ନାରଦ ଉଵାଚ କୀଦୃଶୀ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ମହାଦ୍ଵାଦଶିକା ପରା । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେ ଫଲଂ କୀଦୃଗ୍ଵଦ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ
ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ମହାଦେବ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ କେମିତି ହୁଏ? ଏହାର ଉପବାସ କରିଲେ କେମିତି ଫଳ ମିଳେ? ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଇଯମେକାଦଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ଋକ୍ଷଯୋଗୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମୈଃ
ଶିବ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଏକାଦଶୀ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ ସହିତ ଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯଂତୀ ପାପନାଶିନୀ । ସର୍ଵପାପହରାଶ୍ଚୈତାଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଜୟା, ବିଜୟା ଓ ଜୟନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଯଦା ଋକ୍ଷଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ପୁନର୍ଵସୁଃ । ନାମ୍ନା ସା ଚ ଜଯା ଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯଦି ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟା' ବୋଲି ପରିଚିତ ଓ ସମସ୍ତ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ନରଃ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଭଵେତ୍
ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରିଲେ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ—
ଵିଜଯା ସା ସମାଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ । ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ଦାନଂ ଯସ୍ଯାଂ ଵୈ ଵିପ୍ର ଭୋଜନମ୍
ସେହି ଦିନକୁ 'ବିଜୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେହି ଦିନ ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ହଜାରଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ।
ହୋମସ୍ତଥୋପଵାସଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଧିଫଲପ୍ରଦଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ହି ଜାଯତେ
ସେହି ଦିନ ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାରଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ—
ଜଯଂତୀ ନାମ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵପାପହରା ତିଥିଃ । ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟନ୍ତୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ତିଥି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ସାତ ଜନ୍ମର ଯେକୌଣସି ପାପ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼—
ପ୍ରକ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦସ୍ତସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦା ଵୈ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୁଷ୍ଯଂ ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ସେହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଥାଏ—
ତଦା ତୁ ସା ମହାପୁଣ୍ଯା ଭଵିତା ପାପନାଶିନୀ । ଯୋ ଦଦାତି ତିଲପ୍ରସ୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରତି
ସେହି ଦିନ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେହି ଦିନ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରେ—
ଉପଵାସଂ ଚ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ କରୋତ୍ଯେତତ୍ସମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ପତିର୍ଦେଵସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ
ଏବଂ ଯିଏ ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ—ଏହି ଦୁଇଟି ସମାନ ମନାଯାଏ। ସେହି ଦିନ ଜଗତ୍ପତି ହରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ତତ୍ରାନଂତଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସଗରେଣ କକୁତ୍ସ୍ଥେନ ନହୁଷେଣ ଚ ସାଧିତଃ
ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ଅନନ୍ତ ମନାଯାଏ। ସଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଓ ନହୁଷ ଏହି ଉପବାସ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ଯାମାରାଧିତଃ କୃଷ୍ଣୋ ଦତ୍ତଵାନଖିଲଂ ଭୁଵି । ଵାଚିକାନ୍ମାନସାଦ୍ଵାପି କାଯଜାଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସେହି ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଥିଲେ। କଥା, ମନ କିମ୍ବା ବିଶେଷକରି ଦେହରେ ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଥାଏ—
ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତାମେକାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯାଥ ପୁଣ୍ଯନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁତାମ୍
ସାତ ଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏକ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ—
ଏକାଦଶୀସହସ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ମଣିଷ ହଜାରଟି ଏକାଦଶୀର ଫଳ ପାଏ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—
ଯତ୍ତସ୍ଯାଂ କ୍ରିଯତେ କିଂଚିତ୍ତଦକ୍ଷଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ମାଦେଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯତ୍ନେନ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଏହି ଦିନ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ ସାବଧାନରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚମେନାଶ୍ଵମେଧେନ ଯଦି ସ୍ନାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଧର୍ମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ସ୍ନାନ ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଦୁବଂଶୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉପଵାସସ୍ଯ ନକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵେକଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତିରେ ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବା—ଏହାର କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେସବୁ ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ, ହେ ଜନାର୍ଦନ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ହେମଂତେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମାସେ ମାର୍ଗେ ଚ ଶୋଭନେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚ ଯା ପାର୍ଥ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଚୈକଭକ୍ତଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ହେ ପାର୍ଥ, ଶୀତକାଳର ସୁନ୍ଦର ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକମନରେ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦଶମୀ ତିଥିରେ ମାତ୍ର ଏକଥର ଖାଇବା ଦ୍ୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖିବା ଦରକାର ।
ନକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଶମ୍ଯାଂ ନିଯତଃ ସଦା । ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ମଂଦୀଭୂତେ ଦିଵାକରେ
ଏହି ନିୟମ ଜାଣି, ଦଶମୀ ତିଥିରେ ସଦା ସଂଯମ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଦିନର ଆଠ ଅଂଶ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେବାବେଳେ ରାତିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ।
ନକ୍ତଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନ ନକ୍ତଂ ନିଶିଭୋଜନମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ଏଠିରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ମାନେ ରାତିର ଦେରେ ଭୋଜନ କରିବା ନୁହେଁ; ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ତାରା ଦେଖାଯିବାବେଳେ ଖାଇବାକୁ ନକ୍ତଭୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଯତେର୍ଦିନାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯ ନିଷେଧନମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତ୍ଵା ଚ ନିଯମଂ ଵ୍ରତୀ
ଯତିମାନେ ପାଇଁ ଦିନର ଆଠ ଅଂଶ ପରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ; ତା'ପରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ବ୍ରତୀ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ତଥା ପାର୍ଥ ସ୍ନାନଂ ଶୁଚିଃ ସମାଚରେତ୍ । ଅଧମଂ କୂପକେ ସ୍ନାନଂ ଵାପ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ମଧ୍ଯମମ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । କୂଆରେ ସ୍ନାନ କମ ମାନାଯାଏ, ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟମ ମାନାଯାଏ ।
ତଡାଗେ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତତଃ ପରମ୍ । ପୀଡ୍ଯଂତେ ଜଂତଵୋ ଯତ୍ର ଜଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ବିଲାରେ ସ୍ନାନ ଉତ୍ତମ ଓ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ; ଯେଉଁଠି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥାନ୍ତି ।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେ କୃତେ ପାର୍ଥ ପାପଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଗୃହେ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ଜଲଂ ଚୈଵ ଵିଶୋଧଯେତ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଘରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ସ୍ନାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହେ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
ସେହିପରି, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶିତ ମାଟିରେ ।
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚୈକଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ହେ ମାଟି, ମୋ ପୂର୍ବ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଦୂର କର; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକମନ ଓ ଦ୍ୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ରହିବି ।
ନାଲାପେତାଂତ୍ଯଜଂ ଚୈଵ ତଥା ପାଖଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ମିଥ୍ଯାଵାଦରତାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକାନ୍
ଅସତ୍ୟ କଥା କହୁଥିବା, ଠକେଇ କରୁଥିବା, ମିଥ୍ୟାରେ ଲାଗିଥିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଦୁରାଚାରାନଗମ୍ଯାଗମନେରତାନ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରାଂଶ୍ଚ ପରଦାରାଭିଗାମିନଃ
ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ନିଷିଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ଲାଗିଥିବା, ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
କେଶଵଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । ଦୀପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହେ ତତ୍ର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଓ ଘରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ।