ଲୋକସ୍ଯ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ଜାଯତେ ମାନୁଷେଷ୍ଵିହ। ଅଥ ଵ୍ଯାହୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସ ତଦାଦାଯ ଶିରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ଏଠାରେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବ। ଏପରେ, ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ସେ ନିଜେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ।
ସମାନୀଯ ତତଃ କାଯଂ ପାଣୌ ଗୃହ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଭୃଗୁରୁଵାଚ। ଏଷା ତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ଦେଵି ହତା ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯହଂ
ତାପରେ ଦେହକୁ ଏକସାଥି କରି, ହାତରେ ଧରି ଭୃଗୁ କହିଲେ— 'ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁ ତୁମକୁ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେବି।'
ଯଦି କୃତ୍ସ୍ନୋ ମଯା ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଚରିତୋପି ଵା। ତେନ ସତ୍ଯେନ ଜୀଵସ୍ଵ ଯଦି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
'ମୋ ପାଖରେ ଯଦି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ଅଛି କିମ୍ବା ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛି, ତେବେ ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ପୁଣି ବଞ୍ଚ; ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ତତସ୍ତାଂ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଶୀତାଦ୍ଭିର୍ଜୀଵଜୀଵେତି ସୋବ୍ରଵୀତ୍। ତତୋଭିଵ୍ଯାହୃତେ ତସ୍ମିନ୍ଦେଵୀ ସଂଜୀଵିତା ତଦା୨୫୦ 1.13.
ଏପରେ, ତାଙ୍କୁ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ଛିଟି, 'ବଞ୍ଚ' ବୋଲି କହିଲେ। ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ସେ ଦେବୀ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୁଣି ଜୀବନ ପାଇଲେ।
ତତସ୍ତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତାମିଵ। ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଵଚସ୍ତାଂ ସର୍ଵତୋବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶୁଅଁଠୁ ଉଠିଥିବା ପରି ଦେଖି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗରୁ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି କହିଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରତ୍ଯାହୃତା ତେନ ଦେଵୀ ସା ଭୃଗୁଣା ତଦା। ମିଷତାଂ ଦୈଵତାନାଂ ହି ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ଏଭଳିଭାବେ, ସେ ସମୟରେ ଭୃଗୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ; ଦେବତାମାନେ ଦେଖି, ଏହାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ମନେ କଲେ।
ଅସଂଭ୍ରାଂତେନ ଭୃଗୁଣା ପତ୍ନୀ ସଂଜୀଵିତା ପୁନଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚେଂଦ୍ରୋ ନାଲଭତ ଶର୍ମ କାଵ୍ଯଭଯାତ୍ପୁନଃ
ଭୃଗୁ ଅତି ସାନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କାବ୍ୟଙ୍କ ଭୟରେ ପୁଣି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜାଗରେ ତତଶ୍ଚେଂଦ୍ରୋ ଜଯଂତୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ସଂଧିକାମୋଭ୍ଯଧାଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ଵାଂ କନ୍ଯାଂ ପାକଶାସନଃ
ତାପରେ, ଜାଗିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଜୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ। ଏଷ କାଵ୍ଯୋ ହ୍ଯନିଂଦ୍ରାଯ ଵ୍ରତଂ ଚରତି ଦାରୁଣମ୍। ତେନାହଂ ଵ୍ଯାକୁଲଃ ପୁତ୍ରି କୃତୋ ମତିମତା ଦୃଢମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— 'ଏହି କାବ୍ୟ ମୋତେ ତଳେ ପକାଇବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ବ୍ରତ କରୁଛନ୍ତି। ଏହିକାରଣରେ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଝିଅ, ମୁଁ ବହୁତ ଚିନ୍ତିତ।'
ତୈସ୍ତୈର୍ମନୋନୁକୂଲୈଶ୍ଚ ଉପଚାରୈରତଂଦ୍ରିତା। ଆରାଧଯ ତଥା ପୁତ୍ରି ଯଥା ତୁଷ୍ଯେତ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
'ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମନଭାଲା ସେବା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର, ଝିଅ; ଯେପରି ଉପାଧ୍ୟାୟ ଖୁସି ହେବେ।'
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଦତ୍ତାସି ପ୍ରଯତ୍ନଂ କୁରୁ ମତ୍କୃତେ। ଏଵମୁକ୍ତା ଜଯଂତୀ ସା ଵଚଃ ସଂଗୃହ୍ଯ ଵୈ ପିତୁଃ
