ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଦଯା ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଗେହେପି ତୀର୍ଥଂ ଶମ ଉଦାହୃତମ୍
ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଏକ ତୀର୍ଥ; ଏବଂ ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଘରେ ଶାନ୍ତିକୁ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍କୋଟିଗୁଣମିଷ୍ଯତେ। ଗଯାଯାଂ ଯତ୍ତୁ ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧମପଵର୍ଗଦମ୍
ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ହଜାର ଗୁଣ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତୀର୍ଥେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିଧୀଯତେ। ପ୍ରାତଃକାଲୋ ମୁହୂର୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସଂଗଵସ୍ତାଵଦେଵ ତୁ
ଏହି ଦିନରେ, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତ ସମୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ଏବଂ ସଂଗବ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୀର୍ଘ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଦପରାହ୍ଣସ୍ତତଃ ପରମ୍। ସାଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ନ କାରଯେତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ; ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ; ସାୟାହ୍ନ ସମୟ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ରାକ୍ଷସୀ ନାମ ସା ଵେଲା ଗର୍ହିତା ସର୍ଵକର୍ମସୁ। ଅହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଦଶପଂଚ ଚ ସର୍ଵଦା
ଏହି ସମୟକୁ 'ରାକ୍ଷସୀ' ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ଦିନରେ ସମସ୍ତେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ରାଷ୍ଟମୋ ମୁହୂର୍ତୋ ଯଃ ସ କାଲଃ କୁତପଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ସର୍ଵଦା ଯସ୍ମାନ୍ମଂଦୀ ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'କୁଟପ' ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହେଉଛି କମ।
ତସ୍ମାଦନଂତଫଲଦସ୍ତତ୍ରାରଂଭୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଖଡ୍ଗପାତ୍ରଂ ଚ କୁତପସ୍ତଥା ନୈପାଲକଂବଲମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କୁଟପ ସମୟ ସହିତ ଖଡ଼ଗ ପାତ୍ର ଓ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
ରୁକ୍ମଂ ଦର୍ଭାସ୍ତିଲା ଗାଵୋ ଦୌହିତ୍ରଶ୍ଚାଷ୍ଟମଃ ସ୍ମୃତଃ। ପାପଂ କୁତ୍ସିତମିତ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ଯ ତତ୍ତାପକାରିଣଃ
ସୁନା, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ, କଳା ତିଳ, ଗାଈ, ଜୀଉର ଝିଅର ପୁଅ — ଏହି ଅଷ୍ଟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟାଵେତେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁତପା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଊର୍ଧ୍ଵଂ ମୁହୁର୍ତ୍ତାତ୍କୁତପାନ୍ମହୂର୍ତ୍ତଂ ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ଏହି ଅଠଟି ଜିନିଷ ଥିଲାବେଳେ, ସେମାନେ 'କୁଟପ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୁଟପ ସମୟ ପରେ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଧିକ ରହେ।
ମୁହୂର୍ତ୍ତପଂଚକଂ ଚୈଵ ସ୍ଵଧାଵାଚନମିଷ୍ଯତେ। ଵିଷ୍ଣୁଦେହସମୁଦ୍ଭୂତାଃ କୁଶାଃ କୃଷ୍ଣତିଲାସ୍ତଥା
ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସ୍ୱଧା ଦେବାକୁ ଅନୁମତି ମିଳେ; କୁଶ ଗ୍ରାସ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କାଲମିତି ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ତିଲୋଦକାଂଜଲିର୍ଦେଯୋ ଜଲାଂତେ ତୀର୍ଥଵାସିଭିଃ
ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଏହି ସମୟକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଳ ଅନ୍ତେ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ସଦର୍ଭହସ୍ତେନୈକେନ ଗୃହେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପଵିନାଶନମ୍
ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ହାତରେ ଧରି, ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୈଵ କଥିତଂ ତୀର୍ଥଶ୍ରାଦ୍ଧାନୁକୀର୍ତନମ୍। ଶୃଣୋତି ଯଃ ପଠେଦ୍ଵାପି ଶ୍ରୀମାନ୍ସଂଜାଯତେ ନରଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିବରଣୀ କହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଯେ କେହି ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଲୋକ ହେବେ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତଥା ତୀର୍ଥନିଵାସିଭିଃ। ସର୍ଵପାପୋପଶାଂନ୍ତ୍ଯର୍ଥମଲକ୍ଷ୍ମୀନାଶନଂ ମତଂ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ, ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ — ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇଛି।
ଇଦଂ ପଵିତ୍ରଂ ଯଶସୋ ନିଧାନମିଦଂ ମହାପାତକନାଶନଂ ଚ। ବ୍ରହ୍ମାର୍କରୁଦ୍ରୈରଭିପୂଜିତଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁଶଂତି ତଜ୍ଜ୍ଞାଃ
