ତତସ୍ତାନବ୍ରଵୀତ୍କାଵ୍ଯ ଉପାଧ୍ଵଂ ତପସି ସ୍ଥିତାଃ। ନିରୁତ୍ସିକ୍ତାସ୍ତପୋଯୁକ୍ତାଃ କାଲଂ କାର୍ଯାର୍ଥସାଧକମ୍
ତାପରେ କାବ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏବେ ତମେ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ ରହିବା, ମନ ଭଙ୍ଗ ନହେବା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନା ପାଇଁ ସମୟ ଆସିବ।'
ପିତୁରାଶ୍ରମସଂସ୍ଥା ଵୈ ମାଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷଥ ଦାନଵାଃ। ତାନୁଦ୍ଦିଶ୍ଯାସୁରାନ୍କାଵ୍ଯୋ ମହାଦେଵଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତ
'ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଆମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା, ଦାନବମାନେ।' ଏହିପରି ନିର୍ଦେଶ ଦେଇ, କାବ୍ୟ ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଶୁକ୍ର ଉଵାଚ। ମଂତ୍ରାନିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଦେଵ ଯେନ ସନ୍ତି ବୃହସ୍ପତୌ। ପରାଭଵାଯ ଦେଵାନାମସୁରାଣାଂ ଜଯାଯ ଚ
ଶୁକ୍ର କହିଲେ: 'ହେ ଦେବ, ମୁଁ ସେମାନ୍ତ୍ର ଚାହୁଁଛି, ଯେଉଁମାନ୍ତ୍ର ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ଓ ଅସୁରମାନେ ବିଜୟୀ ହେବା ପାଇଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵୋ ଵ୍ରତଂ ତ୍ଵଂ ଚର ଭାର୍ଗଵ। ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ କଣଧୂମମଧଃ ଶିରାଃ
ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବ କହିଲେ: 'ହେ ଭାର୍ଗବ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଟା ହେଡ଼ା ହୋଇ ଧୂମ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଉପବାସ କରିବାକୁ ହେବ।'
ଯଦି ପାସ୍ଯସି ଭଦ୍ରଂ ତେ ତତୋ ମଂତ୍ରାନଵାପ୍ସ୍ଯସି। ତଥେତି ସମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଶୁକ୍ରସ୍ତୁ ଭୃଗୁନଂଦନଃ
'ଯଦି ତୁମେ ଏହା ସହିପାରିବ, ତେବେ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବା।' ଏହାକୁ ଶୁକ୍ର, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ପାଦୌ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ। ଵ୍ରତଂ ଚରାମ୍ଯହଂ ଦେଵ ତ୍ଵଯାଦିଷ୍ଟୋଦ୍ଯ ଵୈ ପ୍ରଭୋ
ଦେବଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଶୁକ୍ର କହିଲେ: 'ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଆଜିଠୁ ତୁମେ ଯେପରି ନିର୍ଦେଶ କରିଛ, ସେହିପରି ଉପବାସ କରିବି, ପ୍ରଭୁ।'
ଆଦିଷ୍ଟୋ ଦେଵଦେଵେନ କୃତଵାନ୍ଭାର୍ଗଵୋ ମୁନିଃ। ତଦା ତସ୍ମିନ୍ଗତେ ଶୁକ୍ରେ ଅସୁରାଣାଂ ହିତାଯ ଵୈ
ଦେବଦେବଙ୍କ ନିର୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଭାର୍ଗବ ମୁନି ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶୁକ୍ର ଅସୁରମାନେର ଭଲ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲାବେଳେ—
ମଂତ୍ରାର୍ଥେ ତନୁତେ କାଵ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ମହେଶ୍ଵରାତ୍। ତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନୀତିପୂର୍ଵଂ ଵୈ ରାଜନ୍ଯାସ୍ତୁ ତଦା ସୁଖଂ
ମନ୍ତ୍ର ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାବ୍ୟ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ଜାଣି, ରାଜାମାନେ ନୀତି ଅନୁସରି ସୁଖରେ ରହିଲେ।
ଅସ୍ମିଂଶ୍ଛିଦ୍ରେ ତଦାମର୍ଷାଦ୍ଦେଵାସ୍ତାନଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ। ଦଂଶିତାଃ ସାଯୁଧାଃ ସର୍ଵେ ବୃହସ୍ପତିପୁରଃସରାଃ
ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, କ୍ରୋଧରେ ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଅସୁରମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସମସ୍ତେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରଗଣା ଦେଵାନ୍ପ୍ରଗୃହୀତାଯୁଧାନ୍ପୁନଃ। ଉତ୍ପେତୁସ୍ସହସା ସର୍ଵେ ସଂତ୍ରସ୍ତାସ୍ତାନ୍ଵଚୋବ୍ରୁଵତ୍
ଦେବମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ପୁଣି ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଅସୁରମାନେ ଭୟରେ ହଠାତ୍ ଉଠିଗଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୈତ୍ଯା ଊଚୁଃ। ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରା ଵଯଂ ଦେଵା ଆଚାର୍ଯେ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତେ। ଦତ୍ଵା ଭଵଂତସ୍ତ୍ଵଭଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତା ନୋ ଜିଘାଂସଯା
ଦାଇତ୍ୟମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବମାନେ, ଆମେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଇଛୁ, ଯେତେବେଳେ ଆମ ଗୁରୁ ବ୍ରତରେ ଲିନ୍ନ। ଆପଣମାନେ ଆମକୁ ନିରାପତ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଆମକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ଅନମର୍ଷା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତ୍ଯକ୍ତଶସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ। ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନଧରା ନିଷ୍କ୍ରିଯା ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ
'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ସହିପାରୁନାହିଁ, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଚୀର ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛୁ, କୌଣସି କାମ କରୁନାହିଁ, କିଛି ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ରଣେ ଵିଜେତୁଂ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମଃ କଥଂଚନ। ଅଯୁଦ୍ଧେନ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯାମଃ ଶରଣଂ କାଵ୍ଯମାତରମ୍
'ଯେପରି ନହେଉ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବୁନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି, ଆମେ କାବ୍ୟମାତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା।'
ଜ୍ଞାପଯାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରମିଦଂ ଯାଵନ୍ନାଭ୍ଯେତି ନୋ ଗୁରୁଃ। ନିଵୃତ୍ତେ ଚ ତଥା ଶୁକ୍ରେ ଯୋତ୍ସ୍ଯାମୋ ଦଂଶିତାଯୁଧାଃ
'ଆମ ଗୁରୁ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେବା; ଶୁକ୍ର ଫେରିଲେ, ଆମେ ପୁନି ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ତେନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଶରଣଂ କାଵ୍ଯମାତରମ୍। ପ୍ରାପଦ୍ଯଂତ ତତୋ ଭୀତାସ୍ତେଭ୍ଯୋଽଦାଦଭଯଂ ତୁ ସା
ଏପରି କହି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ କାବ୍ୟମାତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତି ଦେଲେ।
ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ଭଯଂ ତ୍ଯଜତ ଦାନଵାଃ। ମତ୍ସନ୍ନିଧୌ ଵର୍ତ୍ତତାଂ ଵୋ ନ ଭୀର୍ଭଵିତୁର୍ମହତି
ସେ କହିଲେ, 'ଭୟ କରନ୍ତୁନାହିଁ, ଭୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଦାନବମାନେ। ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରୁହ, ତୁମେ କୌଣସି ବଡ଼ ଭୟରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।'
ତଯାଭିରକ୍ଷିତାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାସ୍ତଦାଽସୁରାନ୍। ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରସହ୍ଯୈତାନଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍
ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଅସୁରମାନେକୁ ଦେଖି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି, ଜୋରଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତସ୍ତାନ୍ବଧ୍ଯମାନାଂସ୍ତୁ ଦେଵୈର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସୁରାଂସ୍ତଦା। ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧାବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵାନ୍ନିଦ୍ରଯା ମୋହଯାମ୍ଯହମ୍
ତାପରେ ଦେବମାନେ ଅସୁରମାନେକୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମେମାନେଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେବି।'
ସଂଭୃତ୍ଯ ସର୍ଵସଂଭାରାନ୍ନିଦ୍ରାଂ ସା ଵ୍ଯସୃଜତ୍ତଦା। ତସ୍ତଂଭ ଦେଵୀ ଚ ବଲାଦ୍ଯୋଗଯୁକ୍ତା ତପୋଧନା
ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏକଠା କରି, ନିଦ୍ରା ପ୍ରକାଶ କଲେ; ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବୀ ଜୋରଦେଇ ସେମାନେକୁ ଅଚଳ କରିଦେଲେ।
ତତସ୍ତଂ ସ୍ତଭିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୂଢଵତ୍। ପ୍ରାଦ୍ରଵଂତ ତତୋ ଭୀତା ଇନ୍ଦ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଶୀକୃତମ୍
ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଅଚଳ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଦେବମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ପଳାଇଗଲେ।
ଗତେଷୁ ସୁରସଂଘେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁରିଂଦ୍ରମଭାଷତ। ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ। ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵିଶ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରକ୍ଷିଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ସୁରୋତ୍ତମ
ଦେବମାନେ ପଳାଇଗଲାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର, ତୁମର କୁଶଳ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରଂଦରଃ। ଵିଷ୍ଣୁସଂରକ୍ଷିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହିଲେ, ପୁରନ୍ଦର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ:
ଏଷ ତ୍ଵାଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ସାର୍ଧଂ ଦହାମି ମଘଵନ୍ବଲାତ୍। ମିଷତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ମେ ତପୋବଲମ୍
'ମୁଁ ବଳେ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ତୁମକୁ ଦହିଦେବି, ମଘବନ୍। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖୁନ୍ତୁ, ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଉ।'
ତଯାଭିଭୂତୌ ତୌ ଦେଵାଵିଂଦ୍ରଵିଷ୍ଣୂ ବଭୂଵତୁଃ। କଥଂ ମୁଚ୍ଯେଯ ସହିତୋ ଵିଷ୍ଣୁରିଂଦ୍ରମଭାଷତ
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ଅଧୀନ ହେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୁଁ କିପରି ତୁମ ସହିତ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି?'
ଇଂଦ୍ରୋବ୍ରଵୀଜ୍ଜହି ହ୍ଯେନାଂ ଯାଵନ୍ନୌ ନ ଦହେତ୍ପ୍ରଭୋ। ଵିଶେଷେଣାଭିଭୂତୋସ୍ମି ଜହୀମାଂ ଜହି ମା ଚିରମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ସେ ଆମକୁ ଦହିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ମାର, ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛି—ମୋତେ ମାର, ବିଳମ୍ବ କରନାହିଁ।'
ତତଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀଵଧେ କୃଚ୍ଛ୍ରମାସ୍ଥିତଃ। ଅଭିଧ୍ଯାଯ ତତଃ ଶକ୍ରମାପନ୍ନଂ ସତ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଣେ ନାରୀକୁ ମାରିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଭାବିଲେ; କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଭୁ ଶୀଘ୍ର ଆପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶକ୍ରଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତଃ ସ ତ୍ଵରଯାଯୁକ୍ତଃ ଶୀଘ୍ରକାରୀ ଭଯାନ୍ଵିତଃ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯାଃ କ୍ରୂରଂ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚିକୀର୍ଷିତମ୍
ତାପରେ ତ୍ୱରାରେ ଭରିତ, ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ଭୟରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ଦେବୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ଚକ୍ରମାଦାଯ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ଵୈ ଭଯାତ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଵଧଂ ଘୋରଂ ଚୁକ୍ରୋଧ ଭୃଗୁରୀଶ୍ଵରଃ
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ଚକ୍ର ଧରି, ଭୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ନାରୀବଧ ଦେଖି, ଭୃଗୁ ସ୍ୱାମୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତତୋ ହି ଶପ୍ତୋ ଭୃଗୁଣା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଭାର୍ଯାଵଧେ କୃତେ। ଭୃଗୁରୁଵାଚ। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଜାନତା ଧର୍ମମଵଧ୍ଯା ସ୍ତ୍ରୀ ନିଷୂଦିତା
ତାପରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମାରିଥିବା ପରେ, ଭୃଗୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏକି ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଜଣେ ଜଣାଣୀକୁ ମାରିଦେଲେ।'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ସପ୍ତକୃତ୍ଵୋ ହି ମାନୁଷେଷୂପଯାସ୍ଯସି। ତତସ୍ତେନାଭିଶାପେନ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମେ ପୁନଃପୁନଃ
ଏହି ଶାପର ଫଳରେ, ତୁମେ ସାତଥର ମାନବ ଜନ୍ମ ନେବ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ହରାଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ପୁଣିପୁଣି ତୁମେ ଆସିବ।