ନିଶାଂତେ ଚୈଵ ଦେଵାଯ ଦତ୍ଵା ଚାର୍ଘଂ ଵିଧାନତଃ । ସ୍ନାନାଦିକାଂ କ୍ରିଯାଂ କୃତ୍ଵା ଭୁଂଜୀଯାଦ୍ଵାଡଵୈଃ ସହ
ରାତି ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିମତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଖାଇବା ଉଚିତ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଦ୍ଵିଜୈତତ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯାନମଦ୍ଭୁତଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାଂ ସ୍ନାନସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଶିବ କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କଥା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକାରୀ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ଏକଥର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କଲେ, ଜଣେ ଲୋକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶତ ଟି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ପିତୃପକ୍ଷୋ ମାତୃପକ୍ଷସ୍ତଥା ଚୈଵାତ୍ମପକ୍ଷକଃ । ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ସଂମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ପିତୃ ପକ୍ଷ, ମାତୃ ପକ୍ଷ ଓ ନିଜ ପକ୍ଷ ସହିତ ସମେତ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ତୀର୍ଥକୋଟିଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରକୋଟିଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
କୋଟି କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, କୋଟି କୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରିଲେ ମିଳିଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେଽପି କୁର୍ଵଂତି କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କୃଷ୍ଣମାନସାଃ । ଵୈଶ୍ଯା ଵା ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମାନୋ ଯେ ତଥା ଚାନ୍ଯଜାତଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ—
ତେ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ଭୁଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ମଂତ୍ରାଣାଂ ମଂତ୍ରରାଜୋଽଥ ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଃ
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଇ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵ୍ରତାନାଂ ଚ ଯଥା ଚୈଷା ଯେନ ଵୈ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କୃତା । ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ରାଜର୍ଷିଭିଃ କୃତା
ଯେପରି ଏହି ଉପବାସ ସମସ୍ତ ଉପବାସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରାଯାଏ, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା କରାଯାଇଥିଲା, ପରେ ରାଜା ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ କା କଥା ଵତ୍ସ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ଅନେନ ଵିଧିନା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାସଂଭଵଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ୟ ଉପବାସ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି, ବାପା? ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ଫଲମ୍ । ଗଂଗାଵଗାହନେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା କରେ, ତାହାର ଫଳ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ: ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କିମ୍ବା ବାରାଣସୀରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ—
ମନ୍ଵଂତରସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାକାରକୋ ହି ତତ୍ । ପ୍ରାଚୀ ଚ ଯମୁନା ସ୍ନାନେ ଵର୍ଷୈର୍ଯତ୍କୋଟିଭିଃ ଫଲମ୍
ହଜାର ହଜାର ମନ୍ବନ୍ତର ଧରି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କଲେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଦିଗର ଯମୁନାରେ କୋଟି ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ—
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଵ୍ରତକୃନ୍ନରଃ । ତତ୍ଫଲଂ ତୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସୂର୍ଯଗ୍ରହଣକୋଟିଭିଃ
ସେଇ ଫଳ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଏ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ କୋଟି କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ।
ହେମଭାରଶତୈର୍ଦାନୈସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାକରଣେନ ତତ୍ । ପାପକୋଟିସହସ୍ରାଣି ହତ୍ଯାକୋଟିଶତାନି ଚ
ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରିଲେ ଶତ ଶତ ସୁନା ଦାନ କରିବାର ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା କୋଟି କୋଟି ପାପ ଓ ଶତ ଶତ କୋଟି ହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ କ୍ରିଯତେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଯା ଵ୍ରତଂ ଯତ୍ତୁ ଅଗତୀନାଂ ଗତିପ୍ରଦମ୍
ଏକ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ; ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ଯେଉଁମାନେ ଗତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।
ଗତିମିଚ୍ଛଂତି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ମହତ୍ପାପଶତାନି ଚ । ସ୍ଵଯଂ କୃଷ୍ଣେନ କଥିତଂ ପାରାଶର୍ଯସ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, ଯେଉଁମାନେ ଗତି ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ଶତ ଶତ ମହାପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ।
ପ୍ରକାଶଯତି ଯଶ୍ଚେଦଂ ଲିଖିତ୍ଵା ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦ୍ଵିଜେ । ପାପୋଘୈର୍ଗ୍ରଥିତସ୍ଯାପି ତସ୍ଯ ମୁକ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ଉପବାସଟି ଲେଖି ଓ ଦ୍ୱିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ଯଦି ଅନେକ ପାପରେ ବନ୍ଧା ଥାଏ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ପୁଣ୍ଯୈରଵାପ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵନ୍ମନ୍ଵଂତରଶତୈରପି । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦୁର୍ଲଭା ଲୋକେ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନୈଵ ମାନଵୈଃ
ଶତ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
କଲୌ ଯେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ କୁର୍ଵଂତି ନରାଧମାଃ । ତେଷାଂ ଜନ୍ମଫଲଂ ଚୈଵ ଜୀଵିତଂ ଵିଫଲଂ ଭଵେତ୍
କଳିଯୁଗରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ତୈଃ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣଂ ଵିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧୈର୍ଵିନା ସୁତୈଃ । କୃତା ଯୈସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଵିଦ୍ଵନ୍ସକୃତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ କଲୌ ଯୁଗେ
ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଏକଥର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପୁଅ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତ ଦଶା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ପୁତ୍ର ଗତୋଽହଂ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ । ତତ୍ର ପୃଷ୍ଟଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶୀଭଵମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏକଥର, ପୁଅ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱାଦଶୀର ମହିମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲି।
ନାରଦ ଉଵାଚ କୀଦୃଶୀ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ମହାଦ୍ଵାଦଶିକା ପରା । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେ ଫଲଂ କୀଦୃଗ୍ଵଦ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ
ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ମହାଦେବ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ କେମିତି ହୁଏ? ଏହାର ଉପବାସ କରିଲେ କେମିତି ଫଳ ମିଳେ? ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଇଯମେକାଦଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ଋକ୍ଷଯୋଗୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମୈଃ
ଶିବ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଏକାଦଶୀ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ ସହିତ ଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ମାନିବା ଉଚିତ।
ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯଂତୀ ପାପନାଶିନୀ । ସର୍ଵପାପହରାଶ୍ଚୈତାଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଜୟା, ବିଜୟା ଓ ଜୟନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଯଦା ଋକ୍ଷଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ପୁନର୍ଵସୁଃ । ନାମ୍ନା ସା ଚ ଜଯା ଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯଦି ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟା' ବୋଲି ପରିଚିତ ଓ ସମସ୍ତ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ନରଃ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଭଵେତ୍
ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରିଲେ ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ—
ଵିଜଯା ସା ସମାଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ । ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ଦାନଂ ଯସ୍ଯାଂ ଵୈ ଵିପ୍ର ଭୋଜନମ୍
ସେହି ଦିନକୁ 'ବିଜୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେହି ଦିନ ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ହଜାରଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ।
ହୋମସ୍ତଥୋପଵାସଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଧିଫଲପ୍ରଦଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ହି ଜାଯତେ
ସେହି ଦିନ ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାରଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ—
ଜଯଂତୀ ନାମ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵପାପହରା ତିଥିଃ । ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟନ୍ତୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ତିଥି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ସାତ ଜନ୍ମର ଯେକୌଣସି ପାପ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ବଡ଼—
ପ୍ରକ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦସ୍ତସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦା ଵୈ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୁଷ୍ଯଂ ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ସେହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କ ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ଥାଏ—
ତଦା ତୁ ସା ମହାପୁଣ୍ଯା ଭଵିତା ପାପନାଶିନୀ । ଯୋ ଦଦାତି ତିଲପ୍ରସ୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରତି
ସେହି ଦିନ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେହି ଦିନ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ତିଳ ଦାନ କରେ—