ନକ୍ତଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନ ନକ୍ତଂ ନିଶିଭୋଜନମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ଏଠିରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ମାନେ ରାତିର ଦେରେ ଭୋଜନ କରିବା ନୁହେଁ; ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ତାରା ଦେଖାଯିବାବେଳେ ଖାଇବାକୁ ନକ୍ତଭୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଯତେର୍ଦିନାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯ ନିଷେଧନମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତ୍ଵା ଚ ନିଯମଂ ଵ୍ରତୀ
ଯତିମାନେ ପାଇଁ ଦିନର ଆଠ ଅଂଶ ପରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ; ତା'ପରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ବ୍ରତୀ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ତଥା ପାର୍ଥ ସ୍ନାନଂ ଶୁଚିଃ ସମାଚରେତ୍ । ଅଧମଂ କୂପକେ ସ୍ନାନଂ ଵାପ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ମଧ୍ଯମମ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । କୂଆରେ ସ୍ନାନ କମ ମାନାଯାଏ, ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟମ ମାନାଯାଏ ।
ତଡାଗେ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତତଃ ପରମ୍ । ପୀଡ୍ଯଂତେ ଜଂତଵୋ ଯତ୍ର ଜଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ବିଲାରେ ସ୍ନାନ ଉତ୍ତମ ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ; ଯେଉଁଠି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥାନ୍ତି ।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେ କୃତେ ପାର୍ଥ ପାପଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଗୃହେ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ଜଲଂ ଚୈଵ ଵିଶୋଧଯେତ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଘରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ସ୍ନାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହେ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
ସେହିପରି, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶିତ ମାଟିରେ ।
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚୈକଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ହେ ମାଟି, ମୋ ପୂର୍ବ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଦୂର କର; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକମନ ଓ ଦ୍ୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ରହିବି ।
ନାଲାପେତାଂତ୍ଯଜଂ ଚୈଵ ତଥା ପାଖଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ମିଥ୍ଯାଵାଦରତାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକାନ୍
ଅସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ଠକେଇ କରୁଥିବା, ମିଥ୍ୟାରେ ଲାଗିଥିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଦୁରାଚାରାନଗମ୍ଯାଗମନେରତାନ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରାଂଶ୍ଚ ପରଦାରାଭିଗାମିନଃ
ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ନିଷିଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ଲାଗିଥିବା, ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
କେଶଵଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । ଦୀପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହେ ତତ୍ର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଓ ଘରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ତଦ୍ଦିନେ ଵର୍ଜଯେତ୍ପାର୍ଥ ନିଦ୍ରାଂ ଚୈଵ ତୁ ମୈଥୁନମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିନୋଦେନ ଦିନଂ ସର୍ଵଂ ନିଵାରଯେତ୍
ସେଇ ଦିନ, ହେ ପାର୍ଥ, ନିଦ୍ରା ଓ ଯୌନସମ୍ପର୍କ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କ୍ଷମାପଯେତ୍
ରାତିରେ ଜାଗି ଭକ୍ତିଭାବରେ ରହି, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପଦପତିତ ହୋଇ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ।
ଯଥା କୃଷ୍ଣା ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଵିଧିନୈଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଏକାଦଶୀଂ ଦ୍ଵିଜଃ ପାର୍ଥ ଵିଭେଦଂ ନୈଵ କାରଯେତ୍
ଯେପରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ସେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକାଦଶୀ କରିବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୁଇ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ପାର୍ଥ ।
ଏଵଂ ହି କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯ ହି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ଶଂଖୋଦ୍ଧାରେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ଗଦାଧରମ୍
ଏଭଳି ଯିଏ କରେ, ସେ କଣ ଫଳ ପାଏ, ଶୁଣ; ଶଂଖ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସଂକ୍ରାଂତିଷୁ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ଯୋ ଦଦାତି ନୃପୋତ୍ତମ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ, ତାହାର ଛଉଦଶ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ମିଳେନାହିଁ, ଯଦିଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଦାନ କରାଯାଏ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରେ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣେ ଚଂଦ୍ର ସୂର୍ଯଯୋଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ, ତାହାର ଛଉଦଶ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ, ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । କେଦାରେ ଚୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି; କେତେବେଳେ ମାତ୍ର କେତେକ ଜଳ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ତଥା ଚୈକାଦଶୀ ପାର୍ଥ ଗର୍ଭଵାସକ୍ଷଯଂକରୀ । ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହିପରି, ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଗର୍ଭବାସର ଶେଷ କରେ; ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମିଳେ, ଏହି ଉପବାସରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ତପସ୍ଵିନୋ ଗୃହେ ଯସ୍ଯ ଭୁଂଜତେ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ଏହିଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ; ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ଗୋସହସ୍ରେଣ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦତ୍ଵା ଵେଦାଂତପାରଗେ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଉଛନ୍ତି; ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀକୁ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିଲେ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମିଳେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ଯେଷାଂ ଦେହେ ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ଏହିଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ; ଯେଉଁ ଦେହରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ତିନିଜଣ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ।
ଵସଂତି ତେଷାଂ ତେ ତୁଲ୍ଯା ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ତେ ନରାଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣୋ ଯେ ଭକ୍ତା ହରିପୂଜକାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ; ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ନିୟମରେ ଶୁଭ କାମ କରନ୍ତି, ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ଅଂଶୀ।
ଏକାଦଶୀଵ୍ରତସ୍ଯାପି ପୁଣ୍ଯସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଏତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଯତ୍ସୁରୈରପି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟ କେତେ ଅଛି, ତାହା ଗଣନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଏମିତି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଏତସ୍ମାଦର୍ଦ୍ଧପୁଣ୍ଯଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନକ୍ତଭୋଜନାତ୍ । ନକ୍ତସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ଭଵେତ୍ପୁଣ୍ଯମେକଭକ୍ତେନ ଦେହିନାମ୍
ରାତିରେ ଖାଇଲେ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ଅର୍ଧ ମିଳେ; ଏବଂ ଦିନକୁ ଏକଥର ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ପୁଣ୍ୟର ଅର୍ଧ ମିଳେ।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ତୀର୍ଥାନି ଦାନାନି ନିଯମାନି ଚ । ଯାଵନ୍ନୋପୋଷଯେଜ୍ଜଂତୁର୍ଵାସରଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଦାନ ଓ ନିୟମ ମାନ୍ୟତା ରହିଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵ୍ରତମେତତ୍ସମାଚର । ପୁଣ୍ଯସଂଖ୍ଯାଂ ନ ଜାନାମି ଯତ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛସି ପାଂଡଵ
ଏହିଠାରୁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କର; ତୁମେ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୁଣ୍ୟ କେତେ ଅଛି, ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଧି କଥିତଂ ପାର୍ଥ ଯଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଏକାଦଶୀସମଂ ନାସ୍ତି କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞସହସ୍ରକମ୍
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏକାଦଶୀ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, ହଜାର ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉତ୍ପନ୍ନା ସା କଥଂ ଦେଵ ପୁଣ୍ଯା ଚୈକାଦଶୀ ତିଥିଃ । କଥଂ ପଵିତ୍ରା ଵିଶ୍ଵେଽସ୍ମିନ୍କଥଂ ଵୈ ଦେଵତାପ୍ରିଯା
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ହେ ଦେବ, ଏହି ପବିତ୍ର ଏକାଦଶୀ ତିଥି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହା କିପରି ଏହି ଜଗତରେ ପବିତ୍ର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲା?
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ - ପୁରା କୃତଯୁଗେ ପାର୍ଥ ମୁରନାମେତି ଦାନଵଃ । ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତୋ ମହାରୌଦ୍ର ସର୍ଵଦେଵଭଯଂକରଃ 6.38.
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ— ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ମୁର ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ସେ ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ।
ଇଂଦ୍ରୋଽପି ନିର୍ଜିତସ୍ତେନ ସର୍ଵଦେଵାସ୍ତଥା ନୃପ । ମହାସୁରେଣ ତେନୈଵ ମୃତ୍ଯୁନା ଚ ଦୁରାତ୍ମନା
ସେ ମହାଦାନବ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତାଳି ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ହାରିଗଲେ।