ଵସୁଧାରାହ୍ଵଯଂ ତୀର୍ଥଂ ରାମତୀର୍ଥଂ ତଥୈଵ ଚ। ଜଯଂତୀ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥଂ ତଥୈଵ ଚ
ଏଠାରେ ବସୁଧାରା ନାମକ ତୀର୍ଥ, ରାମତୀର୍ଥ, ଜୟନ୍ତୀ, ବିଜୟା ଓ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଏଷୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧପ୍ରଦାତାରଃ ପ୍ରଯାଂତି ପରମଂ ପଦମ୍। ତୀର୍ଥଂ ମାତୃଗୃହଂ ନାମ କରଵୀରପୁରଂ ତଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ମାତୃଗୃହ ଓ କରବୀରପୁର ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ସପ୍ତଗୋଦାଵରୀନାମ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରମ୍। ତତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯମନଂତଫଲମୀପ୍ସୁଭିଃ
ଏଠାରେ ସପ୍ତଗୋଦାବରୀ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି; ଏଠାରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
କୀକଟେଷୁ ଗଯା ପୁଣ୍ଯା ପୁଣ୍ଯଂ ରାଜଗୃହଂ ଵନମ୍। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ପୁନଃପୁନା
କୀକଟ ଦେଶରେ ପବିତ୍ର ଗୟା ଅଛି, ପବିତ୍ର ରାଜଗୃହ ଅଟବି ଅଛି; ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଓ ପୁନଃପୁନା ନାମକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଵିଷଯାରାଧନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ନଦୀ ଯା ତୁ ପୁନଃପୁନା। ଯତ୍ର ଗାଥା ଵିଚରତି ବ୍ରହ୍ମଣା ପରିକୀର୍ତିତା
ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପୂଜା କରିବା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଏକ ନଦୀକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଇ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ। ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଏହି ଗାଥା ଚାଲିଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଏଷ୍ଟଵ୍ଯା ବହଵଃ ପୁତ୍ରା ଯଦ୍ଯେକୋପି ଗଯାଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ଯଜେତ ଵାଶ୍ଵମେଧେନ ନୀଲଂ ଵା ଵୃଷମୁତ୍ସୃଜେତ୍
ଅନେକ ପୁଅ ଚାହିଁବା ଉଚିତ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକେ ଯଦି ଗୟାକୁ ଯାଏ, କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, କିମ୍ବା ନୀଳ ବଂଶୀ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ତେବେ ସେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
ଏଷା ଗାଥା ଵିଚରତି ତୀର୍ଥେଷ୍ଵାଯତନେଷୁ ଚ। ସର୍ଵେ ମନୁଷ୍ଯା ରାଜେଂଦ୍ର କୀର୍ତ୍ତଯଂତଃ ସମାଗତାଃ
ଏହି ଗାଥା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ଚାଲିଯାଏ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ପଢ଼ନ୍ତି।
କିମସ୍ମାକଂ କୁଲେ କଶ୍ଚିଦ୍ଗଯାଂ ଯାସ୍ଯତି ଯଃ ସୁତଃ। ପ୍ରୀଣଯିଷ୍ଯତି ତାନ୍ଗତ୍ଵା ସପ୍ତପୂର୍ଵାଂସ୍ତଥାପରାନ୍
ଆମର କୁଳରେ କିଏ ଏମିତି ପୁଅ ହେବେ ଯିଏ ଗୟାକୁ ଯିବ, ଏବଂ ଗଲା ପରେ ସେ ସାତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରେ ଆସିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବ?
ମାତାମହାନାମପ୍ଯେଵଂ ଶ୍ରୁତିରେଷା ଚିରଂତନୀ। ଗଂଗାଯାମସ୍ଥିନିଚଯଂ ଗତ୍ଵା କ୍ଷେପ୍ସ୍ଯତି ଯଃ ସୁତଃ
ମାତାମହମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଥା ଅଛି: ଯିଏ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ, ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଭାଗିଦେଉଛି, ସେ ପୁଅ ପୁଣ୍ୟ କରେ।
ତିଲୈଃ ସପ୍ତାଷ୍ଟଭିର୍ଵାପି ଦାସ୍ଯତେ ଚ ଜଲାଂଜଲିମ୍। ଅରଣ୍ଯତ୍ରିତଯେ ଵାପି ପିଂଡଦାନଂ କରିଷ୍ଯତି
କିଏ ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ଟିଳ ଦେଇ ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି ଦେବ, କିମ୍ବା ତିନି ଅରଣ୍ୟରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବ?
ପ୍ରଥମଂ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯେ ନୈମିଷେ ତଦନଂତରଂ। ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ, ପରେ ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟରେ, ଏବଂ ପୁନି ଧର୍ମାରଣ୍ୟକୁ ପହଁଚି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବ।
ଗଯାଯାଂ ଧର୍ମପୃଷ୍ଠେ ଵା ସରସି ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଥା। ଗଯାଶୀର୍ଷଵଟେ ଚୈଵ ପିତୄଣାଂ ଦତ୍ତମକ୍ଷଯମ୍
ଗୟାରେ, ଧର୍ମପୃଷ୍ଠରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସରୋବରରେ, ଏବଂ ଗୟାର ଶୀର୍ଷ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ।
ଵ୍ରଜନ୍କୃତ୍ଵା ନିଵାପଂ ଯସ୍ତ୍ଵଧ୍ଵାନଂ ପରିସର୍ପତି। ନରକସ୍ଥାନ୍ପିତୄନ୍ସୋପି ସ୍ଵର୍ଗଂ ନଯତି ସତ୍ଵରଂ
ଯିଏ ନିବାପ କରି ଯାତ୍ରାରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେ ନରକରେ ଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।
କୁଲେ ତସ୍ଯ ନ ରାଜେଂଦ୍ର ପ୍ରେତୋ ଭଵତି କଶ୍ଚନ। ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ମୋକ୍ଷଭାଵଂ ଚ ପିଂଡଦାନାଚ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି
ତାଙ୍କ କୁଳରେ, ରାଜା, କେହି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭୂତ ହେବେ ନାହିଁ; ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଭାବ ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁଇଁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଏକୋ ମୁନିସ୍ତାମ୍ରକରାଗ୍ରହସ୍ତୋ ହ୍ଯାମ୍ରେଷୁ ମୂଲେ ସଲିଲଂ ଦଦାତି। ଆମ୍ରାଶ୍ଚ ସିକ୍ତାଃ ପିତରଶ୍ଚ ତୃପ୍ତା ଏକା କ୍ରିଯା ଦ୍ଵ୍ଯର୍ଥକରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧା
ଏକ ମୁନି ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ଆମ୍ବ ଗଛର ମୂଳରେ ଜଳ ଦେଇଥାଏ; ଆମ୍ବ ଗଛ ଜଳିତ, ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ।
ଗଯାଯାଂ ପିଣ୍ଡଦାନସ୍ଯ ନାନ୍ଯଦ୍ଦାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଏକେନ ପିଂଡଦାନେନ ତୃପ୍ତାସ୍ତେ ମୋକ୍ଷଗାମିନଃ
ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନରୁ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଦାନ ନାହିଁ; ଏକ ପିଣ୍ଡ ଦାନରେ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଧାନ୍ଯପ୍ରଦାନଂ ପ୍ରଵରଂ ଵଦଂତି ଵସୁପ୍ରଦାନଂ ଚ ତଥାମୁନୀଂଦ୍ରାଃ। ଗଯା ସୁତୀର୍ଥେଷୁ ନରୈଃ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତଦ୍ଧର୍ମହେତୁଂ ପ୍ରଵରଂ ଵଦଂତି
ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଧାନ ଦାନ ଓ ଧନ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଗୟାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଲୋକମାନେ ଯାହା ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ଧର୍ମର ସର୍ବୋତ୍ତମ କାରଣ।
ସର୍ଵାତ୍ମନା ସୁରୁଚିନା ମହାଚଲ ମହାନଦୀ। ଯେ ତୁ ପଶ୍ଯଂତି ତାଂ ଗତ୍ଵା ମାନସେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ଯେଉଁମାନେ ମନ ଭରି ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ମାନସ ସରୋବରର ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଭାଗକୁ ଯାଇ ସେ ମହାପାହାଡ଼ ଓ ମହାନଦୀକୁ ଦେଖନ୍ତି—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତୈର୍ଜନ୍ମନଃ ଫଲଂ। ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି ଵୈ ମର୍ତ୍ଯସ୍ତତ୍ତଦାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ଦ୍ୱିଜମୁଖ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଚାହିଁଥାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ପାଇଥାଏ।
ଏଷ ତୂଦ୍ଦେଶତଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତୀର୍ଥାନାଂ ସଗ୍ରହୋ ମଯା। ଵାଗୀଶୋପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଵିସ୍ତରାତ୍କିମୁ ମାନୁଷଃ
ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ସଂଗ୍ରହ କଥା କହିଛି; ବାଣୀର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି କରିପାରିବ?
ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ଦଯା ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଗେହେପି ତୀର୍ଥଂ ଶମ ଉଦାହୃତମ୍
ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଏକ ତୀର୍ଥ; ଏବଂ ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଘରେ ଶାନ୍ତିକୁ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍କୋଟିଗୁଣମିଷ୍ଯତେ। ଗଯାଯାଂ ଯତ୍ତୁ ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧମପଵର୍ଗଦମ୍
ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ହଜାର ଗୁଣ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଗୟାରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତୀର୍ଥେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଵିଧୀଯତେ। ପ୍ରାତଃକାଲୋ ମୁହୂର୍ତାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସଂଗଵସ୍ତାଵଦେଵ ତୁ
ଏହି ଦିନରେ, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତ ସମୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ଏବଂ ସଂଗବ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୀର୍ଘ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଦପରାହ୍ଣସ୍ତତଃ ପରମ୍। ସାଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ନ କାରଯେତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ; ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ; ସାୟାହ୍ନ ସମୟ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହେ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ରାକ୍ଷସୀ ନାମ ସା ଵେଲା ଗର୍ହିତା ସର୍ଵକର୍ମସୁ। ଅହ୍ନୋ ମୁହୂର୍ତା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ଦଶପଂଚ ଚ ସର୍ଵଦା
ଏହି ସମୟକୁ 'ରାକ୍ଷସୀ' ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ଦିନରେ ସମସ୍ତେ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ରାଷ୍ଟମୋ ମୁହୂର୍ତୋ ଯଃ ସ କାଲଃ କୁତପଃ ସ୍ମୃତଃ। ମଧ୍ଯାହ୍ନାତ୍ସର୍ଵଦା ଯସ୍ମାନ୍ମଂଦୀ ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'କୁଟପ' ବେଳା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହେଉଛି କମ।
ତସ୍ମାଦନଂତଫଲଦସ୍ତତ୍ରାରଂଭୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଖଡ୍ଗପାତ୍ରଂ ଚ କୁତପସ୍ତଥା ନୈପାଲକଂବଲମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କୁଟପ ସମୟ ସହିତ ଖଡ଼ଗ ପାତ୍ର ଓ ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
ରୁକ୍ମଂ ଦର୍ଭାସ୍ତିଲା ଗାଵୋ ଦୌହିତ୍ରଶ୍ଚାଷ୍ଟମଃ ସ୍ମୃତଃ। ପାପଂ କୁତ୍ସିତମିତ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ଯ ତତ୍ତାପକାରିଣଃ
ସୁନା, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ, କଳା ତିଳ, ଗାଈ, ଜୀଉର ଝିଅର ପୁଅ — ଏହି ଅଷ୍ଟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଅପବିତ୍ର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟାଵେତେ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କୁତପା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଊର୍ଧ୍ଵଂ ମୁହୁର୍ତ୍ତାତ୍କୁତପାନ୍ମହୂର୍ତ୍ତଂ ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ଏହି ଅଠଟି ଜିନିଷ ଥିଲାବେଳେ, ସେମାନେ 'କୁଟପ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୁଟପ ସମୟ ପରେ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଧିକ ରହେ।
ମୁହୂର୍ତ୍ତପଂଚକଂ ଚୈଵ ସ୍ଵଧାଵାଚନମିଷ୍ଯତେ। ଵିଷ୍ଣୁଦେହସମୁଦ୍ଭୂତାଃ କୁଶାଃ କୃଷ୍ଣତିଲାସ୍ତଥା
ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସ୍ୱଧା ଦେବାକୁ ଅନୁମତି ମିଳେ; କୁଶ ଗ୍ରାସ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।