ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କାଲମିତି ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ତିଲୋଦକାଂଜଲିର୍ଦେଯୋ ଜଲାଂତେ ତୀର୍ଥଵାସିଭିଃ
ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଏହି ସମୟକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଳ ଅନ୍ତେ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ସଦର୍ଭହସ୍ତେନୈକେନ ଗୃହେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପଵିନାଶନମ୍
ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ହାତରେ ଧରି, ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୈଵ କଥିତଂ ତୀର୍ଥଶ୍ରାଦ୍ଧାନୁକୀର୍ତନମ୍। ଶୃଣୋତି ଯଃ ପଠେଦ୍ଵାପି ଶ୍ରୀମାନ୍ସଂଜାଯତେ ନରଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିବରଣୀ କହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଯେ କେହି ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଲୋକ ହେବେ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତଥା ତୀର୍ଥନିଵାସିଭିଃ। ସର୍ଵପାପୋପଶାଂନ୍ତ୍ଯର୍ଥମଲକ୍ଷ୍ମୀନାଶନଂ ମତଂ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ, ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ — ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇଛି।
ଇଦଂ ପଵିତ୍ରଂ ଯଶସୋ ନିଧାନମିଦଂ ମହାପାତକନାଶନଂ ଚ। ବ୍ରହ୍ମାର୍କରୁଦ୍ରୈରଭିପୂଜିତଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁଶଂତି ତଜ୍ଜ୍ଞାଃ
ଏହା ପବିତ୍ର, ଯଶର ଧନ, ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହିମାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ସୋମଵଂଶଃ କଥଂ ଜାତଃ କଥଯାତ୍ର ଵିଶାରଦ। ତଦ୍ଵଂଶେ କେତୁରାଜାନୋ ବଭୂଵୁଃ କୀର୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛା: ସୋମବଂଶ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି କଥା ମୋତେ କହ, ବିଦ୍ୱାନ। ସେ ବଂଶରେ କେଉଁଠି କେତେ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେମାନେ କୀର୍ତି ବଢ଼ାଇଲେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଆଦିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଵମତ୍ରିଃ ସର୍ଗଵିଧୌ ପୁରା। ଅନଂତରଂ ନାମ ତପଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ତପ୍ତଵାନ୍ଵିଭୁଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ 'ଅନନ୍ତର' ନାମକ ତପ କରିଥିଲେ ସେ ମହାପୁରୁଷ।
ଯଦାନଂଦକରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭଗଵନ୍କ୍ଲେଶନାଶନଂ। ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଣାମଭ୍ଯଂତରମତୀଂଦ୍ରିଯଂ
ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ସକ୍ଷମ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ,
ଶାନ୍ତିଂ କୃତ୍ଵାତ୍ମମନସା ତଦତ୍ରିଃ ସଂଯମେ ସ୍ଥିତଃ। ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତପସୋ ଵାପି ପରମାନଂଦକାରକଂ
ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଆତ୍ରି ନିଜକୁ ନିୟମିତ ରଖିଲେ; ତପସ୍ୟାର ମହିମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ମାଦ୍ଵଂଶପତିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସମଯେ ତଦଧିଷ୍ଠିତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଚଷ୍ଟ ସୋମେନ ତସ୍ମାତ୍ସୋମୋଭଵଦ୍ଵିଭୁଃ
ବଂଶପତି ନିଜ ଜୀଉ ସହିତ ସମୟରେ ଏହି ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସୋମ ଦେଖି, କଥା କହିଲେ; ଏହିପରି ସୋମ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଅଥ ସୁସ୍ରାଵ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଜଲଂ ତତ୍ରାତ୍ରିସଂଭଵମ୍। ଦ୍ଯୋତଯଦ୍ଵିଶ୍ଵମଖିଲଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନଯା ସଚରାଚରମ୍
ତାପରେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଖିରୁ ଜଳ ଝରିଲା, ଏହି ଜଳର ଚାଉଁ ଚାଉଁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ପରି ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ ଉଜାଗର କରିଦେଲା।
ତଦ୍ଦିଶୋ ଜଗୃହୁସ୍ତତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀରୂପେଣାସହୃଚ୍ଛଯାଃ। ଗର୍ଭୋ ଭୂତ୍ଵୋଦରେ ତାସାଂ ସ୍ଥିତଃ ସୋପ୍ଯତ୍ରିସଂଭଵଃ
ସେଠାରେ ଦିଗଗୁଡିକ ମହିଳା ରୂପେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଜଳକୁ ନେଇଲେ, ଏହି ଅତ୍ରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ଏକ ଗର୍ଭ ଭାବେ ବସିଗଲା।
ଆଶାଶ୍ଚ ମୁମୁଚୁର୍ଗର୍ଭମଶକ୍ତା ଧାରଣେ ତତଃ। ସମାଦାଯାଥ ତଂ ଗର୍ଭମେକୀକୃତ୍ଯ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦିଗଗୁଡିକ ଗର୍ଭକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ତାପରେ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଗର୍ଭକୁ ଏକାଠି କରିନେଲେ।
ଯୁଵାନମକରୋଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵାଯୁଧଧରଂ ନରମ୍। ସ୍ଯଂଦନେଥ ସହସ୍ତେନ ଵେଦଶକ୍ତିମଯେ ପ୍ରଭୁଃ
ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଗର୍ଭକୁ ଏକ ଯୁବକ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ନର ଭାବେ ଗଠନ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ନିଜ ହାତରେ ଏକ ବେଦଶକ୍ତିର ରଥରେ ସେକୁ ବସାଇଦେଲେ।
ଆରୋପ୍ଯ ଲୋକମନଯଦାତ୍ମୀଯଂ ସ ପିତାମହଃ। ତତୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ଯସ୍ମତ୍ସ୍ଵାମୀଭଵତ୍ଵଯମ୍
ପିତାମହ ସେକୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଅମାନେ ଆମ ପ୍ରଭୁ ହେଉ।'
ଋଷିଭିର୍ଦେଵଗଂଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯାଭୂଦଧିକଂ ମହଦଂତରମ୍
ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା।
ତେଜୋଵିତାନାଦଭଵଦ୍ଭୁଵି ଦିଵ୍ଯୌଷଧୀଗଣଃ। ତଦ୍ଦୀପ୍ତିରଧିକା ତସ୍ମାଦ୍ରାତ୍ରୌ ଭଵତି ସର୍ଵଦା
ତାଙ୍କର ତେଜର ଛାତାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ତେଜର କାରଣରୁ ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କର ଚାଉଁ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ତେନୌଷଧୀଶଃ ସୋମୋଭୂଦ୍ଦ୍ଵିଜେଷ୍ଵପି ହି ଗଣ୍ଯତେ। ଵେଦଧାମା ରସଶ୍ଚାଯଂ ଯଦିଦଂ ମଂଡଲଂ ଶୁଭମ୍
ଏହିପରି ଔଷଧିମାନଙ୍କର ନାଥ ସୋମ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନା ହୁଏ; ଏହି ଶୁଭ୍ର ମଣ୍ଡଳ ବେଦର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରସର ମୂଳ।
କ୍ଷୀଯତେ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ଚୈଵ ଶୁକ୍ଲେ କୃଷ୍ଣେ ଚ ସର୍ଵଦା। ଵିଂଶତିଂ ଚ ତଥା ସପ୍ତ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସୋ ଦଦୌ
ସେ ସଦା ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ କମିବା ଓ ବଢିବା କରେ; ଏବଂ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ସେକୁ ସତେଇଟି ଦେଇଥିଲେ।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତାସ୍ତସ୍ମୈ କନ୍ଯାଃ ସୁଵର୍ଚସଃ। ତତଃ ଶକ୍ତିସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୈଵ ତୁ
ଦକ୍ଷ ସେକୁ ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭରିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଦେଇଥିଲେ; ତାପରେ ଦଶ ହଜାର ଶକ୍ତିମାନେ ଦେଇଥିଲେ।
ତପଶ୍ଚକାର ଶୀତାଂଶୁର୍ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନୈକତତ୍ପରଃ। ତତସ୍ତୁଷ୍ଟଶ୍ଚ ଭଗଵାଂସ୍ତସ୍ମୈ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ
ଶୀତାଂଶୁ ନିଜେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବଳ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ, ହରି, ସେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଚୋଵାଚ ପରମାତ୍ମା ଜନାର୍ଦନଃ। ତତୋ ଵଵ୍ରେ ଵରଂ ସୋମଃ ଶକ୍ରଲୋକେ ଯଜାମ୍ଯହମ୍
ପରମାତ୍ମା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କହିଲେ, 'ଏକ ଭଲ ଦାୟିକା ଚୟନ କର'; ତାପରେ ସୋମ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, 'ମୁଁ ଶକ୍ର ଲୋକରେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବି।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମେଵ ଭୋକ୍ତାରୋ ଭଵଂତୁ ମମ ମଂଦିରେ। ରାଜସୂଯେ ସୁରଗଣା ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଯେ ଚତୁର୍ଵିଧାଃ
'ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ମୋ ଗୃହରେ ଦେବମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଦେବମାନେ ସିଧାସଳଖ ଅତିଥି ହେଉ।'
ରକ୍ଷପାଲଃ ସୁରୋସ୍ମାକମାସ୍ତାଂ ଶୂଲଧରୋ ହରଃ। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସମାଜହ୍ରେ ରାଜସୂଯଂ ତୁ ଵିଷ୍ଣୁନା
'ଶୂଳଧାରୀ ହରା ଆମ ଦେବମାନେର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ'; ଏହିପରି କହିବା ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କଲେ।
ହୋତାତ୍ରିର୍ଭୃଗୁରଧ୍ଵର୍ଯୁରୁଦ୍ଗାତା ଚ ଚତୁର୍ମୁଖଃ। ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵମଗମତ୍ତସ୍ଯ ଉପଦ୍ରଷ୍ଟା ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଅତ୍ରି ହୋତା, ଭୃଗୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମା ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ହରି ନିଜେ ଉପଦର୍ଶକ ହେଲେ।
ସଦସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଦେଵାସ୍ତୁ ରାଜସୂଯଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ। ଵସଵୋଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ; ଏହି ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି; ବସୁମାନେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେଲେ, ଏହିପରି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣା ତେନ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭ୍ଯଃ ପ୍ରତିପାଦିତା। ସୋମଃ ପ୍ରାପ୍ଯାଥଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ସୃଷ୍ଟିସତ୍କୃତଂ
ସୋମ ତିନି ଜଗତକୁ ରିତ୍ୱିଜମାନେର ଦକ୍ଷିଣା ଭାବରେ ଦେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ସୋମ ଦୁର୍ଲଭ ଏଇଶ୍ୱର୍ୟ, ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଏଇଶ୍ୱର୍ୟ କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ସପ୍ତଲୋକୈକନାଥତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ସ୍ଵତପସା ତଦା। କଦାଚିଦୁଦ୍ଯାନଗତାମପଶ୍ଯଦନେକପୁଷ୍ପାଭରଣୋପଶୋଭାମ୍
ସେ ନିଜ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ଲୋକର ଏକମାତ୍ର ନାଥ ହେଲେ; ଏକ ଦିନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜିଥିବା ମହିଳାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ବୃହନ୍ନିତଂବସ୍ତନଭାରଖେଦାଂ ପୁଷ୍ପାଵଭଂଗେପ୍ଯତିଦୁର୍ବଲାଂଗୀଂ। ଭାର୍ଯାଂ ଚ ତାଂ ଦେଵଗୁରୋରନଂଗବାଣାଭିରାମାଯତ ଚାରୁନେତ୍ରାଂ
ବିଶାଳ କମର ଓ ଭାରି ଅସ୍ତନର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଫୁଲ ଭାଙ୍ଗିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ, ଦେବତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କର ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଚମକୁଥିବା ଓ ବିଶାଳ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଅନଙ୍ଗର ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଇଥିଲେ।
ତାରାଂ ସ ତାରାଧିପତିଃ ସ୍ମରାର୍ତଃ କେଶେଷୁ ଜଗ୍ରାହ ଵିଵିକ୍ତଭୂମୌ। ସାପି ସ୍ମରାର୍ତା ସହତେ ନ ରେମେ ତଦ୍ରୂପକାଂତ୍ଯାହୃତମାନସୈଵ
ତାରାପତି, କାମର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାରାଙ୍କର କେଶକୁ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଧରିଥିଲେ; ତାରା ମଧ୍ୟ କାମର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି, ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଚମକରେ ମନ ହରାଇ, ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।