପକାର ଧାରଣ କରି,
ବ୍ରହ୍ମେଚ୍ଛାଵିଷ୍ଟମତଯୋ ଵାକ୍ପତିଂ ଚ ତତୋଽବ୍ରୁଵନ୍। ପ୍ରଜ୍ଞାନଵିବୁଧାସ୍ମାକଂ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଦୀକ୍ଷାଂ ଵିଧତ୍ସ୍ଵ ନଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଥିବା ମନେ, ସେମାନେ ବାଣୀର ନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍; ଆମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀକ୍ଷା ଦିଅ।'
ସ ଦିଦୀକ୍ଷଯିଷୁଃ କ୍ଷିପ୍ରମମରାନ୍ବ୍ରହ୍ମଦୀକ୍ଷଯା। ଵେଦୋକ୍ତେନ ଵିଧାନେନ ଦୀକ୍ଷଯାମାସ ତାନ୍ଗୁରୁଃ
ଗୁରୁ ଦ୍ରୁତ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦେବତାମାନେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀକ୍ଷା ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଵିନୀତଵେଷାଃ ପ୍ରଣତା ଅଂତେଵାସିତ୍ଵମାଯଯୁଃ। ବ୍ରହ୍ମପ୍ରସାଦଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୌଷ୍କରଂ ଜ୍ଞାନମୀରିତମ୍୧୦୦ 1.15.
ବିନୟୀ ଭେଷ ଧାରଣ କରି, ଶିର ନମାଇ, ସେମାନେ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୃପା ଲାଗି, ସେମାନେ ପୌଷ୍କର ନାମକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।