ସ୍ନାତ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ଯେଽର୍ଚଯିତ୍ଵା ଚ ମାଧଵମ୍ । ପ୍ରଣମଂତି ଜଗନ୍ନାଥଂ ତେ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜି, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ-। ଵିଧାନଂ ବ୍ରୂହି ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସର୍ଵସ୍ଵେନ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ପ୍ରସାଦଯାମି ଦେଵେଶଂ ଦାମୋଦରମନାମଯମ୍
ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ — ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ବିଧି କହ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିବି। ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଦାମୋଦରଙ୍କୁ କୃପା ପାଇବାକୁ ଚାହେଁ।
ପ୍ରାଚୀମାଧଵ ଉଵାଚ-। ଶୃଣୁ ଦେଵି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଯା ଵିଧାନକମ୍ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାପି ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠେ ମୁଚ୍ଯତେ ପାତକୈର୍ନରଃ
ପ୍ରାଚୀମାଧବ କହିଲେ — ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାର ବିଧି କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ, ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ପଲେନ ଚ ପଲାର୍ଧେନ ତଦର୍ଦ୍ଧେନାପି ଵାପଗେ । ପ୍ରତିମା ମମ ସୌଵର୍ଣା କାର୍ଯା ଵିଭଵସାରତଃ
ପଳ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ପଳ, କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନଦୀଦେବୀ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସୁନାରେ ମୋର ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ପାତ୍ରଂ ତାମ୍ରମଯଂ କାର୍ଯଂ ତିଲୈସ୍ତୁ ପରିପୂରିତମ୍ । ସଜଲଂ ତୁ ଘଟଂ ଶୁଭ୍ରଂ ପଂଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍
ତାମ୍ବା ପାତ୍ର ନେଇ, ସେଥିରେ ତିଳ ଭରିବା ଉଚିତ। ପାଖେ ଏକ ସୁଧା ଜଳର ଘଡ଼ା, ଯାହାକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ କରିବା ଦରକାର।
ଵେଷ୍ଟିତଂ ପୁଷ୍ପମାଲାଭିଃ କର୍ପୂରାଗୁରୁଵାସିତମ୍ । ନ୍ଯସେଦ୍ଦାମୋଦରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ଵିଲିପ୍ଯ ଚ
ସେହି ପାତ୍ରକୁ ଫୁଲମାଳାରେ ମୁଡ଼ିବା ଓ କପୂର ଓ ଅଗୁରୁର ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ସେହି ପାତ୍ରକୁ ରଖିବା ଦରକାର।
ପରିଧାନଂ ତତଃ କାର୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମେନ ଚାନ୍ଵିତମ୍ । ମଂତ୍ରୈସ୍ତୁ ପୂଜନଂ କାର୍ଯଂ ପୁରାଣୈଃ ସମୁଦୀରିତୈଃ । ପୁଷ୍ପୈଃ କାଲୋଦ୍ଭଵୈଃ ଶୁଭ୍ରୈସ୍ତୁଲସୀପତ୍ରୈଶ୍ଚ କୋମଲୈଃ
ତାପରେ ଏକ ଜୋଡ଼ା ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ପରିଧାନ କରାଯିବ। ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାଜା ସ୍ୱେତ ଫୁଲ ଓ କୋମଳ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଛତ୍ରଂ ତୁ ଵିଷ୍ଣଵେ ଦଦ୍ଯାତ୍ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ସୁସଂଯୁତମ୍ । ନିଵେଦ୍ଯାନି ମନୋଜ୍ଞାନି ଫଲାନି ସୁବହୂନ୍ଯପି
ଏହାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକ ଛତା ଓ ଜୁତା ଦେଇ, ବହୁତ ରସାଳ ଫଳ ନିବେଦନ କରିବା ଦରକାର।
ଉପଵୀତଂ ତୁ ଦାତଵ୍ଯଂ ସୋତ୍ତରୀଯଂ ନଵଂ ଦୃଢମ୍ । ଵୈଣଵଂ ଦାପଯେଦ୍ଦଂଡଂ ସୁରୂପଂ ସୋନ୍ନତଂ ଦୃଢମ୍
ଏକ ନୂତନ ଓ ମଜବୁତ ଉତ୍ତରୀୟ ବସ୍ତ୍ର ସହିତ ପବିତ୍ର ତାଗ ଦେବା ଉଚିତ। ସୁନ୍ଦର, ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୃଢ଼ ବୈଷ୍ଣବ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର।
ଦାମୋଦରାଯ ଵୈ ପାଦୌ ଜାନୁନୀ ମାଧଵାଯ ଚ । ଗୁହ୍ଯଂ କାମପ୍ରଦାଯେତି କଟିଂ ଵାମନମୂର୍ତଯେ
ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ପାଦ, ମାଧବଙ୍କୁ ଜାଙ୍ଘ, ଓ ଭାମନ ରୂପକୁ କଟି ଦେଇ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିକାରୀ ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ପଦ୍ମନାଭାଯ ନାଭିଂ ତୁ ଜଠରଂ ଵିଶ୍ଵଯୋନଯେ । ହୃଦଯଂ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯାଯ କଂଠଂ ଵୈକୁଂଠଗାମିନେ
ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ନାଭି, ବିଶ୍ୱୟୋନିଙ୍କୁ ଜଠର, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟଙ୍କୁ ହୃଦୟ, ଓ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବାଙ୍କୁ କଣ୍ଠ ଦେଇ ପୂଜିବା ଦରକାର।
ସହସ୍ରବାହଵେ ବାହୂ ଚକ୍ଷୁଷୀ ଯୋଗରୂପିଣେ । ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘଂ ଵିଧାନତଃ
ସହସ୍ରବାହୁଙ୍କୁ ବାହୁ, ଯୋଗରୂପୀଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ, ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରି, ବିଧିମତ ଭାବେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଶୁଭ୍ରେଣ ନାଲିକେରେଣ ଶଂଖୋପରି ସ୍ଥିତେନ ହି । ସୂତ୍ରୈରାଵେଷ୍ଟିତେନୈଵ ହସ୍ତଯୋରୁଭଯୋରପି
ସ୍ୱଚ୍ଛ ନାଡ଼ିଏ ଏକ ଶଂଖ ଉପରେ ରଖି, ସୂତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଦେବା ଉଚିତ।
ସ୍ମୃତୋ ହରସି ପାପାନି ଯଦି ନିତ୍ଯଂ ଜନାର୍ଦନ । ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନଂ ଦୁର୍ନିମିତ୍ତାନି ମନସା ଦୁର୍ଵିଚିନ୍ଵିତା
ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମକୁ ଯଦି ସଦା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ପାପ, ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ, ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଓ ମନର ଦୁଃଖଦାୟକ ଚିନ୍ତାକୁ ଦୂର କରିଦେଉଛ।
ନାରକଂ ତୁ ଭଯଂ ଦେଵ ଭଯଦୁର୍ଗତିସଂଭଵମ୍ । ଯନ୍ମମ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ଐହିକଂ ପାରଲୌକିକମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଯେଉଁ ନରକ, ଭୟ, ଦୁର୍ଗତି ବା ଅପମଙ୍ଗଳ ଆସିପାରେ, ସେ ସବୁ ଭୟ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ହେଉ।
ତେନ ଦେଵେଶ ମାଂ ରକ୍ଷ ଗୃହାଣାର୍ଘଂ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । କୃପାଦୃଷ୍ଟିଃ ସଦୈଵାସ୍ତୁ ଦାମୋଦର ମମୋପରି
ସେହିପାଇଁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମାନ୍ୟ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର; ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଦାମୋଦର, ତୁମର କୃପାଦୃଷ୍ଟି ସଦା ମୋ ଉପରେ ରହୁ।
ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ କୁର୍ଯାନ୍ନୀରାଜନଂ ତତଃ । ଶୀର୍ଷୋପରି ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠେ ଭ୍ରାମଯେଦ୍ଵାରିଜଂ ହରେଃ
ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ଭୋଗ ଦେଇ, ତାପରେ ଆରତି କରିବା ଉଚିତ। ହରିଙ୍କୁ ନଦୀମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଦ୍ମ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଦରକାର।
କୃତ୍ଵା ଵିଧାନମେତଦ୍ଧି ପୂଜଯେତ୍ସ୍ଵଗୁରୁଂ ତତଃ । ଦଦ୍ଯାତ୍ସୁଵର୍ଣଂ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସୋଷ୍ଣୀଷଂ ଚୈଵ କଂଚୁକମ୍
ଏହି ବିଧି କରି ସ୍ୱଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର, ପାଗଡ଼ି ଓ କମ୍ଚୁକ ଦେବା ଦରକାର।
ଉପାନହୋଽପି ଛତ୍ରଂ ଚ ମୁଦ୍ରିକାଂ ଚ କମଂଡଲୁମ୍ । ଭୋଜନଂ ଚୈଵ ତାଂବୂଲଂ ସପ୍ତଧାନ୍ଯଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଏହାସହିତ ଜୁତା, ଛତା, ଅଂଠି, କମଣ୍ଡଳୁ, ଭୋଜନ, ପାନ ଓ ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।
ଗୁରୁଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଦେଵେଶଂ କୁର୍ଯାଜ୍ଜାଗରଣଂ ହରେଃ । ଗୀତନୃତ୍ଯସମାଯୁକ୍ତଂ ତଥା ଶାସ୍ତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍
ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଥାଏ।
ନିଶାଂତେ ଚୈଵ ଦେଵାଯ ଦତ୍ଵା ଚାର୍ଘଂ ଵିଧାନତଃ । ସ୍ନାନାଦିକାଂ କ୍ରିଯାଂ କୃତ୍ଵା ଭୁଂଜୀଯାଦ୍ଵାଡଵୈଃ ସହ
ରାତି ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିମତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଖାଇବା ଉଚିତ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଦ୍ଵିଜୈତତ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯାନମଦ୍ଭୁତଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାଂ ସ୍ନାନସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଶିବ କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କଥା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକାରୀ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ଏକଥର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କଲେ, ଜଣେ ଲୋକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଶତ ଟି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ପିତୃପକ୍ଷୋ ମାତୃପକ୍ଷସ୍ତଥା ଚୈଵାତ୍ମପକ୍ଷକଃ । ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ସଂମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ପିତୃ ପକ୍ଷ, ମାତୃ ପକ୍ଷ ଓ ନିଜ ପକ୍ଷ ସହିତ ସମେତ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ତୀର୍ଥକୋଟିଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରକୋଟିଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
କୋଟି କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, କୋଟି କୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ କରିଲେ ମିଳିଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେଽପି କୁର୍ଵଂତି କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କୃଷ୍ଣମାନସାଃ । ଵୈଶ୍ଯା ଵା ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମାନୋ ଯେ ତଥା ଚାନ୍ଯଜାତଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ—
ତେ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ଭୁଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ମଂତ୍ରାଣାଂ ମଂତ୍ରରାଜୋଽଥ ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଃ
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଇ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵ୍ରତାନାଂ ଚ ଯଥା ଚୈଷା ଯେନ ଵୈ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କୃତା । ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ରାଜର୍ଷିଭିଃ କୃତା
ଯେପରି ଏହି ଉପବାସ ସମସ୍ତ ଉପବାସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରାଯାଏ, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା କରାଯାଇଥିଲା, ପରେ ରାଜା ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ କା କଥା ଵତ୍ସ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ଅନେନ ଵିଧିନା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାସଂଭଵଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ୟ ଉପବାସ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି, ବାପା? ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଉପବାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ଫଲମ୍ । ଗଂଗାଵଗାହନେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା କରେ, ତାହାର ଫଳ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ: ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କିମ୍ବା ବାରାଣସୀରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ—