ଉପଵାସଂ ଚ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ କରୋତ୍ଯେତତ୍ସମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ପତିର୍ଦେଵସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ
ଏବଂ ଯିଏ ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ—ଏହି ଦୁଇଟି ସମାନ ମନାଯାଏ। ସେହି ଦିନ ଜଗତ୍ପତି ହରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ତତ୍ରାନଂତଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସଗରେଣ କକୁତ୍ସ୍ଥେନ ନହୁଷେଣ ଚ ସାଧିତଃ
ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ଅନନ୍ତ ମନାଯାଏ। ସଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଓ ନହୁଷ ଏହି ଉପବାସ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ଯାମାରାଧିତଃ କୃଷ୍ଣୋ ଦତ୍ତଵାନଖିଲଂ ଭୁଵି । ଵାଚିକାନ୍ମାନସାଦ୍ଵାପି କାଯଜାଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସେହି ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଥିଲେ। କଥା, ମନ କିମ୍ବା ବିଶେଷକରି ଦେହରେ ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଥାଏ—
ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତାମେକାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯାଥ ପୁଣ୍ଯନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁତାମ୍
ସାତ ଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏକ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ—
ଏକାଦଶୀସହସ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ମଣିଷ ହଜାରଟି ଏକାଦଶୀର ଫଳ ପାଏ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—
ଯତ୍ତସ୍ଯାଂ କ୍ରିଯତେ କିଂଚିତ୍ତଦକ୍ଷଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ମାଦେଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯତ୍ନେନ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଏହି ଦିନ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ ସାବଧାନରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚମେନାଶ୍ଵମେଧେନ ଯଦି ସ୍ନାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଧର୍ମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ସ୍ନାନ ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଦୁବଂଶୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉପଵାସସ୍ଯ ନକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵେକଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତିରେ ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବା—ଏହାର କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେସବୁ ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ, ହେ ଜନାର୍ଦନ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ହେମଂତେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମାସେ ମାର୍ଗେ ଚ ଶୋଭନେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚ ଯା ପାର୍ଥ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଚୈକଭକ୍ତଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ହେ ପାର୍ଥ, ଶୀତକାଳର ସୁନ୍ଦର ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକମନରେ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦଶମୀ ତିଥିରେ ମାତ୍ର ଏକଥର ଖାଇବା ଦ୍ୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖିବା ଦରକାର ।
ନକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଶମ୍ଯାଂ ନିଯତଃ ସଦା । ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ମଂଦୀଭୂତେ ଦିଵାକରେ
ଏହି ନିୟମ ଜାଣି, ଦଶମୀ ତିଥିରେ ସଦା ସଂଯମ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଦିନର ଆଠ ଅଂଶ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେବାବେଳେ ରାତିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ।
ନକ୍ତଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନ ନକ୍ତଂ ନିଶିଭୋଜନମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ଏଠିରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ମାନେ ରାତିର ଦେରେ ଭୋଜନ କରିବା ନୁହେଁ; ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ତାରା ଦେଖାଯିବାବେଳେ ଖାଇବାକୁ ନକ୍ତଭୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଯତେର୍ଦିନାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯ ନିଷେଧନମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତ୍ଵା ଚ ନିଯମଂ ଵ୍ରତୀ
ଯତିମାନେ ପାଇଁ ଦିନର ଆଠ ଅଂଶ ପରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ; ତା'ପରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ବ୍ରତୀ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ତଥା ପାର୍ଥ ସ୍ନାନଂ ଶୁଚିଃ ସମାଚରେତ୍ । ଅଧମଂ କୂପକେ ସ୍ନାନଂ ଵାପ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ମଧ୍ଯମମ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । କୂଆରେ ସ୍ନାନ କମ ମାନାଯାଏ, ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟମ ମାନାଯାଏ ।
ତଡାଗେ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତତଃ ପରମ୍ । ପୀଡ୍ଯଂତେ ଜଂତଵୋ ଯତ୍ର ଜଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ବିଲାରେ ସ୍ନାନ ଉତ୍ତମ ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ; ଯେଉଁଠି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥାନ୍ତି ।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେ କୃତେ ପାର୍ଥ ପାପଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଗୃହେ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ଜଲଂ ଚୈଵ ଵିଶୋଧଯେତ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଘରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ସ୍ନାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହେ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
ସେହିପରି, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶିତ ମାଟିରେ ।
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚୈକଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ହେ ମାଟି, ମୋ ପୂର୍ବ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଦୂର କର; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକମନ ଓ ଦ୍ୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ରହିବି ।
ନାଲାପେତାଂତ୍ଯଜଂ ଚୈଵ ତଥା ପାଖଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ମିଥ୍ଯାଵାଦରତାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକାନ୍
ଅସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ଠକେଇ କରୁଥିବା, ମିଥ୍ୟାରେ ଲାଗିଥିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଦୁରାଚାରାନଗମ୍ଯାଗମନେରତାନ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରାଂଶ୍ଚ ପରଦାରାଭିଗାମିନଃ
ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ନିଷିଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ଲାଗିଥିବା, ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
କେଶଵଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । ଦୀପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହେ ତତ୍ର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଓ ଘରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ତଦ୍ଦିନେ ଵର୍ଜଯେତ୍ପାର୍ଥ ନିଦ୍ରାଂ ଚୈଵ ତୁ ମୈଥୁନମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିନୋଦେନ ଦିନଂ ସର୍ଵଂ ନିଵାରଯେତ୍
ସେଇ ଦିନ, ହେ ପାର୍ଥ, ନିଦ୍ରା ଓ ଯୌନସମ୍ପର୍କ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କ୍ଷମାପଯେତ୍
ରାତିରେ ଜାଗି ଭକ୍ତିଭାବରେ ରହି, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପଦପତିତ ହୋଇ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ।
ଯଥା କୃଷ୍ଣା ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଵିଧିନୈଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଏକାଦଶୀଂ ଦ୍ଵିଜଃ ପାର୍ଥ ଵିଭେଦଂ ନୈଵ କାରଯେତ୍
ଯେପରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ସେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକାଦଶୀ କରିବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୁଇ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ପାର୍ଥ ।
ଏଵଂ ହି କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯ ହି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ଶଂଖୋଦ୍ଧାରେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ଗଦାଧରମ୍
ଏଭଳି ଯିଏ କରେ, ସେ କଣ ଫଳ ପାଏ, ଶୁଣ; ଶଂଖ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସଂକ୍ରାଂତିଷୁ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ଯୋ ଦଦାତି ନୃପୋତ୍ତମ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ, ତାହାର ଛଉଦଶ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ମିଳେନାହିଁ, ଯଦିଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଦାନ କରାଯାଏ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରେ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣେ ଚଂଦ୍ର ସୂର୍ଯଯୋଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ, ତାହାର ଛଉଦଶ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ, ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । କେଦାରେ ଚୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି; କେତେବେଳେ ମାତ୍ର କେତେକ ଜଳ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ତଥା ଚୈକାଦଶୀ ପାର୍ଥ ଗର୍ଭଵାସକ୍ଷଯଂକରୀ । ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହିପରି, ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଗର୍ଭବାସର ଶେଷ କରେ; ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ମିଳେ, ଏହି ଉପବାସରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ତପସ୍ଵିନୋ ଗୃହେ ଯସ୍ଯ ଭୁଂଜତେ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ଏହିଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ; ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ଗୋସହସ୍ରେଣ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦତ୍ଵା ଵେଦାଂତପାରଗେ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଉଛନ୍ତି; ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀକୁ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିଲେ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମିଳେ।