ଦୈତ୍ଯା ଊଚୁଃ। ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରା ଵଯଂ ଦେଵା ଆଚାର୍ଯେ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତେ। ଦତ୍ଵା ଭଵଂତସ୍ତ୍ଵଭଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ନୋ ଜିଘାଂସଯା
ଦାଇତ୍ୟମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବମାନେ, ଆମେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଇଛୁ, ଯେତେବେଳେ ଆମ ଗୁରୁ ବ୍ରତରେ ଲିନ୍ନ। ଆପଣମାନେ ଆମକୁ ନିରାପତ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଆମକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ଅନମର୍ଷା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତଶସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ। ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନଧରା ନିଷ୍କ୍ରିଯା ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ
'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ସହିପାରୁନାହିଁ, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଚୀର ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛୁ, କୌଣସି କାମ କରୁନାହିଁ, କିଛି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ରଣେ ଵିଜେତୁଂ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମଃ କଥଂଚନ। ଅଯୁଦ୍ଧେନ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯାମଃ ଶରଣଂ କାଵ୍ଯମାତରମ୍
'ଯେପରି ନହେଉ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବୁନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ଆମେ କାବ୍ୟମାତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା।'
ଜ୍ଞାପଯାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରମିଦଂ ଯାଵନ୍ନାଭ୍ଯେତି ନୋ ଗୁରୁଃ। ନିଵୃତ୍ତେ ଚ ତଥା ଶୁକ୍ରେ ଯୋତ୍ସ୍ଯାମୋ ଦଂଶିତାଯୁଧାଃ
'ଆମ ଗୁରୁ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେବା; ଶୁକ୍ର ଫେରିଲେ, ଆମେ ପୁନି ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ତେନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଶରଣଂ କାଵ୍ଯମାତରମ୍। ପ୍ରାପଦ୍ଯଂତ ତତୋ ଭୀତାସ୍ତେଭ୍ଯୋଽଦାଦଭଯଂ ତୁ ସା
ଏପରି କହି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ କାବ୍ୟମାତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତି ଦେଲେ।
ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ଭଯଂ ତ୍ଯଜତ ଦାନଵାଃ। ମତ୍ସନ୍ନିଧୌ ଵର୍ତ୍ତତାଂ ଵୋ ନ ଭୀର୍ଭଵିତୁର୍ମହତି
ସେ କହିଲେ, 'ଭୟ କରନ୍ତୁନାହିଁ, ଭୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଦାନବମାନେ। ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରୁହ, ତୁମେ କୌଣସି ବଡ଼ ଭୟରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।'
ତଯାଭିରକ୍ଷିତାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାସ୍ତଦାଽସୁରାନ୍। ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରସହ୍ଯୈତାନଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍
ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଅସୁରମାନେକୁ ଦେଖି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି, ଜୋରଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତସ୍ତାନ୍ବଧ୍ଯମାନାଂସ୍ତୁ ଦେଵୈର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସୁରାଂସ୍ତଦା। ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧାବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵାନ୍ନିଦ୍ରଯା ମୋହଯାମ୍ଯହମ୍
ତାପରେ ଦେବମାନେ ଅସୁରମାନେକୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମେମାନେଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେବି।'
ସଂଭୃତ୍ଯ ସର୍ଵସଂଭାରାନ୍ନିଦ୍ରାଂ ସା ଵ୍ଯସୃଜତ୍ତଦା। ତସ୍ତଂଭ ଦେଵୀ ଚ ବଲାଦ୍ଯୋଗଯୁକ୍ତା ତପୋଧନା
ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକଠା କରି, ନିଦ୍ରା ପ୍ରକାଶ କଲେ; ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବୀ ଜୋରଦେଇ ସେମାନେକୁ ଅଚଳ କରିଦେଲେ।
ତତସ୍ତଂ ସ୍ତଭିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୂଢଵତ୍। ପ୍ରାଦ୍ରଵଂତ ତତୋ ଭୀତା ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଶୀକୃତମ୍
ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଅଚଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଦେବମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ପଳାଇଗଲେ।
ଗତେଷୁ ସୁରସଂଘେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁରିଂଦ୍ରମଭାଷତ। ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ। ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରକ୍ଷିଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ସୁରୋତ୍ତମ
ଦେବମାନେ ପଳାଇଗଲାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର, ତୁମର କୁଶଳ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରଂଦରଃ। ଵିଷ୍ଣୁସଂରକ୍ଷିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହିଲେ, ପୁରନ୍ଦର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ:
ଏଷ ତ୍ଵାଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ସାର୍ଧଂ ଦହାମି ମଘଵନ୍ବଲାତ୍। ମିଷତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ମେ ତପୋବଲମ୍
'ମୁଁ ବଳେ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ତୁମକୁ ଦହିଦେବି, ମଘବନ୍। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖୁନ୍ତୁ, ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଉ।'
ତଯାଭିଭୂତୌ ତୌ ଦେଵାଵିଂଦ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ବଭୂଵତୁଃ। କଥଂ ମୁଚ୍ଯେଯ ସହିତୋ ଵିଷ୍ଣୁରିଂଦ୍ରମଭାଷତ
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଅଧୀନ ହେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କିପରି ତୁମ ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି?'
ଇଂଦ୍ରୋବ୍ରଵୀଜ୍ଜହି ହ୍ଯେନାଂ ଯାଵନ୍ନୌ ନ ଦହେତ୍ପ୍ରଭୋ। ଵିଶେଷେଣାଭିଭୂତୋସ୍ମି ଜହୀମାଂ ଜହି ମା ଚିରମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ସେ ଆମକୁ ଦହିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ମାର, ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋତେ ମାର, ବିଳମ୍ବ କରନାହିଁ।'
ତତଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀଵଧେ କୃଚ୍ଛ୍ରମାସ୍ଥିତଃ। ଅଭିଧ୍ଯାଯ ତତଃ ଶକ୍ରମାପନ୍ନଂ ସତ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଣେ ନାରୀକୁ ମାରିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଭାବିଲେ; କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଭୁ ଶୀଘ୍ର ଆପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶକ୍ରଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତଃ ସ ତ୍ଵରଯାଯୁକ୍ତଃ ଶୀଘ୍ରକାରୀ ଭଯାନ୍ଵିତଃ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯାଃ କ୍ରୂରଂ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
ତାପରେ ତ୍ୱରାରେ ଭରିତ, ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଭୟରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ଚକ୍ରମାଦାଯ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ଵୈ ଭଯାତ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ଘୋରଂ ଚୁକ୍ରୋଧ ଭୃଗୁରୀଶ୍ଵରଃ
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ଚକ୍ର ଧରି, ଭୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ନାରୀବଧ ଦେଖି, ଭୃଗୁ ସ୍ୱାମୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତତୋ ହି ଶପ୍ତୋ ଭୃଗୁଣା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭାର୍ଯାଵଧେ କୃତେ। ଭୃଗୁରୁଵାଚ। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଜାନତା ଧର୍ମମଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ନିଷୂଦିତା
ତାପରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମାରିଥିବା ପରେ, ଭୃଗୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏକି ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଜଣେ ଜଣାଣୀକୁ ମାରିଦେଲେ।'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ସପ୍ତକୃତ୍ଵୋ ହି ମାନୁଷେଷୂପଯାସ୍ଯସି। ତତସ୍ତେନାଭିଶାପେନ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମେ ପୁନଃପୁନଃ
ଏହି ଶାପର ଫଳରେ, ତୁମେ ସାତଥର ମାନବ ଜନ୍ମ ନେବ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ହରାଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ପୁଣିପୁଣି ତୁମେ ଆସିବ।
ଲୋକସ୍ଯ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ଜାଯତେ ମାନୁଷେଷ୍ଵିହ। ଅଥ ଵ୍ଯାହୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସ ତଦାଦାଯ ଶିରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ତୁମେ ଏଠାରେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବ। ଏପରେ, ଭୃଗୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ସେ ନିଜେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ।
ସମାନୀଯ ତତଃ କାଯଂ ପାଣୌ ଗୃହ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଭୃଗୁରୁଵାଚ। ଏଷା ତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ଦେଵି ହତା ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯହଂ
ତାପରେ ଦେହକୁ ଏକସାଥି କରି, ହାତରେ ଧରି ଭୃଗୁ କହିଲେ— 'ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁ ତୁମକୁ ମାରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେବି।'
ଯଦି କୃତ୍ସ୍ନୋ ମଯା ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଚରିତୋପି ଵା। ତେନ ସତ୍ଯେନ ଜୀଵସ୍ଵ ଯଦି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
'ମୋ ପାଖରେ ଯଦି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ଅଛି କିମ୍ବା ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛି, ତେବେ ସେଇ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ପୁଣି ବଞ୍ଚ; ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ତତସ୍ତାଂ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ଶୀତାଦ୍ଭିର୍ଜୀଵଜୀଵେତି ସୋବ୍ରଵୀତ୍। ତତୋଭିଵ୍ଯାହୃତେ ତସ୍ମିନ୍ଦେଵୀ ସଂଜୀଵିତା ତଦା୨୫୦ 1.13.
ଏପରେ, ତାଙ୍କୁ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ଛିଟି, 'ବଞ୍ଚ' ବୋଲି କହିଲେ। ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ସେ ଦେବୀ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୁଣି ଜୀବନ ପାଇଲେ।
ତତସ୍ତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତାମିଵ। ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଵଚସ୍ତାଂ ସର୍ଵତୋବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଶୁଅଁଠୁ ଉଠିଥିବା ପରି ଦେଖି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗରୁ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି କହିଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରତ୍ଯାହୃତା ତେନ ଦେଵୀ ସା ଭୃଗୁଣା ତଦା। ମିଷତାଂ ଦୈଵତାନାଂ ହି ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ଏଭଳିଭାବେ, ସେ ସମୟରେ ଭୃଗୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ; ଦେବତାମାନେ ଦେଖି, ଏହାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ମନେ କଲେ।
ଅସଂଭ୍ରାଂତେନ ଭୃଗୁଣା ପତ୍ନୀ ସଂଜୀଵିତା ପୁନଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚେଂଦ୍ରୋ ନାଲଭତ ଶର୍ମ କାଵ୍ଯଭଯାତ୍ପୁନଃ
ଭୃଗୁ ଅତି ସାନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର କାବ୍ୟଙ୍କ ଭୟରେ ପୁଣି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଜାଗରେ ତତଶ୍ଚେଂଦ୍ରୋ ଜଯଂତୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ସଂଧିକାମୋଭ୍ଯଧାଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ଵାଂ କନ୍ଯାଂ ପାକଶାସନଃ
ତାପରେ, ଜାଗିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଜୟନ୍ତୀଙ୍କୁ କହିଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ। ଏଷ କାଵ୍ଯୋ ହ୍ଯନିଂଦ୍ରାଯ ଵ୍ରତଂ ଚରତି ଦାରୁଣମ୍। ତେନାହଂ ଵ୍ଯାକୁଲଃ ପୁତ୍ରି କୃତୋ ମତିମତା ଦୃଢମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— 'ଏହି କାବ୍ୟ ମୋତେ ତଳେ ପକାଇବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ବ୍ରତ କରୁଛନ୍ତି। ଏହିକାରଣରେ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଝିଅ, ମୁଁ ବହୁତ ଚିନ୍ତିତ।'
ତୈସ୍ତୈର୍ମନୋନୁକୂଲୈଶ୍ଚ ଉପଚାରୈରତଂଦ୍ରିତା। ଆରାଧଯ ତଥା ପୁତ୍ରି ଯଥା ତୁଷ୍ଯେତ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
'ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମନଭାଲା ସେବା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର, ଝିଅ; ଯେପରି ଉପାଧ୍ୟାୟ ଖୁସି ହେବେ।'