'ଚାଲ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଉଛି; ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କର।' ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଜୟନ୍ତୀ ନିଜ ବାପାଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଅଗଚ୍ଛଦ୍ଯତ୍ର ଘୋରଂ ସ ତପୋ ହ୍ଯାରଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପିବଂତଂ ସା କଣଧୂମମଧୋମୁଖମ୍
ସେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଧୂଆଁ ପିଇଥିବା, ମୁହଁ ନିମ୍ନମୁଖୀ ଦେଖିଲେ।
ଯକ୍ଷେଣ ପାତ୍ଯମାନଂ ଚ କୁଂଡଧାରେଣ ପାଵନମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଯତମାନଂ ତୁ ଦେଵୀ କାଵ୍ଯମଵସ୍ଥିତମ୍
ଏବଂ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା କୁଣ୍ଡରୁ ପବିତ୍ର ଜଳ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଦେଖିଲେ।
ଶତ୍ରୂପଘାତେ ଶ୍ରାମ୍ଯଂନ୍ତଂ ଦୁର୍ବଲସ୍ଥିତିମାସ୍ଥିତମ୍। ପିତ୍ରା ଯଥୋକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯଂ ସା କାଵ୍ଯେ କୃତଵତୀ ତଦା
ଶତ୍ରୁ ନାଶରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସେଠି, ତାଙ୍କ ବାପା କହିଥିବା ଭଳି, ସେ କାବ୍ୟଙ୍କୁ ସେବା କଲେ।
ଗୀର୍ଭିଶ୍ଚୈଵାନୁକୂଲାଭିଃ ସ୍ତୁଵଂତୀ ଵଲ୍ଗୁଭାଷିଣୀ। ଗାତ୍ରସଂଵାହନୈଃ କାଲେ ସେଵମାନା ତ୍ଵଚଃ ସୁଖୈଃ
ମଧୁର ଓ ମନଭାଲା କଥାରେ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶରୀର ମସାଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କଲେ।
ଵ୍ରତଚର୍ଯାନୁକୂଲାଭିରୁପାସ୍ଯ ବହୁଲାଃ ସମାଃ। ପୂର୍ଣେ ଧୂମଵ୍ରତେ ତସ୍ମିନ୍ଘୋରେ ଵର୍ଷସହସ୍ରକେ
ବ୍ରତ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ସେବା କରି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଧୂଆଁ ବ୍ରତ ହଜାର ବର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା,
ଵରେଣ ଛଂଦଯାମାସ ଶିଵଃ ପ୍ରୀତୋଭଵତ୍ତଦା। ମହେଶ୍ଵର ଉଵାଚ। ଏତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତ୍ଵଯୈକେନ ଚୀର୍ଣଂ ନାନ୍ଯେନ କେନଚିତ୍
ସେ ସମୟରେ ଶିବ ଖୁସି ହୋଇ, ଏକଟି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ କହିଲେ । ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, 'ଏହି ବ୍ରତ କେବଳ ତୁମେ ଏକା ନିଜେ କରିଛ, ଆଉ କେହି କରିନାହାନ୍ତି ।'
ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ତପସା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଶ୍ରୁତେନ ଚ ବଲେନ ଚ। ତେଜସା ଚ ସୁରାନ୍ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ଵମେକୋଭିଭଵିଷ୍ଯସି
ତେଣୁ ତୁମର ତପସ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଶିକ୍ଷା, ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ, ତୁମେ ଏକା ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିନ୍ମଯି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵିଦ୍ଯତେ ଭୃଗୁନଂଦନ। ପ୍ରତିଦାସ୍ଯାମି ତତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ, ମୋତେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି; ଏହି କଥା କେହିଁଠି ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
କିଂ ଭାଷିତେନ ବହୁନା ଅଵଧ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି। ତାନ୍ଦତ୍ଵା ତୁ ଵରାଂସ୍ତସ୍ମୈ ଭାର୍ଗଵାଯ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ତୁମେ ଅଜୟ ହେବ । ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରଗବଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଦେଲେ ।
ପ୍ରଜେଶତ୍ଵଂ ଧନେଶତ୍ଵମଵଧ୍ଯତ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଦଦୌ। ଏତାନ୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵରାନ୍କାଵ୍ଯଃ ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଟତନୂରୁହଃ
ସେ ପ୍ରଜାପତିତ୍ୱ, ଧନର ଅଧିକାର ଓ ଅଜୟତ୍ୱ ଦେଲେ । ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ଖାବ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ଦେଵେଶମୀଶ୍ଵରଂ ନୀଲଲୋହିତମ୍। ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ଵିତସ୍ତତସ୍ତସ୍ମୈ ପ୍ରାଞ୍ଜଲି ପ୍ରଣତୋ ଽଭଵତ୍
ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀଳଲୋହିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କଥା କହି, ସେ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କଲେ ।
ତତଃ ସୋଂଽତର୍ହିତେ ଦେଵେ ଜଯଂତୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। କସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ସୁଭଗେ କା ଵା ଦୁଃଖିତେ ମଯି ଦୁଃଖିତା
ତାପରେ ଦେବତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ସେ ଜୟନ୍ତୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ତୁମେ କିଏ? ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ?'
ମହତା ତପସା ଯୁକ୍ତା କିମର୍ଥଂ ମାଂ ଜିଗୀଷସି। ଅନଯା ସଂସ୍ଥିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଶ୍ରଯେଣ ଦମେନ ଚ
'ତୁମେ ଏତେ ତପସ୍ୟା କରିଛ, କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୋତେ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏଭଳି ଭକ୍ତି, ନମ୍ରତା ଓ ନିୟମରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଏଠି ଦଢ଼ ହୋଇଛ ।'
ସ୍ନେହେନ ଚୈଵ ସୁଶ୍ରୋଣି ପ୍ରୀତୋସ୍ମି ଵରଵର୍ଣିନି। କିମିଚ୍ଛସି ଵରାରୋହେ କସ୍ତେ କାମଃ ସମୁଦ୍ଯତଃ
'ସ୍ନେହ ଦେଇ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ, ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି । କଣ ଚାହୁଁଛ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ? କଣ ତୁମର ଇଚ୍ଛା?'
ତଂ ତେ ସଂପାଦଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଯଦ୍ଯପି ସ୍ଯାତ୍ସୁଦୁଷ୍କରମ୍। ଏଵମୁକ୍ତାବ୍ରଵୀଦେନଂ ତପସା ଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି
'ମୁଁ ଆଜି ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେବି, ଯଦିଓ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହେଉ ।' ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ ।'
ଚିକୀର୍ଷିତଂ ହି ମେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ଵଦ ଯଥାତଥମ୍। ଏଵମୁକ୍ତୋବ୍ରଵୀଦେନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା
'ମୋର ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବେ କହ ।' ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ମଯା ସହ ତ୍ଵଂ ସୁଶ୍ରୋଣି ଶତଵର୍ଷାଣି ଭାମିନି। ସର୍ଵଭୂତୈରଦୃଶ୍ଯାଂତଃ ସଂପ୍ରଯୋଗମିହେଚ୍ଛସି
'ହେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା, ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଏଠି ଶତ ବର୍ଷ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ ।'
ଦେଵି ଇଂଦୀଵରଶ୍ଯାମେ ଵରାର୍ହେ ଵାମଲୋଚନେ। ଏଵଂ ଵୃଣୋଷି କାମାଂସ୍ତ୍ଵଂ ଦଦେ ଵୈ ଵଲ୍ଗୁଭାଷିତେ
'ହେ ଦେବୀ, ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଶ୍ୟାମଳା, ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁଅଳି, ଏଭଳି ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରୁଛ । ମୁଁ ଏହା ଦେଉଛି, ହେ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା ।'
ଏଵଂ ଭଵତୁ ଗଚ୍ଛାଵ ଗୃହଂ ମେ ମତ୍ତକାଶିନି। ତତଃ ସ ଗୃହମାଗମ୍ଯ ଜଯଂତ୍ଯା ସହ ଚୋଶନା
'ଏଭଳି ହେଉ, ଚଳ ମୋ ଘରକୁ ଯିବା ।' ଏପରେ ସେ ଜୟନ୍ତୀ ଓ ଉଶନାଙ୍କ ସହିତ ଘରକୁ ଗଲେ ।