ପ୍ରଥମଂ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯେ ନୈମିଷେ ତଦନଂତରଂ। ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ, ପରେ ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟରେ, ଏବଂ ପୁନି ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଁଚି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବ।
ଗଯାଯାଂ ଧର୍ମପୃଷ୍ଠେ ଵା ସରସି ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଥା। ଗଯାଶୀର୍ଷଵଟେ ଚୈଵ ପିତୄଣାଂ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯମ୍
ଗୟାରେ, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସରୋବରରେ, ଏବଂ ଗୟାର ଶୀର୍ଷ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ।
ଵ୍ରଜନ୍କୃତ୍ଵା ନିଵାପଂ ଯସ୍ତ୍ଵଧ୍ଵାନଂ ପରିସର୍ପତି। ନରକସ୍ଥାନ୍ପିତୄନ୍ସୋପି ସ୍ଵର୍ଗଂ ନଯତି ସତ୍ଵରଂ
ଯିଏ ନିବାପ କରି ଯାତ୍ରାରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ନରକରେ ଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।
କୁଲେ ତସ୍ଯ ନ ରାଜେଂଦ୍ର ପ୍ରେତୋ ଭଵତି କଶ୍ଚନ। ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ମୋକ୍ଷଭାଵଂ ଚ ପିଂଡଦାନାଚ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି
ତାଙ୍କ କୁଳରେ, ରାଜା, କେହି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭୂତ ହେବେ ନାହିଁ; ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଭାବ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁଇଁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଏକୋ ମୁନିସ୍ତାମ୍ରକରାଗ୍ରହସ୍ତୋ ହ୍ଯାମ୍ରେଷୁ ମୂଲେ ସଲିଲଂ ଦଦାତି। ଆମ୍ରାଶ୍ଚ ସିକ୍ତାଃ ପିତରଶ୍ଚ ତୃପ୍ତା ଏକା କ୍ରିଯା ଦ୍ଵ୍ଯର୍ଥକରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧା
ଏକ ମୁନି ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ଆମ୍ବ ଗଛର ମୂଳରେ ଜଳ ଦେଇଥାଏ; ଆମ୍ବ ଗଛ ଜଳିତ, ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ।
ଗଯାଯାଂ ପିଣ୍ଡଦାନସ୍ଯ ନାନ୍ଯଦ୍ଦାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଏକେନ ପିଂଡଦାନେନ ତୃପ୍ତାସ୍ତେ ମୋକ୍ଷଗାମିନଃ
ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନରୁ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଦାନ ନାହିଁ; ଏକ ପିଣ୍ଡ ଦାନରେ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଧାନ୍ଯପ୍ରଦାନଂ ପ୍ରଵରଂ ଵଦଂତି ଵସୁପ୍ରଦାନଂ ଚ ତଥାମୁନୀଂଦ୍ରାଃ। ଗଯା ସୁତୀର୍ଥେଷୁ ନରୈଃ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତଦ୍ଧର୍ମହେତୁଂ ପ୍ରଵରଂ ଵଦଂତି
ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଧାନ ଦାନ ଓ ଧନ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଗୟାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଲୋକମାନେ ଯାହା ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ଧର୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ କାରଣ।
ସର୍ଵାତ୍ମନା ସୁରୁଚିନା ମହାଚଲ ମହାନଦୀ। ଯେ ତୁ ପଶ୍ଯଂତି ତାଂ ଗତ୍ଵା ମାନସେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ଯେଉଁମାନେ ମନ ଭରି ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ମାନସ ସରୋବରର ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଭାଗକୁ ଯାଇ ସେ ମହାପାହାଡ଼ ଓ ମହାନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତୈର୍ଜନ୍ମନଃ ଫଲଂ। ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି ଵୈ ମର୍ତ୍ଯସ୍ତତ୍ତଦାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ଦ୍ୱିଜମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଚାହିଁଥାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ପାଇଥାଏ।
ଏଷ ତୂଦ୍ଦେଶତଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତୀର୍ଥାନାଂ ସଗ୍ରହୋ ମଯା। ଵାଗୀଶୋପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଵିସ୍ତରାତ୍କିମୁ ମାନୁଷଃ
ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ସଂଗ୍ରହ କଥା କହିଛି; ବାଣୀର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି କରିପାରିବ?
ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଦଯା ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଗେହେପି ତୀର୍ଥଂ ଶମ ଉଦାହୃତମ୍
ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଏକ ତୀର୍ଥ; ଏବଂ ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଘରେ ଶାନ୍ତିକୁ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍କୋଟିଗୁଣମିଷ୍ଯତେ। ଗଯାଯାଂ ଯତ୍ତୁ ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧମପଵର୍ଗଦମ୍
ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ହଜାର ଗୁଣ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତୀର୍ଥେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିଧୀଯତେ। ପ୍ରାତଃକାଲୋ ମୁହୂର୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସଂଗଵସ୍ତାଵଦେଵ ତୁ
ଏହି ଦିନରେ, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତ ସମୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ଏବଂ ସଂଗବ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୀର୍ଘ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଦପରାହ୍ଣସ୍ତତଃ ପରମ୍। ସାଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ନ କାରଯେତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ; ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ; ସାୟାହ୍ନ ସମୟ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ରାକ୍ଷସୀ ନାମ ସା ଵେଲା ଗର୍ହିତା ସର୍ଵକର୍ମସୁ। ଅହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଦଶପଂଚ ଚ ସର୍ଵଦା
ଏହି ସମୟକୁ 'ରାକ୍ଷସୀ' ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ଦିନରେ ସମସ୍ତେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ରାଷ୍ଟମୋ ମୁହୂର୍ତୋ ଯଃ ସ କାଲଃ କୁତପଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ସର୍ଵଦା ଯସ୍ମାନ୍ମଂଦୀ ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'କୁଟପ' ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହେଉଛି କମ।
ତସ୍ମାଦନଂତଫଲଦସ୍ତତ୍ରାରଂଭୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଖଡ୍ଗପାତ୍ରଂ ଚ କୁତପସ୍ତଥା ନୈପାଲକଂବଲମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କୁଟପ ସମୟ ସହିତ ଖଡ଼ଗ ପାତ୍ର ଓ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
ରୁକ୍ମଂ ଦର୍ଭାସ୍ତିଲା ଗାଵୋ ଦୌହିତ୍ରଶ୍ଚାଷ୍ଟମଃ ସ୍ମୃତଃ। ପାପଂ କୁତ୍ସିତମିତ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ଯ ତତ୍ତାପକାରିଣଃ
ସୁନା, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ, କଳା ତିଳ, ଗାଈ, ଜୀଉର ଝିଅର ପୁଅ — ଏହି ଅଷ୍ଟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟାଵେତେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁତପା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଊର୍ଧ୍ଵଂ ମୁହୁର୍ତ୍ତାତ୍କୁତପାନ୍ମହୂର୍ତ୍ତଂ ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ଏହି ଅଠଟି ଜିନିଷ ଥିଲାବେଳେ, ସେମାନେ 'କୁଟପ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୁଟପ ସମୟ ପରେ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଧିକ ରହେ।
ମୁହୂର୍ତ୍ତପଂଚକଂ ଚୈଵ ସ୍ଵଧାଵାଚନମିଷ୍ଯତେ। ଵିଷ୍ଣୁଦେହସମୁଦ୍ଭୂତାଃ କୁଶାଃ କୃଷ୍ଣତିଲାସ୍ତଥା
ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସ୍ୱଧା ଦେବାକୁ ଅନୁମତି ମିଳେ; କୁଶ ଗ୍ରାସ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ କାଲମିତି ପ୍ରାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ତିଲୋଦକାଂଜଲିର୍ଦେଯୋ ଜଲାଂତେ ତୀର୍ଥଵାସିଭିଃ
ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଏହି ସମୟକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜଳ ଅନ୍ତେ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବା ଉଚିତ।
ସଦର୍ଭହସ୍ତେନୈକେନ ଗୃହେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପଵିନାଶନମ୍
ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ ହାତରେ ଧରି, ଘରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୈଵ କଥିତଂ ତୀର୍ଥଶ୍ରାଦ୍ଧାନୁକୀର୍ତନମ୍। ଶୃଣୋତି ଯଃ ପଠେଦ୍ଵାପି ଶ୍ରୀମାନ୍ସଂଜାଯତେ ନରଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିବରଣୀ କହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଯେ କେହି ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଲୋକ ହେବେ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତଥା ତୀର୍ଥନିଵାସିଭିଃ। ସର୍ଵପାପୋପଶାଂନ୍ତ୍ଯର୍ଥମଲକ୍ଷ୍ମୀନାଶନଂ ମତଂ
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ, ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ — ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ହୋଇଛି।
ଇଦଂ ପଵିତ୍ରଂ ଯଶସୋ ନିଧାନମିଦଂ ମହାପାତକନାଶନଂ ଚ। ବ୍ରହ୍ମାର୍କରୁଦ୍ରୈରଭିପୂଜିତଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁଶଂତି ତଜ୍ଜ୍ଞାଃ
ଏହା ପବିତ୍ର, ଯଶର ଧନ, ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହିମାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ସୋମଵଂଶଃ କଥଂ ଜାତଃ କଥଯାତ୍ର ଵିଶାରଦ। ତଦ୍ଵଂଶେ କେତୁରାଜାନୋ ବଭୂଵୁଃ କୀର୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛା: ସୋମବଂଶ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହି କଥା ମୋତେ କହ, ବିଦ୍ୱାନ। ସେ ବଂଶରେ କେଉଁଠି କେତେ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେମାନେ କୀର୍ତି ବଢ଼ାଇଲେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଆଦିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଵମତ୍ରିଃ ସର୍ଗଵିଧୌ ପୁରା। ଅନଂତରଂ ନାମ ତପଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ତପ୍ତଵାନ୍ଵିଭୁଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ 'ଅନନ୍ତର' ନାମକ ତପ କରିଥିଲେ ସେ ମହାପୁରୁଷ।
ଯଦାନଂଦକରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭଗଵନ୍କ୍ଲେଶନାଶନଂ। ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଣାମଭ୍ଯଂତରମତୀଂଦ୍ରିଯଂ
ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ସକ୍ଷମ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ, ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ,
ଶାନ୍ତିଂ କୃତ୍ଵାତ୍ମମନସା ତଦତ୍ରିଃ ସଂଯମେ ସ୍ଥିତଃ। ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତପସୋ ଵାପି ପରମାନଂଦକାରକଂ
ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଆତ୍ରି ନିଜକୁ ନିୟମିତ ରଖିଲେ; ତପସ୍ୟାର ମହିମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ମାଦ୍ଵଂଶପତିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସମଯେ ତଦଧିଷ୍ଠିତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଚଷ୍ଟ ସୋମେନ ତସ୍ମାତ୍ସୋମୋଭଵଦ୍ଵିଭୁଃ
ବଂଶପତି ନିଜ ଜୀଉ ସହିତ ସମୟରେ ଏହି ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସୋମ ଦେଖି, କଥା କହିଲେ; ଏହିପରି ସୋମ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।