ଏହା ପବିତ୍ର, ଯଶର ଧନ, ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହିମାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ସୋମଵଂଶଃ କଥଂ ଜାତଃ କଥଯାତ୍ର ଵିଶାରଦ। ତଦ୍ଵଂଶେ କେତୁରାଜାନୋ ବଭୂଵୁଃ କୀର୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛା: ସୋମବଂଶ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି କଥା ମୋତେ କହ, ବିଦ୍ୱାନ। ସେ ବଂଶରେ କେଉଁଠି କେତେ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେମାନେ କୀର୍ତି ବଢ଼ାଇଲେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଆଦିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଵମତ୍ରିଃ ସର୍ଗଵିଧୌ ପୁରା। ଅନଂତରଂ ନାମ ତପଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ତପ୍ତଵାନ୍ଵିଭୁଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ 'ଅନନ୍ତର' ନାମକ ତପ କରିଥିଲେ ସେ ମହାପୁରୁଷ।
ଯଦାନଂଦକରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭଗଵନ୍କ୍ଲେଶନାଶନଂ। ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଣାମଭ୍ଯଂତରମତୀଂଦ୍ରିଯଂ
ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ସକ୍ଷମ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ,
ଶାନ୍ତିଂ କୃତ୍ଵାତ୍ମମନସା ତଦତ୍ରିଃ ସଂଯମେ ସ୍ଥିତଃ। ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତପସୋ ଵାପି ପରମାନଂଦକାରକଂ
ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଆତ୍ରି ନିଜକୁ ନିୟମିତ ରଖିଲେ; ତପସ୍ୟାର ମହିମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ମାଦ୍ଵଂଶପତିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସମଯେ ତଦଧିଷ୍ଠିତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଚଷ୍ଟ ସୋମେନ ତସ୍ମାତ୍ସୋମୋଭଵଦ୍ଵିଭୁଃ
ବଂଶପତି ନିଜ ଜୀଉ ସହିତ ସମୟରେ ଏହି ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସୋମ ଦେଖି, କଥା କହିଲେ; ଏହିପରି ସୋମ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଅଥ ସୁସ୍ରାଵ ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଜଲଂ ତତ୍ରାତ୍ରିସଂଭଵମ୍। ଦ୍ଯୋତଯଦ୍ଵିଶ୍ଵମଖିଲଂ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନଯା ସଚରାଚରମ୍
ତାପରେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଖିରୁ ଜଳ ଝରିଲା, ଏହି ଜଳର ଚାଉଁ ଚାଉଁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ପରି ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ ଉଜାଗର କରିଦେଲା।
ତଦ୍ଦିଶୋ ଜଗୃହୁସ୍ତତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀରୂପେଣାସହୃଚ୍ଛଯାଃ। ଗର୍ଭୋ ଭୂତ୍ଵୋଦରେ ତାସାଂ ସ୍ଥିତଃ ସୋପ୍ଯତ୍ରିସଂଭଵଃ
ସେଠାରେ ଦିଗଗୁଡିକ ମହିଳା ରୂପେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଜଳକୁ ନେଇଲେ, ଏହି ଅତ୍ରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ଏକ ଗର୍ଭ ଭାବେ ବସିଗଲା।
ଆଶାଶ୍ଚ ମୁମୁଚୁର୍ଗର୍ଭମଶକ୍ତା ଧାରଣେ ତତଃ। ସମାଦାଯାଥ ତଂ ଗର୍ଭମେକୀକୃତ୍ଯ ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦିଗଗୁଡିକ ଗର୍ଭକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଗର୍ଭକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ତାପରେ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଗର୍ଭକୁ ଏକାଠି କରିନେଲେ।
ଯୁଵାନମକରୋଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵାଯୁଧଧରଂ ନରମ୍। ସ୍ଯଂଦନେଥ ସହସ୍ତେନ ଵେଦଶକ୍ତିମଯେ ପ୍ରଭୁଃ
ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଗର୍ଭକୁ ଏକ ଯୁବକ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ନର ଭାବେ ଗଠନ କଲେ; ପ୍ରଭୁ ନିଜ ହାତରେ ଏକ ବେଦଶକ୍ତିର ରଥରେ ସେକୁ ବସାଇଦେଲେ।
ଆରୋପ୍ଯ ଲୋକମନଯଦାତ୍ମୀଯଂ ସ ପିତାମହଃ। ତତୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ହ୍ଯସ୍ମତ୍ସ୍ଵାମୀଭଵତ୍ଵଯମ୍
ପିତାମହ ସେକୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଅମାନେ ଆମ ପ୍ରଭୁ ହେଉ।'
ଋଷିଭିର୍ଦେଵଗଂଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ତସ୍ଯାଭୂଦଧିକଂ ମହଦଂତରମ୍
ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା।
ତେଜୋଵିତାନାଦଭଵଦ୍ଭୁଵି ଦିଵ୍ଯୌଷଧୀଗଣଃ। ତଦ୍ଦୀପ୍ତିରଧିକା ତସ୍ମାଦ୍ରାତ୍ରୌ ଭଵତି ସର୍ଵଦା
ତାଙ୍କର ତେଜର ଛାତାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ତେଜର କାରଣରୁ ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କର ଚାଉଁ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
ତେନୌଷଧୀଶଃ ସୋମୋଭୂଦ୍ଦ୍ଵିଜେଷ୍ଵପି ହି ଗଣ୍ଯତେ। ଵେଦଧାମା ରସଶ୍ଚାଯଂ ଯଦିଦଂ ମଂଡଲଂ ଶୁଭମ୍
ଏହିପରି ଔଷଧିମାନଙ୍କର ନାଥ ସୋମ ହେଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣନା ହୁଏ; ଏହି ଶୁଭ୍ର ମଣ୍ଡଳ ବେଦର ଆଶ୍ରୟ ଓ ରସର ମୂଳ।
କ୍ଷୀଯତେ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ଚୈଵ ଶୁକ୍ଲେ କୃଷ୍ଣେ ଚ ସର୍ଵଦା। ଵିଂଶତିଂ ଚ ତଥା ସପ୍ତ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସୋ ଦଦୌ
ସେ ସଦା ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ କମିବା ଓ ବଢିବା କରେ; ଏବଂ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ସେକୁ ସତେଇଟି ଦେଇଥିଲେ।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତାସ୍ତସ୍ମୈ କନ୍ଯାଃ ସୁଵର୍ଚସଃ। ତତଃ ଶକ୍ତିସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୈଵ ତୁ
ଦକ୍ଷ ସେକୁ ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭରିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଦେଇଥିଲେ; ତାପରେ ଦଶ ହଜାର ଶକ୍ତିମାନେ ଦେଇଥିଲେ।