ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵଦନଂ ତସ୍ଯ ଯଜୁର୍ଵେଦପ୍ରଵର୍ତକମ୍। ତୃତୀଯଂ ସାମଵେଦସ୍ଯ ଅଥର୍ଵାର୍ଥଂ ଚତୁର୍ଥକମ୍
ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁହଁ ଯଜୁର୍ବେଦର ଆରମ୍ଭକାରୀ। ତୃତୀୟ ମୁହଁ ସାମବେଦ ପାଇଁ, ଚତୁର୍ଥ ଅଥର୍ବବେଦ ପାଇଁ।
ସାଂଗୋପାଂଗେତିହାସାଂଶ୍ଚ ସରହସ୍ଯାନ୍ସସଂଗ୍ରହାନ୍। ଵେଦାନଧୀତେ ଵକ୍ତ୍ରେଣ ପଂଚମେନୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଚକ୍ଷୁଷା
ଅଂଗ, ଉପାଂଗ, ଇତିହାସ, ଗୁପ୍ତ ଓ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ, ସେ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଦେଖି ବେଦ ପାଠ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଽସୁରସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯାଦ୍ଭୁତଵର୍ଚସଃ। ତେଜସା ନ ପ୍ରକାଶଂତେ ଦୀପାଃ ସୂର୍ଯୋଦଯେ ଯଥା
ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ୱୀ ମୁହଁ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ଆଲୋକିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଦୀପ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵପୁରେଷ୍ଵପି ସୋଦ୍ଵେଗା ହ୍ଯଵର୍ତଂତ ଵିଚେତସଃ। ନ କଂଚିଦ୍ଗଣଯେଚ୍ଚାନ୍ଯଂ ତେଜସା କ୍ଷିପତେ ପରାନ୍
ନିଜ ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଗଣନା କରିନଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୂରେ ହଟିଯାଉଥିଲେ।
ନାଭିଗଂତୁ ନ ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପୁରସ୍ତାନ୍ନୋପସର୍ପିତୁମ୍। ଶେକୁସ୍ତ୍ରସ୍ତାଃ ସୁରାସ୍ସର୍ଵେ ପଦ୍ମଯୋନିଂ ମହାପ୍ରଭୁମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପଦ୍ମଯୋନି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରୁ ନ ଦେଖିପାରିଲେ, ନ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଶକ୍ତି ହେଲା।
ଅଭିଭୂତମିଵାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନା ହତତ୍ଵିଷଃ। ସର୍ଵେ ତେ ମଂତ୍ରଯାମାସୁର୍ଦୈଵତା ହିତମାତ୍ମନଃ
ନିଜେ ଅବନତ ଓ ତେଜ ହରାଇଛି ବୋଲି ଭାବି, ସମସ୍ତେ ଦେବତା ମିଶି ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଗଚ୍ଛାମଃ ଶରଣଂ ଶଂଭୁଂ ନିସ୍ତେଜସୋଽସ୍ଯ ତେଜସା। ଦେଵା ଊଚୁଃ। ନମସ୍ତେସର୍ଵସତ୍ଵେଶ ମହେଶ୍ଵର ନମୋନମଃ୧୦୦ 1.14.
ଚଳ, ଆମେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉ, କାରଣ ତାଙ୍କର ତେଜ ଆମେ ଦୁର୍ବଳ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାଥ, ମହେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଜଗଦ୍ଯୋନେ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଭୂତାନାଂ ତ୍ଵଂ ସନାତନଃ। ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସର୍ଵଜଗତାଂ ତ୍ଵଂ ହେତୁର୍ଵିଷ୍ଣୁନା ସହ
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ କାରଣ।
ଏଵଂ ସଂସ୍ତୂଯମାନୋସୌ ଦେଵର୍ଷିପିତୃଦାନଵୈଃ। ଅଂତର୍ହିତ ଉଵାଚେଦଂ ଦେଵାଃ ପ୍ରାର୍ଥଯତେପ୍ସିତମ୍
ଏପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇ ଏହିପରି କହିଲେ: “ହେ ଦେବମାନେ, ତମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କର।
ଦେଵା ଊଚୁଃ। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶନଂ ଦତ୍ଵା ଦେହି ଦେଵ ଯଥେପ୍ସିତମ୍। କୃତ୍ଵା କାରୁଣ୍ଯମସ୍ମାକଂ ଵରଶ୍ଚାପି ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ଦେବମାନେ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଆମକୁ ତୁମର ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛ, ଏବେ ଆମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ତୁମେ ଦେଉ। ଆମପ୍ରତି କରୁଣା ଦେଖାଅ, ଏବଂ ଆମକୁ ଏକ ଵର ଦେଉ।
ଯଦସ୍ମାକଂ ମହଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ତେଜ ଓଜଃ ପରାକ୍ରମଃ। ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଗ୍ରସ୍ତଂ ପଂଚମାସ୍ଯସ୍ଯ ତେଜସା
ଆମର ବଡ଼ ଶକ୍ତି, ତେଜ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ପ୍ରଭାବ — ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଖର ତେଜରେ ଶୋଷି ନିଆଯାଇଛି।
ଵିନେଶୁଃ ସର୍ଵତେଜାଂସି ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପୁନଃ ପ୍ରଭୋ। ଜାଯତେ ତୁ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ତଥା କୁରୁ ମହେଶ୍ଵର
ପ୍ରଭୁ, ଆମର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମର କୃପାରେ, ସେଗୁଡିକ ପୁନଃ ପୂର୍ବବତ୍ ଫେରିଆସୁ। ମହେଶ୍ୱର, ଏହିପରି କର।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନୋ ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ନମସ୍କୃତଃ। ଜଗାମ ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଽସୌ ରଜୋହଂକାରମୂଢଧୀଃ
ତାପରେ, ଦେବମାନେ ନମସ୍କାର କରିବା ପରେ, ହସ୍ତମୁଦ୍ରାରେ ହସୁଥିବା ସେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅହଂକାର ଓ ରଜସରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ।
ସ୍ତୁଵଂତୋ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପରିଵାର୍ଯ ସମାଵିଶନ୍। ବ୍ରହ୍ମା ତମାଗତଂ ରୁଦ୍ରଂ ନ ଜଜ୍ଞେ ରଜସାଵୃତଃ
ଦେବମାନେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଏକସାଥି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ରଜସରେ ଆବୃତ ବ୍ରହ୍ମା ଆସୁଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସୂର୍ଯକୋଟିସହସ୍ରାଣାଂ ତେଜସା ରଂଜଯନ୍ଜଗତ୍। ତଦାଦୃଶ୍ଯତ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵସୃଗ୍ଵିଶ୍ଵଭାଵନଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷ-ହଜାର ତେଜରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପାଳକ ଦେଖାଦେଲେ।
ସପିତାମହମାସୀନଂ ସକଲଂ ଦେଵମଂଡଲମ୍। ଅଭିଗମ୍ଯ ତତୋ ରୁଦ୍ରୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏକସାଥି ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ପିତାମହଙ୍କୁ, ରୁଦ୍ର ନିକଟକୁ ଗଲେ; ସେ ପରମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଅହୋତିତେଜସା ଵକ୍ତ୍ରମଧିକଂ ଦେଵ ରାଜତେ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଟ୍ଟହାସଂ ତୁ ମୁମୋଚ ଶଶିଶେଖରଃ
‘ହେ ଦେବ, ତୁମର ମୁହଁ ଆଉ ଅଧିକ ତେଜରେ ଚମକୁଛି,’ ଏହିପରି କହି, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଏକ ଉଚ୍ଚ ହସ ଛାଡିଲେ।
ଵାମାଂଗୁଷ୍ଠନଖାଗ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଂଚମଂ ଶିରଃ। ଚକର୍ତ କଦଲୀଗର୍ଭଂ ନରଃ କରରୁହୈରିଵ
ବାମ ଅଂଗୁଠିର ନଖର ତୀରେ, ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମୁଣ୍ଡ କଟିଦେଲେ; ଯେପରି ମଣିଷ ଆଙ୍ଗୁଳିର ନଖରେ କଦଳୀର କୋମଳ ତରକୁ ଚିଁଦି ନେଇଥାଏ।
ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତୁ ଶିରଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭଵହସ୍ତେ ସ୍ଥିତଂ ତଦା। ଗ୍ରହମଂଡଲମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ଚଂଦ୍ରମାଃ
କଟାଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ହାତରେ ରହିଗଲା; ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲା।
କରୋତ୍କ୍ଷିପ୍ତକପାଲେନ ନନର୍ତ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ। ଶିଖରସ୍ଥେନ ସୂର୍ଯେଣ କୈଲାସ ଇଵ ପର୍ଵତଃ
ହାତରେ ଖପର ଉଠାଇ ଧରି, ମହେଶ୍ୱର ନୃତ୍ୟ କଲେ; ଯେପରି କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକୁଥାଏ।
ଛିନ୍ନେ ଵକ୍ତ୍ରେ ତତୋ ଦେଵା ହୃଷ୍ଟାସ୍ତଂ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜମ୍। ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଵିଵିଧୈସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ଦେଵଦେଵଂ କପର୍ଦିନମ୍
ମୁଣ୍ଡ କଟାଯାଇବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, କପର୍ଦି, ଦେବଦେବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଦେଵା ଊଚୁଃ। ନମଃ କପାଲିନେ ନିତ୍ଯଂ ମହାକାଲସ୍ଯ କାଲିନେ। ଐଶ୍ଵର୍ଯଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତାଯ ସର୍ଵଭାଗପ୍ରଦାଯିନେ
ଦେବମାନେ କହିଲେ: “ସଦା କପାଳଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ମହାକାଳଙ୍କ କାଳକୁ ନମସ୍କାର; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଦେଇଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ନମୋ ହର୍ଷଵିଲାସାଯ ସର୍ଵଦେଵମଯାଯ ଚ। କଲୌ ସଂହାରକର୍ତା ତ୍ଵଂ ମହାକାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯସି
ହର୍ଷ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଦେବମୟ ମହାକାଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କଳିଯୁଗରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ନାଶ କରିଥିବା, ତୁମେ ମହାକାଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶସ୍ତ୍ଵଂ ଦୁଃଖାଂତସ୍ତେନ ଚୋଚ୍ଯସେ। ଶଂକରୋଷ୍ଯାଶୁଭକ୍ତାନାଂ ତେନ ତ୍ଵଂ ଶଂକରଃ ସ୍ମୃତଃ
ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିବା, ତେଣୁ ତୁମେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଇଥିବା, ତେଣୁ ତୁମେ ଶଂକର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛ।
ଛିନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଶିରୋ ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କପାଲଂ ବିଭର୍ଷି ଚ। ତେନ ଦେଵ କପାଲୀ ତ୍ଵଂ ସ୍ତୁତୋ ହ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରସୀଦ ନଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟି, ତୁମେ ଖପର ଧାରଣ କରୁଥିବାରୁ, ଦେବ, ଆଜି ତୁମେ କପାଳୀ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଆମପ୍ରତି କୃପା କର।
ଏଵଂ ସ୍ତୁତଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଦେଵାନ୍ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଶଂକରଃ। ସ୍ଵାନି ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନି ଭଗଵାଂସ୍ତତ୍ରୈଵାସୀନ୍ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇ ଶଂକର ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଭଗବାନ ନିଜ ଆସନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିରହିଲେ।
ଵିଜ୍ଞାଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭାଵଂ ତତୋ ଵୀରସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଚ। ଶିରୋ ନୀରସ୍ଯ ଵାକ୍ଯାତ୍ତୁ ଲୋକାନାଂ କୋପଶାଂତଯେ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ବଭାବ ଓ ବୀରଙ୍କର ଜନ୍ମକୁ ବୁଝି, ନିରାସ୍ତ ମୁଣ୍ଡର ଉକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ—
ଶିରସ୍ଯଂଜଲିମାଧାଯ ତୁଷ୍ଟାଵାଥ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତମ୍। ତେଜୋନିଧି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାତୁମିତ୍ଥଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍
ମୁଣ୍ଡକୁ ହାତ ଦେଇ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ତେଜର ଭଣ୍ଡାର, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଏଭଳି ଜାଣିଲେ।
ନିରୁକ୍ତସୂକ୍ତରହସ୍ଯୈର୍ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମଭାଷିତୈଃ। ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ। ଅପ୍ରମେଯ ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ପରମସ୍ଯ ପରାତ୍ମନେ
ନିରୁକ୍ତ, ସୂକ୍ତ, ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ରହସ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ— 'ଅପରିମିତ, ପରମ ଆତ୍ମା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।'
ଅଦ୍ଭୁତାନାଂ ପ୍ରସୂତିସ୍ତ୍ଵଂ ତେଜସାଂ ନିଧିରକ୍ଷଯଃ। ଵିଜଯାଦ୍ଵିଶ୍ଵଭାଵସ୍ତ୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତା ମହାଦ୍ଯୁତେ
ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ସ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଭଣ୍ଡାର; ତୁମର ବିଜୟରୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ।