ନାହଂ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ରାଜନ୍ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛେ କଥଂଚନ। ଦୈଵତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ପୁତ୍ରାନିଚ୍ଛେ ନରାଧିପ
‘ରାଜା, ମୁଁ କେବେ ମର୍ତ୍ୟ ପୁରୁଷରୁ ପୁତ୍ର ଚାହିଁନି; କିନ୍ତୁ ଦେବମାନଙ୍କର କୃପାରେ ପୁତ୍ର ଚାହିଁଛି, ନରାଧିପ।’
ପ୍ରାର୍ଥଯଂତ୍ଯୈ ତ୍ଵଯା ଶକ୍ର କୁଂତ୍ଯୈ ଦେଯୋ ନରସ୍ତତଃ। ଵଚସା ଚ ମଦୀଯେନ ଏଵଂ କୁରୁ ଶଚୀପତେ
‘ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ, ଶକ୍ର, ତୁମେ କୁନ୍ତୀକୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମୋ ଉକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏହିପରି କର, ଶଚୀପତି।’
ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍ତଦା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଦେଵେଶୋ ଦୁଃଖିତୋ ଵଚଃ। ଅସ୍ମିନ୍ମନ୍ଵଂତରେଽତୀତେ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିକେ ଯୁଗେ
ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଚବିଶିଟି ଯୁଗ ଗତିଛି—
ଅଵତୀର୍ଯ ରଘୁକୁଲେ ଗୃହେ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ। ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାର୍ଥାଯ ଶାଂତ୍ଯର୍ଥଂ ଚ ଦିଵୌକସାମ୍
ତୁମେ ରଘୁବଂଶରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଘରେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ, ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ।
ରାମରୂପେଣ ଭଵତା ସୀତାର୍ଥମଟତା ଵନେ। ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ହିଂସିତୋ ଦେଵ ସୂର୍ଯପୁତ୍ରହିତାର୍ଥିନା
ତୁମେ ରାମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ; ହେ ଦେବ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ପୁଅକୁ କ୍ଷତି କରିଥିଲେ।
ଵାଲିନାମ ପ୍ଲଵଂଗେଂଦ୍ରଃ ସୁଗ୍ରୀଵାର୍ଥେ ତ୍ଵଯା ଯତଃ। ଦୁଃଖେନାନେନ ତପ୍ତୋହଂ ଗୃହ୍ଣାମି ନ ସୁତଂ ନରମ୍
ବାଲି ନାମକ ବନରାଜ ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଇଁ ମାରିଦେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ମାନବ ପୁଅ ଗ୍ରହଣ କରିବିନାହିଁ।
ଅଗୃହ୍ଣମାନଂ ଦେଵେଂଦ୍ରଂ କାରଣାଂତରଵାଦିନମ୍। ହରିଃ ପ୍ରୋଚେ ଶୁନାସୀରଂ ଭୁଵୋ ଭାରାଵତାରଣେ
ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦେଖାଇ ମାନିଲେନାହିଁ, ତେବେ ହରି ଭୂଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଶୁନାସୀରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଵତାରଂ କରିଷ୍ଯାମି ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ତ୍ଵହଂ ପ୍ରଭୋ। ସୂର୍ଯପୁତ୍ରସ୍ଯ ନାଶାର୍ଥଂ ଜଯାର୍ଥମାତ୍ମଜସ୍ଯ ତେ
ମୁଁ ନିଜେ ମାନବ ଲୋକରେ ଅବତାର ନେବି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଓ ତୁମ ପୁଅଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେବାକୁ।
ସାରଥ୍ଯଂ ଚ କରିଷ୍ଯାମି ନାଶଂ କୁରୁକୁଲସ୍ଯ ଚ। ତତୋ ହୃଷ୍ଟୋଭଵଚ୍ଛକ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁଵାକ୍ଯେନ ତେନ ହ
ମୁଁ ରଥଚାଳକ ହେବି ଓ କୁରୁବଂଶର ନାଶ କରିବି; ଏହା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାରେ ଶକ୍ର ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ନରଂ ହୃଷ୍ଟଃ ସତ୍ଯଂ ଚାସ୍ତୁ ଵଚସ୍ତଵ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ଦେଵଃ ପ୍ରେଷଯିତ୍ଵାଽଚ୍ଯୁତଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେ ଖୁସି ହୋଇ ମାନବକୁ ଗ୍ରହଣ କରି କହିଲେ, 'ତୁମର କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ।' ଏପରି କହି ଦେବତା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପଠାଇ ନିଜେ ଚାଲିଗଲେ।
ଗତ୍ଵା ତୁ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପ୍ରାହ ଵୈ ପୁନଃ। ତ୍ଵଯା ସୃଷ୍ଟମିଦଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍
ତାପରେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ, ଚଳାଚଳ ସବୁକିଛି ସୃଷ୍ଟି କରିଛ।'
ଆଵାଂ କାର୍ଯସ୍ଯ କରଣେ ସହାଯୌ ଚ ତଵ ପ୍ରଭୋ। ସ୍ଵଯଂ କୃତ୍ଵା ପୁନର୍ନାଶଂ କର୍ତୁଂ ଦେଵ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ତୁମ କାମରେ ସହାୟ; ତୁମେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ, କିନ୍ତୁ ପୁନି ନାଶ କରିବା ଦରକାର ବୋଲି ବୁଝୁନାହାଁ।
କୃତଂ ଜୁଗୁପ୍ସିତଂ କର୍ମ ଶଂଭୁମେତଂ ଜିଘାଂସତା। ତ୍ଵଯା ଚ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସୃଷ୍ଟଃ କୋପେନ ଵୈ ପୁମାନ୍
ଶିବଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଏକ ନିନ୍ଦନୀୟ କାମ ହୋଇଛି; ତୁମେ କ୍ରୋଧରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାନବ ରୂପେ ତିଆରି କରିଥିଲ।
ଶୁଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ପରଂ କୁରୁ। ଗୃହ୍ଣନ୍ଵହ୍ନିତ୍ରଯଂ ଦେଵ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମୁପାହର
ଏହି ପାପ ପରିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର; ତିନି ଅଗ୍ନି ଧରି, ହେ ଦେବ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କର।
ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ତଥା ଦେଶେ ଵନେ ଵାପି ପିତାମହ। ସ୍ଵପତ୍ନ୍ଯା ସହିତୋ ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁଷ୍ଵାସ୍ମତ୍ପରିଗ୍ରହାତ୍
କୌଣସି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, କିମ୍ବା ଶୁଭ୍ର ଦେଶରେ, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ, ହେ ପିତାମହ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କର, ଆମକୁ ପୁରୋହିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର।
ସର୍ଵେ ଦେଵାସ୍ତଥାଦିତ୍ଯା ରୁଦ୍ରାଶ୍ଚାପି ଜଗତ୍ପତେ। ଆଦେଶଂ ତେ କରିଷ୍ଯଂତି ଯତୋସ୍ମାକଂ ଭଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଜଗତ୍ପତି, ତୁମ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବେ, କାରଣ ତୁମେ ଆମ ସ୍ୱାମୀ।
ଏକୋହି ଗାର୍ହପତ୍ଯୋଗ୍ନିର୍ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିର୍ଦ୍ଵିତୀଯକଃ। ଆହଵନୀଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ତ୍ରିକୁଂଡେଷୁ ପ୍ରକଲ୍ପଯ
ଏକ ଗୃହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ତୃତୀୟ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି—ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିକୁ ତିନି ଗଡ଼ାରେ ସ୍ଥାପନ କର।
ଵର୍ତୁଲେ ତ୍ଵର୍ଚଯାତ୍ମାନମ୍ମାମଥୋ ଧନୁରାକୃତୌ। ଚତୁଃକୋଣେ ହରଂ ଦେଵଂ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମନାମଭିଃ
ବୃତ୍ତାକାର ଗଡ଼ାରେ ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ନିଜକୁ ପୂଜା କର; ଧନୁରାକାର ଗଡ଼ାରେ ଓ ଚାରିକୋଣିଆ ଗଡ଼ାରେ ହରଙ୍କୁ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ନାମରେ ପୂଜା କର।
ଅଗ୍ନୀନୁତ୍ପାଦ୍ଯ ତପସା ପରାମୃଦ୍ଧିମଵାପ୍ଯ ଚ। ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ହୁତ୍ଵାଗ୍ନୀନ୍ଶମଯିଷ୍ଯସି
ତପସ୍ୟାରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଦେବମାନ୍ୟ ବର୍ଷ ହଜାର ଯଜ୍ଞ କରି, ତୁମେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିବ।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାତ୍ପରଂ ନାନ୍ଯତ୍ପଵିତ୍ରମିହ ପଠ୍ଯତେ। ସୁକୃତେନାଗ୍ନିହୋତ୍ରେଣ ପ୍ରଶୁଦ୍ଧ୍ଯଂତି ଭୁଵି ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ପବିତ୍ର ନୁହେଁ; ଶୁଭ୍ର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
ପଂଥାନୋ ଦେଵଲୋକସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଦଶିତାସ୍ତ୍ଵମୀ। ଏକୋଗ୍ନିଃ ସର୍ଵଦା ଧାର୍ଯୋ ଗୃହସ୍ଥେନ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନା
ଦେବତାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ସବୁବେଳେ ଗୋଟିଏ ଅଗ୍ନି ରଖିବା ଦରକାର।
ଵିନାଗ୍ନିନା ଦ୍ଵିଜେନେହ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯନ୍ନ ତୁ ଲଭ୍ଯତେ। ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଯୋଽସୌ କପାଲାଦୁତ୍ପନ୍ନୋ ନରୋ ନାମ ଧନୁର୍ଦ୍ଧରଃ
ଅଗ୍ନି ବିନା ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମ ଲୋକ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଫଳ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଯିଏ କପାଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଧନୁର୍ଧାରୀ ନର ନାମେ ପରିଚିତ—
କିମେଷ ମାଧଵାଜ୍ଜାତ ଉତାହୋ ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା। ଉତ ରୁଦ୍ରେଣ ଜନିତୋ ହ୍ଯଥଵା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକମ୍
ସେ ମାଧବଙ୍କରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ କି, ନିଜ କର୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ? କିମ୍ବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଚେତନାପୂର୍ବକ ଜନ୍ମିଥିଲେ କି?
ବ୍ରହ୍ମନ୍ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋଽଯମଂଡଜାତଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ। ଅଦ୍ଭୁତଂ ପଞ୍ଚମଂ ତସ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରଂ ତତ୍କଥମୁତ୍ଥିତମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ହେଉଛନ୍ତି ମଣ୍ଡୁ ଭିତରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଚାରିମୁହଁ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମା। ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ଅଦ୍ଭୁତ ମୁହଁ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?
ସତ୍ଵେ ରଜୋ ନ ଦୃଶ୍ଯେତ ନ ସତ୍ଵଂ ରଜସି କ୍ଵଚିତ୍। ସତ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା କଥମୁଦ୍ରେକମାଦଧାତ୍
ସତ୍ତ୍ୱ ଭିତରେ ରଜୋ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ରଜସ୍ରେ କେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଅତିରିକ୍ତତା ନେଲେ?
ମୂଢାତ୍ମନା ନରୋ ଯେନ ହଂତୁଂ ହି ପ୍ରହିତୋ ହରଂ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ମହେଶ୍ଵରହରୀ ଚୈତୋ ଦ୍ଵାଵେଵ ସତ୍ପଥି ସ୍ଥିତୌ
କିଏ ସେ ମୁଢ଼ ମନ ଥିବା ଲୋକକୁ ହରଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ମହେଶ୍ୱର ଓ ହରି—ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ନିଜେ ସତ୍ମାର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି।
ତଯୋରଵିଦିତଂ ନାସ୍ତି ସିଦ୍ଧାସିଦ୍ଧଂ ମହାତ୍ମନୋଃ। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଂଚମଂ ଵକ୍ତ୍ରମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାସୀନ୍ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି ଦୁଇଁ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ସଫଳ କି ଅସଫଳ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ ଉପରକୁ ଥିଲା, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର।
ତତୋ ବ୍ରହ୍ମାଭଵନ୍ମୂଢୋ ରଜସା ଚୋପବୃଂହିତଃ। ତତୋଽଯଂ ତେଜସା ସୃଷ୍ଟିମମନ୍ଯତ ମଯା କୃତା
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୁଢ଼ ହେଲେ, ରଜସ୍ରେ ବଢ଼ିଗଲେ। ତାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ମୋର ଶକ୍ତିରେ ହେଇଛି।
ମତ୍ତୋଽନ୍ଯୋ ନାସ୍ତି ଵୈ ଦେଵୋ ଯେନ ସୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଵର୍ତିତା। ସହ ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ପଶୁପକ୍ଷିମୃଗାକୁଲାଃ
ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚାଲାଇଛି। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନେ ସହିତ।
ଏଵଂ ମୂଢଃ ସ ପଂଚାସ୍ଯୋ ଵିରିଂଚିରଭଵତ୍ପୁନଃ। ପ୍ରାଗ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ମୁଖମେତସ୍ଯ ଋଗ୍ଵେଦସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତକମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବିରିଞ୍ଚି ମୁଢ଼ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାର ମୁହଁ ଋଗ୍ବେଦର ଆରମ୍ଭକାରୀ।