ମନ୍ଵଂତରସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାକାରକୋ ହି ତତ୍ । ପ୍ରାଚୀ ଚ ଯମୁନା ସ୍ନାନେ ଵର୍ଷୈର୍ଯତ୍କୋଟିଭିଃ ଫଲମ୍
ହଜାର ହଜାର ମନ୍ବନ୍ତର ଧରି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କଲେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗର ଯମୁନାରେ କୋଟି ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଵ୍ରତକୃନ୍ନରଃ । ତତ୍ଫଲଂ ତୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସୂର୍ଯଗ୍ରହଣକୋଟିଭିଃ
ସେଇ ଫଳ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଏ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ କୋଟି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ।
ହେମଭାରଶତୈର୍ଦାନୈସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାକରଣେନ ତତ୍ । ପାପକୋଟିସହସ୍ରାଣି ହତ୍ଯାକୋଟିଶତାନି ଚ
ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରିଲେ ଶତ ଶତ ସୁନା ଦାନ କରିବାର ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା କୋଟି କୋଟି ପାପ ଓ ଶତ ଶତ କୋଟି ହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ କ୍ରିଯତେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଯା ଵ୍ରତଂ ଯତ୍ତୁ ଅଗତୀନାଂ ଗତିପ୍ରଦମ୍
ଏକ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଯେଉଁମାନେ ଗତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।
ଗତିମିଚ୍ଛଂତି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ମହତ୍ପାପଶତାନି ଚ । ସ୍ଵଯଂ କୃଷ୍ଣେନ କଥିତଂ ପାରାଶର୍ଯସ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, ଯେଉଁମାନେ ଗତି ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ଶତ ଶତ ମହାପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ।
ପ୍ରକାଶଯତି ଯଶ୍ଚେଦଂ ଲିଖିତ୍ଵା ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦ୍ଵିଜେ । ପାପୋଘୈର୍ଗ୍ରଥିତସ୍ଯାପି ତସ୍ଯ ମୁକ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ଉପବାସଟି ଲେଖି ଓ ଦ୍ୱିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ଯଦି ଅନେକ ପାପରେ ବନ୍ଧା ଥାଏ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପୁଣ୍ଯୈରଵାପ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵନ୍ମନ୍ଵଂତରଶତୈରପି । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦୁର୍ଲଭା ଲୋକେ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନୈଵ ମାନଵୈଃ
ଶତ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
କଲୌ ଯେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ କୁର୍ଵଂତି ନରାଧମାଃ । ତେଷାଂ ଜନ୍ମଫଲଂ ଚୈଵ ଜୀଵିତଂ ଵିଫଲଂ ଭଵେତ୍
କଳିଯୁଗରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ତୈଃ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣଂ ଵିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧୈର୍ଵିନା ସୁତୈଃ । କୃତା ଯୈସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଵିଦ୍ଵନ୍ସକୃତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ କଲୌ ଯୁଗେ
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଏକଥର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପୁଅ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ଦଶା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ପୁତ୍ର ଗତୋଽହଂ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ । ତତ୍ର ପୃଷ୍ଟଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶୀଭଵମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏକଥର, ପୁଅ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱାଦଶୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲି।
ନାରଦ ଉଵାଚ କୀଦୃଶୀ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ମହାଦ୍ଵାଦଶିକା ପରା । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେ ଫଲଂ କୀଦୃଗ୍ଵଦ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ
ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ମହାଦେବ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ କେମିତି ହୁଏ? ଏହାର ଉପବାସ କରିଲେ କେମିତି ଫଳ ମିଳେ? ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଇଯମେକାଦଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ଋକ୍ଷଯୋଗୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମୈଃ
ଶିବ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଏକାଦଶୀ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ ସହିତ ଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯଂତୀ ପାପନାଶିନୀ । ସର୍ଵପାପହରାଶ୍ଚୈତାଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଜୟା, ବିଜୟା ଓ ଜୟନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଯଦା ଋକ୍ଷଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ପୁନର୍ଵସୁଃ । ନାମ୍ନା ସା ଚ ଜଯା ଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯଦି ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟା' ବୋଲି ପରିଚିତ ଓ ସମସ୍ତ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ନରଃ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଭଵେତ୍
ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରିଲେ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ—
ଵିଜଯା ସା ସମାଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ । ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ଦାନଂ ଯସ୍ଯାଂ ଵୈ ଵିପ୍ର ଭୋଜନମ୍
ସେହି ଦିନକୁ 'ବିଜୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେହି ଦିନ ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ହଜାରଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ।
ହୋମସ୍ତଥୋପଵାସଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଧିଫଲପ୍ରଦଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ହି ଜାଯତେ
ସେହି ଦିନ ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାରଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ—
ଜଯଂତୀ ନାମ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵପାପହରା ତିଥିଃ । ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟନ୍ତୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ତିଥି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ସାତ ଜନ୍ମର ଯେକୌଣସି ପାପ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼—
ପ୍ରକ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦସ୍ତସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦା ଵୈ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୁଷ୍ଯଂ ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ସେହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଥାଏ—
ତଦା ତୁ ସା ମହାପୁଣ୍ଯା ଭଵିତା ପାପନାଶିନୀ । ଯୋ ଦଦାତି ତିଲପ୍ରସ୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରତି
ସେହି ଦିନ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେହି ଦିନ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରେ—
ଉପଵାସଂ ଚ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ କରୋତ୍ଯେତତ୍ସମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ପତିର୍ଦେଵସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ
ଏବଂ ଯିଏ ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ—ଏହି ଦୁଇଟି ସମାନ ମନାଯାଏ। ସେହି ଦିନ ଜଗତ୍ପତି ହରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ତତ୍ରାନଂତଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସଗରେଣ କକୁତ୍ସ୍ଥେନ ନହୁଷେଣ ଚ ସାଧିତଃ
ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ଅନନ୍ତ ମନାଯାଏ। ସଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଓ ନହୁଷ ଏହି ଉପବାସ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ଯାମାରାଧିତଃ କୃଷ୍ଣୋ ଦତ୍ତଵାନଖିଲଂ ଭୁଵି । ଵାଚିକାନ୍ମାନସାଦ୍ଵାପି କାଯଜାଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସେହି ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଥିଲେ। କଥା, ମନ କିମ୍ବା ବିଶେଷକରି ଦେହରେ ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଥାଏ—
ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତାମେକାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯାଥ ପୁଣ୍ଯନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁତାମ୍
ସାତ ଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏକ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ—
ଏକାଦଶୀସହସ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ମଣିଷ ହଜାରଟି ଏକାଦଶୀର ଫଳ ପାଏ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—
ଯତ୍ତସ୍ଯାଂ କ୍ରିଯତେ କିଂଚିତ୍ତଦକ୍ଷଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ମାଦେଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯତ୍ନେନ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଏହି ଦିନ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ ସାବଧାନରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚମେନାଶ୍ଵମେଧେନ ଯଦି ସ୍ନାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଧର୍ମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ସ୍ନାନ ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଦୁବଂଶୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉପଵାସସ୍ଯ ନକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵେକଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତିରେ ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବା—ଏହାର କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେସବୁ ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ, ହେ ଜନାର୍ଦନ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ହେମଂତେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମାସେ ମାର୍ଗେ ଚ ଶୋଭନେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚ ଯା ପାର୍ଥ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଚୈକଭକ୍ତଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ — ହେ ପାର୍ଥ, ଶୀତକାଳର ସୁନ୍ଦର ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସ ଆସିଲେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏକମନରେ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦଶମୀ ତିଥିରେ ମାତ୍ର ଏକଥର ଖାଇବା ଦ୍ୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖିବା ଦରକାର ।
ନକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଶମ୍ଯାଂ ନିଯତଃ ସଦା । ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ମଂଦୀଭୂତେ ଦିଵାକରେ
ଏହି ନିୟମ ଜାଣି, ଦଶମୀ ତିଥିରେ ସଦା ସଂଯମ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ଦିନର ଆଠ ଅଂଶ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେବାବେଳେ ରାତିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ।