ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କିଂ କୃତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରେଷ୍ଯ ଵାରାଣସୀପୁରୀମ୍। ଜନାର୍ଦନେନ କିଂ କର୍ମ ଶଂକରେଣ ଚ ଯନ୍ମୁନେ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା ବାରାଣସୀ ପୁରୀକୁ ପଠାଇଦେଇ, କ'ଣ କାମ କଲେ? ଜନାର୍ଦନ ଓ ଶଙ୍କର କ'ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ମୁନି?
କଥଂ ଯଜ୍ଞଃ କୃତସ୍ତେନ କସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ଵଦସ୍ଵ ମେ। କେ ସଦସ୍ଯା ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ପ୍ରବ୍ରଵୀହି ମେ
ସେ କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯଜ୍ଞ କଲେ? କେଉଁମାନେ ସଭ୍ୟ ଓ ଋତ୍ବିଜ୍ ଥିଲେ? ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।
କେ ଦେଵାସ୍ତର୍ପିତାସ୍ତେନ ଏତନ୍ମେ କୌତୁକଂ ମହତ୍। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶ୍ରୀନିଧାନଂ ପୁରଂ ମେରୋଃ ଶିଖରେ ରତ୍ନଚିତ୍ରିତମ୍
କେଉଁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ଏହି କଥା ମୋର ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରେ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ 'ଶ୍ରୀନିଧାନ' ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପୁର ଥିଲା।
ଅନେକାଶ୍ଚର୍ଯନିଲଯଂବହୁପାଦପସଂକୁଲମ୍। ଵିଚିତ୍ରଧାତୁଭିଶ୍ଚିତ୍ରଂ ସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ଫଟିକନିର୍ମଲମ୍
ସେଠାରେ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଅନେକ ଗଛରେ ଭରିଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁର ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ସ୍ଫଟିକ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଥିଲା।
ଲତାଵିତାନଶୋଭାଢ୍ଯଂ ଶିଖିଶବ୍ଦଵିନାଦିତମ୍। ମୃଗେନ୍ଦ୍ରରଵଵିତ୍ରସ୍ତ ଗଜଯୂଥସମାକୁଲମ୍
ଲତାର ଛାୟାରେ ଶୋଭିତ, ମୟୂରର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ସିଂହର ଡାକରେ ଭୟଭୀତ ହାତୀମାନେ ଦଳେଇ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିଲେ।
ନିର୍ଝରାଂବୁପ୍ରପାତୋତ୍ଥ ଶୀକରାସାରଶୀତଲମ୍। ଵାତାହତତରୁଵ୍ରାତ ପ୍ରସନ୍ନାପାନଚିତ୍ରିତମ୍
ଝରଣା ଓ ନଦୀର ଜଳର ଛିଟାରେ ଠଣ୍ଡା ହେଉଥିଲା, ପବନରେ ଗଛମାନେ ହଲୁଚିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ପାନୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ମୃଗନାଭିଵରାମୋଦ ଵାସିତାଶେଷକାନନମ୍। ଲତାଗୃହରତିଶ୍ରାନ୍ତ ସୁପ୍ତଵିଦ୍ଯାଧରାଧ୍ଵଗମ୍
ମୃଗନାଭିର ସୁଗନ୍ଧରେ ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ ମହକୁଥିଲା, ଲତା ଗୃହରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ରାସ୍ତାରେ ଶୁଇଯାଉଥିଲେ।
ପ୍ରଗୀତକିନ୍ନରଵ୍ରାତ ମଧୁରଧ୍ଵନିନାଦିତମ୍। ତସ୍ମିନ୍ନନେକଵିନ୍ଯାସ ଶୋଭିତାଶେଷଭୂମିକମ୍
କିନ୍ନରମାନେ ମିଳି ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ସେଠାର ସମସ୍ତ ଭୂମି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଶୋଭାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ଵୈରାଜଂ ନାମ ଭଵନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯାଂଗନୋଦ୍ଗୀତ ମଧୁରଧ୍ଵନି ନାଦିତା
'ବୈରାଜ' ନାମକ ଏକ ମହଲ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଥିଲା, ସେଠାରେ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାଇ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
ପାରିଜାତତରୂତ୍ପନ୍ନ ମଂଜରୀଦାମମାଲିନୀ। ରତ୍ନରଶ୍ମିସମୂହୋତ୍ଥ ବହୁଵର୍ଣଵିଚିତ୍ରିତା
ପାରିଜାତ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ ମାଳା ଏଠିକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ରଙ୍ଗର ରତ୍ନର ଆଭା ଏଠିକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା।
ଵିନ୍ଯସ୍ତସ୍ତଂଭକୋଟିସ୍ତୁ ନିର୍ମଲାଦର୍ଶଶୋଭିତା। ଅପ୍ସରୋନୃତ୍ଯଵିନ୍ଯାସ ଵିଲାସୋଲ୍ଲାସଲାସିତା
ଏଠିର ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭ ନିର୍ମଳ ଆଇନା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଏଠିକୁ ଆନନ୍ଦ ଭରିଦେଉଥିଲେ।
ବହ୍ଵାତୋଦ୍ଯସମୁତ୍ପନ୍ନସମୂହସ୍ଵନନାଦିତା। ଲଯତାଲଯୁତାନେକ ଗୀତଵାଦିତ୍ର ଶୋଭିତା
ଏଠି ଅନେକ ସଙ୍ଗୀତ ଦଳର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଏବଂ ନିୟମିତ ଓ ଲୟବଦ୍ଧ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ସଭା କାଂତିମତୀ ନାମ ଦେଵାନାଂ ଶର୍ମଦାଯିକା। ଋଷିସଂଘସମାଯୁକ୍ତା ମୁନିଵୃଂଦନିଷେଵିତା
ଏଠି 'କାନ୍ତିମତୀ' ନାମକ ଏକ ଶୋଭାମୟ ସଭା ଥିଲା, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦାୟିନୀ, ଋଷିମାନେ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ମୁନିମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜାତିସାମଶବ୍ଦେନ ନାଦିତାଽଽନଂଦଦାଯିନୀ। ତସ୍ଯାଂ ନିଵିଷ୍ଟୋ ଦେଵେଶସ୍ସଂଧ୍ଯାସକ୍ତଃ ପିତାମହଃ
ଏହି ସଭା ଦ୍ୱିଜମାନେ ସାମ ଗାଇ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ, ଏଠିରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ଧ୍ୟାଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲେ।
ଧ୍ଯାଯତି ସ୍ମ ପରଂ ଦେଵଂ ଯେନେଦଂ ନିର୍ମିତଂ ଜଗତ୍। ଧ୍ଯାଯତୋ ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପନ୍ନା କଥଂ ଯଜ୍ଞଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—'ମୁଁ କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିବି?'
କସ୍ମିନ୍ସ୍ଥାନେ ମଯା ଯଜ୍ଞଃ କାର୍ଯଃ କୁତ୍ର ଧରାତଲେ। କାଶୀପ୍ରଯାଗସ୍ତୁଂଗା ଚ ନୈମିଷଂ ଶୃଂଖଲଂ ତଥା
'ମୁଁ କେଉଁଠି, କେଉଁ ଜାଗାରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବି? କାଶୀ, ପ୍ରୟାଗ, ତୁଙ୍ଗା, ନୈମିଷା, କିମ୍ବା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ କରିବି କି?'
କାଂଚୀ ଭଦ୍ରା ଦେଵିକା ଚ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ସରସ୍ଵତୀ। ପ୍ରଭାସାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ପୃଥିଵ୍ଯାମିହ ମଧ୍ଯତଃ
'କିମ୍ବା କାଞ୍ଚୀ, ଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ, କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ପ୍ରଭାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ କରିବି କି?'
କ୍ଷେତ୍ରାଣି ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥାନି ସଂତି ଯାନୀହ ସର୍ଵଶଃ। ମଦାଦେଶାଚ୍ଚ ରୁଦ୍ରେଣ କୃତାନ୍ଯନ୍ଯାନି ଭୂତଲେ
'ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ମୋ ଆଦେଶରେ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।'
ଯଥାହଂ ସର୍ଵଦେଵେଷୁ ଆଦିଦେଵୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ତଥା ଚୈକଂ ପରଂ ତୀର୍ଥମାଦିଭୂତଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
'ଯେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଦେବତା ଭାବେ ଅଛି, ସେପରି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି।'
ଅହଂ ଯତ୍ର ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୁନାଭିଜମ୍। ପୁଷ୍କରଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତୀର୍ଥମୃଷିଭିର୍ଵେଦପାଠକୈଃ
'ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁ ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ପୁଷ୍କର ବୋଲି କହନ୍ତି।'
ଏଵଂ ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତେଃ। ମତିରେଷା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଵ୍ରଜାମ୍ଯେଷ ଧରାତଲେ
ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଯିବି।'
ପ୍ରାକ୍ସ୍ଥାନଂ ସ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତଦ୍ଵନୋତ୍ତମମ୍। ନାନାଦ୍ରୁମଲତାକୀର୍ଣଂ ନାନାପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗର ପଥରେ ପହଞ୍ଚି, ସେଇ ଅତି ଉତ୍ତମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତା ଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ନାନାପକ୍ଷିରଵାକୀର୍ଣଂ ନାନାମୃଗଗଣାକୁଲମ୍। ଦ୍ରୁମପୁଷ୍ପଭରାମୋଦୈର୍ଵାସଯଦ୍ଯତ୍ସୁରାସୁରାନ୍
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକାଣି ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ପଶୁମାନେ ଥିଲେ। ଗଛର ଫୁଲର ଘ୍ରାଣ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେକୁ ମଧୁର ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା।
ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵମିଵ ନ୍ଯସ୍ତୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ଭୂଷିତଭୂତଲମ୍। ନାନାଗଂଧରସୈଃ ପକ୍ଵାପକ୍ଵୈଶ୍ଚ ଷଡୃତୂଦ୍ଭଵୈଃ
ମାନେ ଭାବିବା ପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଭୂମି ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଛଅ ଋତୁର ପକ୍କା ଓ କଚ୍ଚା ଫଳ, ନିଜ ନିଜ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ସହିତ ଥିଲା।
ଫଲୈଃ ସୁଵର୍ଣରୂପାଢ୍ଯୈର୍ଘ୍ରାଣଦୃଷ୍ଟିମନୋହରୈଃ। ଜୀର୍ଣଂ ପତ୍ରଂ ତୃଣଂ ଯତ୍ର ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠଫଲାନି ଚ
ସୁନା ରଙ୍ଗର ଫଳ, ଦେଖିବା ଓ ଘ୍ରାଣ କରିବାକୁ ମନୋହର ଥିଲା। ସେଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର, ଘାସ, ଶୁଖିଲା କାଠ ଓ ଫଳ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା।
ବହିଃ କ୍ଷିପତି ଜାତାନି ମାରୁତୋନୁଗ୍ରହାଦିଵ। ନାନାପୁଷ୍ପସମୂହାନାଂ ଗଂଧମାଦାଯ ମାରୁତଃ
ବାତାସ ଯେପରି ଦୟାକରି ବାହାରକୁ ଯାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଥିଲା, ସେପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଗୁଛର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ ବାୟୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
ଶୀତଲୋ ଵାତି ଖଂ ଭୂମିଂ ଦିଶୋ ଯତ୍ରାଭିଵାସଯନ୍। ହରିତସ୍ନିଗ୍ଧ ନିଶ୍ଛିଦ୍ରୈରକୀଟକଵନୋତ୍କଟୈଃ
ସେଠାରେ ଶୀତଳ ପବନ ବହୁଥିଲା, ଯାହା ଆକାଶ, ଭୂମି ଓ ଚାରିପାଖ ଦିଗକୁ ଶିତଳ କରୁଥିଲା। ସେଇ ଉପବନ ହରିତ, ତରଳ, ଅଦୂଷିତ ଓ କୀଟମୁକ୍ତ ଥିଲା।
ଵୃକ୍ଷୈରନେକସଂଜ୍ଞୈର୍ଯଦ୍ଭୂଷିତଂ ଶିଖରାନ୍ଵିତୈଃ। ଅରୋଗୈର୍ଦର୍ଶନୀଯୈଶ୍ଚ ସୁଵୃତ୍ତୈଃ କୈଶ୍ଚିଦୁଜ୍ଜ୍ଵଲୈଃ
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ, ନିଜ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ସହିତ, ସୁସ୍ଥ ଓ ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର, ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିରେ ଏବଂ କିଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
କୁଟୁଂବମିଵ ଵିପ୍ରାଣାମୃତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ଭାତି ସର୍ଵତଃ। ଶୋଭଂତେ ଧାତୁସଂକାଶୈରଂକୁରୈଃ ପ୍ରାଵୃତା ଦ୍ରୁମାଃ
ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘର ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ଭରି ଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଉପବନ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଗଛମାନେ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ତୁଳନୀୟ ଅଙ୍କୁରରେ ଢାକା ଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିଲା।
କୁଲୀନୈରିଵ ନିଶ୍ଛିଦ୍ରୈଃ ସ୍ଵଗୁଣୈଃ ପ୍ରାଵୃତା ନରାଃ। ପଵନାଵିଦ୍ଧଶିଖରୈଃ ସ୍ପୃଶଂତୀଵ ପରସ୍ପରମ୍
ନିଜ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଏବଂ କୁଳୀନ ଲୋକମାନେ ଯେପରି, ସେପରି ବାୟୁରେ ହଲୁକ ହୋଇ ଗଛର ଶିଖରମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲେ।